੧. ਅਙ੍ਗਣਿਕਭਾਰਦ੍ਵਾਜਤ੍ਥੇਰਗਾਥਾਵਣ੍ਣਨਾ

ਤਿਕਨਿਪਾਤੇ ਅਯੋਨਿ ਸੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਵੇਸਨ੍ਤਿ ਆਯਸ੍ਮਤੋ ਅਙ੍ਗਣਿਕਭਾਰਦ੍ਵਾਜਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਗਾਥਾ. ਕਾ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ? ਅਯਮ੍ਪਿ ਪੁਰਿਮਬੁਦ੍ਧੇਸੁ ਕਤਾਧਿਕਾਰੋ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਭਵੇ ਵਿਵਟ੍ਟੂਪਨਿਸ੍ਸਯਂ ਪੁਞ੍ਞਂ ਉਪਚਿਨਨ੍ਤੋ ਇਤੋ ਏਕਤਿਂਸੇ ਕਪ੍ਪੇ ਸਿਖਿਸ੍ਸ ਭਗਵਤੋ ਕਾਲੇ ਕੁਲਗੇਹੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾ ਵਿਞ੍ਞੁਤਂ ਪਤ੍ਤੋ ਏਕਦਿਵਸਂ ਸਤ੍ਥਾਰਂ ਪਿਣ੍ਡਾਯ ਚਰਨ੍ਤਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਪਸਨ੍ਨਮਾਨਸੋ ਪਞ੍ਚਪਤਿਟ੍ਠਿਤੇਨ ਵਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਅਞ੍ਜਲਿਂ ਪਗ੍ਗਣ੍ਹਿ. ਸੋ ਤੇਨ ਪੁਞ੍ਞਕਮ੍ਮੇਨ ਦੇਵਮਨੁਸ੍ਸੇਸੁ ਸਂਸਰਨ੍ਤੋ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਬੁਦ੍ਧੁਪ੍ਪਾਦੇ ਹਿਮਵਨ੍ਤਸਮੀਪੇ ਉਕ੍ਕਟ੍ਠੇ ਨਾਮ ਨਗਰੇ ਵਿਭਵਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਸ ਗੇਹੇ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾ ਅਙ੍ਗਣਿਕਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋਤਿ ਲਦ੍ਧਨਾਮੋ ਵਯਪ੍ਪਤ੍ਤੋ ਵਿਜ੍ਜਾਸਿਪ੍ਪੇਸੁ ਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਂ ਗਤੋ ਨੇਕ੍ਖਮ੍ਮਜ੍ਝਾਸਯਤਾਯ ਪਰਿਬ੍ਬਾਜਕਪਬ੍ਬਜ੍ਜਂ ਪਬ੍ਬਜਿਤ੍ਵਾ ਅਮਰਂ ਤਪਂ ਚਰਨ੍ਤੋ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਵਿਚਰਨ੍ਤੋ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਂ ਜਨਪਦਚਾਰਿਕਂ ਚਰਨ੍ਤਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਪਸਨ੍ਨਮਾਨਸੋ ਸਤ੍ਥੁ ਸਨ੍ਤਿਕੇ ਧਮ੍ਮਂ ਸੁਤ੍ਵਾ ਤਂ ਮਿਚ੍ਛਾਤਪਂ ਪਹਾਯ ਸਾਸਨੇ ਪਬ੍ਬਜਿਤ੍ਵਾ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਕਮ੍ਮਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ ਨਚਿਰਸ੍ਸੇਵ ਛਲ਼ਭਿਞ੍ਞੋ ਅਹੋਸਿ. ਤੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ਅਪਦਾਨੇ (ਅਪ. ਥੇਰ ੧.੨੩.੪੮-੫੧) –

‘‘ਉਸਭਂ ਪਵਰਂ ਵੀਰਂ, ਵੇਸ੍ਸਭੁਂ ਵਿਜਿਤਾਵਿਨਂ;

ਪਸਨ੍ਨਚਿਤ੍ਤੋ ਸੁਮਨੋ, ਬੁਦ੍ਧਸੇਟ੍ਠਮਵਨ੍ਦਹਂ.

‘‘ਏਕਤਿਂਸੇ ਇਤੋ ਕਪ੍ਪੇ, ਯਂ ਕਮ੍ਮਮਕਰਿਂ ਤਦਾ;

ਦੁਗ੍ਗਤਿਂ ਨਾਭਿਜਾਨਾਮਿ, ਵਨ੍ਦਨਾਯ ਇਦਂ ਫਲਂ.

‘‘ਚਤੁਵੀਸਤਿਕਪ੍ਪਮ੍ਹਿ, ਵਿਕਤਾਨਨ੍ਦਨਾਮਕੋ;

ਸਤ੍ਤਰਤਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਚਕ੍ਕਵਤ੍ਤੀ ਮਹਬ੍ਬਲੋ.

‘‘ਕਿਲੇਸਾ ਝਾਪਿਤਾ ਮਯ੍ਹਂ…ਪੇ… ਕਤਂ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਸਨ’’ਨ੍ਤਿ.

ਛਲ਼ਭਿਞ੍ਞੋ ਪਨ ਹੁਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਤ੍ਤਿਸੁਖੇਨ ਵਿਹਰਨ੍ਤੋ ਞਾਤੀਨਂ ਅਨੁਕਮ੍ਪਾਯ ਅਤ੍ਤਨੋ ਜਾਤਿਭੂਮਿਂ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਬਹੂ ਞਾਤਕੇ ਸਰਣੇਸੁ ਚ ਸੀਲੇਸੁ ਚ ਪਤਿਟ੍ਠਾਪੇਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾ ਕੁਰੁਰਟ੍ਠੇ ਕੁਣ੍ਡਿਯਸ੍ਸ ਨਾਮ ਨਿਗਮਸ੍ਸ ਅਵਿਦੂਰੇ ਅਰਞ੍ਞੇ ਵਸਨ੍ਤੋ ਕੇਨਚਿਦੇਵ ਕਰਣੀਯੇਨ ਉਗ੍ਗਾਰਾਮਂ ਗਤੋ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥਤੋ ਆਗਤੇਹਿ ਸਨ੍ਦਿਟ੍ਠੇਹਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਹਿ ਸਮਾਗਤੋ ਤੇਹਿ, ‘‘ਭੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਕਿਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਸਮਯਂ ਪਹਾਯ ਇਮਂ ਸਮਯਂ ਗਣ੍ਹੀ’’ਤਿ ਪੁਚ੍ਛਿਤੋ ਤੇਸਂ ਇਤੋ ਬੁਦ੍ਧਸਾਸਨਤੋ ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਸੁਦ੍ਧਿ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ –

੨੧੯. ‘‘ਅਯੋਨਿ ਸੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਵੇਸਂ, ਅਗ੍ਗਿਂ ਪਰਿਚਰਿਂ ਵਨੇ;

ਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤੋ, ਅਕਾਸਿਂ ਅਮਰਂ ਤਪ’’ਨ੍ਤਿ. – ਪਠਮਂ ਗਾਥਮਾਹ;

ਤਤ੍ਥ ਅਯੋਨੀਤਿ ਅਯੋਨਿਸੋ ਅਨੁਪਾਯੇਨ. ਸੁਦ੍ਧਿਨ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰਸੁਦ੍ਧਿਂ ਭਵਨਿਸ੍ਸਰਣਂ. ਅਨ੍ਵੇਸਨ੍ਤਿ ਗਵੇਸਨ੍ਤੋ. ਅਗ੍ਗਿਂ ਪਰਿਚਰਿਂ ਵਨੇਤਿ ‘‘ਅਯਂ ਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੋ’’ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੇਨ ਅਰਞ੍ਞਾਯਤਨੇ ਅਗ੍ਗਿਹੁਤਸਾਲਾਯਂ ਅਗ੍ਯਾਗਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਆਹੁਤਿਂ ਪਗ੍ਗਣ੍ਹਨ੍ਤੋ ਅਗ੍ਗਿਦੇਵਂ ਪਰਿਚਰਿਂ ਵੇਦੇ ਵੁਤ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਪੂਜੇਸਿਂ. ਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤੋ, ਅਕਾਸਿਂ ਅਮਰਂ ਤਪਨ੍ਤਿ ਸੁਦ੍ਧਿਯਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਮਗ੍ਗਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤੋ ਅਗ੍ਗਿਪਰਿਚਰਣਂ ਵਿਯ ਪਞ੍ਚਤਪਤਪ੍ਪਨਾਦਿਅਤ੍ਤਕਿਲਮਥਾਨੁਯੋਗਂ ‘‘ਸੁਦ੍ਧਿਮਗ੍ਗੋ’’ਤਿ ਮਞ੍ਞਾਯ ਅਕਾਸਿਂ ਅਚਰਿਂ ਪਟਿਪਜ੍ਜਿਂ.

ਏਵਂ ਥੇਰੋ ਅਸ੍ਸਮਤੋ ਅਸ੍ਸਮਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਵਿਯ ਵੇਦੇ ਵੁਤ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਅਗ੍ਗਿਪਰਿਚਰਣਾਦਿਨਾ ਅਨੁਟ੍ਠਾਯ ਸੁਦ੍ਧਿਯਾ ਅਪ੍ਪਤ੍ਤਭਾਵੇਨ ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਸੁਦ੍ਧਿਯਾ ਅਭਾਵਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਇਮਸ੍ਮਿਂਯੇਵ ਸਾਸਨੇ ਸੁਦ੍ਧਿ ਚ ਮਯਾ ਅਧਿਗਤਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ –

੨੨੦. ‘‘ਤਂ ਸੁਖੇਨ ਸੁਖਂ ਲਦ੍ਧਂ, ਪਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸੁਧਮ੍ਮਤਂ;

ਤਿਸ੍ਸੋ ਵਿਜ੍ਜਾ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਾ, ਕਤਂ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਸਨ’’ਨ੍ਤਿ. – ਦੁਤਿਯਗਾਥਮਾਹ;

ਤਤ੍ਥ ਤਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਸਤ੍ਥਾਯ ਸੁਦ੍ਧਿਂ ਅਨ੍ਵੇਸਨ੍ਤੋ ਤਸ੍ਸ ਮਗ੍ਗਂ ਅਜਾਨਨ੍ਤੋ ਅਗ੍ਗਿਂ ਪਰਿਚਰਿਂ ਅਮਰਂ ਤਪਂ ਅਚਰਿਂ, ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਸੁਖਂ ਸੁਖੇਨ ਸਮਥਵਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਸੁਖਾਯ ਪਟਿਪਦਾਯ ਅਤ੍ਤਕਿਲਮਥਾਨੁਯੋਗਂ ਅਨੁਪਗਮ੍ਮ ਮਯਾ ਲਦ੍ਧਂ ਪਤ੍ਤਂ ਅਧਿਗਤਂ. ਪਸ੍ਸ ਧਮ੍ਮਸੁਧਮ੍ਮਤਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਥੁ ਸਾਸਨਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਸੁਧਮ੍ਮਤਂ ਅਵਿਪਰੀਤਨਿਯ੍ਯਾਨਿਕਧਮ੍ਮਸਭਾਵਂ ਪਸ੍ਸ ਜਾਨਾਹੀਤਿ ਧਮ੍ਮਾਲਪਨਵਸੇਨ ਵਦਤਿ, ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਵਾ ਆਲਪਤਿ. ਤਸ੍ਸ ਲਦ੍ਧਭਾਵਂ ਪਨ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ –

‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਵਿਜ੍ਜਾ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤਾ, ਕਤਂ ਬੁਦ੍ਧਸ੍ਸ ਸਾਸਨ’’ਨ੍ਤਿ. –

ਆਹ, ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਥਮੇਵ. ਏਵਂ ਸੁਦ੍ਧਿਯਾ ਅਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਇਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯਾਹਂ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ –

੨੨੧. ‘‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਨ੍ਧੁ ਪੁਰੇ ਆਸਿਂ, ਇਦਾਨਿ ਖੋਮ੍ਹਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ;

ਤੇਵਿਜ੍ਜੋ ਨ੍ਹਾਤਕੋਚਮ੍ਹਿ, ਸੋਤ੍ਤਿਯੋ ਚਮ੍ਹਿ ਵੇਦਗੂ’’ਤਿ. – ਤਤਿਯਂ ਗਾਥਮਾਹ;

ਤਸ੍ਸਤ੍ਥੋ – ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਜਾਤਿਮਤ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਭਾਵਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਸਮਞ੍ਞਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਨ੍ਧੁ ਨਾਮ ਆਸਿਂ. ਬਾਹਿਤਪਾਪਤ੍ਤਾ ਪਨ ਇਦਾਨਿ ਖੋ ਅਰਹਤ੍ਤਾਧਿਗਮੇਨ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਚ ਅਮ੍ਹਿ. ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਭਵਸਞ੍ਚਯਕਰਾਨਂ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਵੇਦਸਙ੍ਖਾਤਾਨਂ ਵਿਜ੍ਜਾਨਂ ਅਜ੍ਝਯਨੇਨ ਸਮਞ੍ਞਾਮਤ੍ਤੇਨ ਤੇਵਿਜ੍ਜੋ ਨਾਮ ਹੁਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਭਵਕ੍ਖਯਕਰਾਯ ਵਿਜ੍ਜਾਯ ਵਸੇਨ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਵਿਜ੍ਜਾਨਂ ਅਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਤੇਵਿਜ੍ਜੋ ਚ ਅਮ੍ਹਿ. ਤਥਾ ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਭਵਸ੍ਸਾਦਗਧਿਤਾਯ ਨ੍ਹਾਤਕਵਤਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਯਾ ਸਮਞ੍ਞਾਮਤ੍ਤੇਨ ਨ੍ਹਾਤਕੋ ਨਾਮ ਹੁਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕਮਗ੍ਗਜਲੇਨ ਸੁਵਿਕ੍ਖਾਲਿਤਕਿਲੇਸਮਲਤਾਯ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਨ੍ਹਾਤਕੋ ਚਮ੍ਹਿ. ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਵਿਮੁਤ੍ਤਭਵਸ੍ਸਾਦਮਨ੍ਤਜ੍ਝਾਨੇਨ ਵੋਹਾਰਮਤ੍ਤਤੋ ਸੋਤ੍ਤਿਯੋ ਨਾਮ ਹੁਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਸੁਵਿਮੁਤ੍ਤਭਵਸ੍ਸਾਦਧਮ੍ਮਜ੍ਝਾਨੇਨ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਸੋਤ੍ਤਿਯੋ ਚਮ੍ਹਿ. ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਪ੍ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਟ੍ਠਪਾਪਧਮ੍ਮਾਨਂ ਵੇਦਾਨਂ ਗਤਮਤ੍ਤੇਨ ਵੇਦਗੂ ਨਾਮ ਹੁਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਵੇਦਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਮਗ੍ਗਞਾਣੇਨ ਸਂਸਾਰਮਹੋਘਸ੍ਸ ਵੇਦਸ੍ਸ ਚਤੁਸਚ੍ਚਸ੍ਸ ਚ ਪਾਰਂ ਗਤਤ੍ਤਾ ਅਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ਞਾਤਤ੍ਤਾ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਵੇਦਗੂ ਜਾਤੋਤਿ. ਤਂ ਸੁਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਸਾਸਨੇ ਉਲ਼ਾਰਂ ਪਸਾਦਂ ਪਵੇਦੇਸੁਂ.

ਅਙ੍ਗਣਿਕਭਾਰਦ੍ਵਾਜਤ੍ਥੇਰਗਾਥਾਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.