੧. ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਵਾਰਵਣ੍ਣਨਾ

੧. ਇਦਾਨਿ ਤੇਸਞ੍ਞੇਵ ਮੂਲਯਮਕੇ ਦੇਸਿਤਾਨਂ ਕੁਸਲਾਦਿਧਮ੍ਮਾਨਂ ਲਬ੍ਭਮਾਨਵਸੇਨ ਏਕਦੇਸਂ ਸਙ੍ਗਣ੍ਹਿਤ੍ਵਾ ਸਚ੍ਚਯਮਕਾਨਨ੍ਤਰਂ ਦੇਸਿਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾਰਯਮਕਸ੍ਸ ਵਣ੍ਣਨਾ ਹੋਤਿ. ਤਤ੍ਥਾਪਿ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਵਾਰਾਦਯੋ ਤਯੋ ਮਹਾਵਾਰਾ, ਅਨ੍ਤਰਵਾਰਾਦਯੋ ਚ ਅਵਸੇਸਪਭੇਦਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਵਿਸੇਸੋ – ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਵਾਰੇ ਤਾਵ ਯਥਾ ਹੇਟ੍ਠਾ ਖਨ੍ਧਾਦਯੋ ਧਮ੍ਮੇ ਉਦ੍ਦਿਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਰੂਪਂ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ; ਚਕ੍ਖੁ ਚਕ੍ਖਾਯਤਨਂ; ਚਕ੍ਖੁ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁ; ਦੁਕ੍ਖਂ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚ’’ਨ੍ਤਿ ਪਦਸੋਧਨਵਾਰੋ ਆਰਦ੍ਧੋ. ਤਥਾ ਅਨਾਰਭਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਅਸ੍ਸਾਸਪਸ੍ਸਾਸਾ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿ ਪਠਮਂ ਤਯੋਪਿ ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਵਿਭਜਿਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸਿਤਾ.

ਤਤ੍ਥ ਕਾਯਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾਰੋ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ. ‘‘ਅਸ੍ਸਾਸਪਸ੍ਸਾਸਾ ਕਾਯਿਕਾ, ਏਤੇ ਧਮ੍ਮਾ ਕਾਯਪ੍ਪਟਿਬਦ੍ਧਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੩; ਸਂ. ਨਿ. ੪.੩੪੮ ਅਤ੍ਥਤੋ ਸਮਾਨਂ) ਹਿ ਵਚਨਤੋ ਕਾਰਣਭੂਤਸ੍ਸ ਕਰਜਕਾਯਸ੍ਸ ਫਲਭੂਤੋ ਏਵ ਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਅਪਰੋ ਨਯੋ – ਸਙ੍ਖਰਿਯਤੀਤਿ ਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਕੇਨ ਸਙ੍ਖਰਿਯਤੀਤਿ? ਕਾਯੇਨ. ਅਯਞ੍ਹਿ ਵਾਤੋ ਵਿਯ ਭਸ੍ਤਾਯ ਕਰਜਕਾਯੇਨ ਸਙ੍ਖਰਿਯਤੀਤਿ. ਏਵਮ੍ਪਿ ਕਾਯਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਕਾਯੇਨ ਕਤੋ ਅਸ੍ਸਾਸਪਸ੍ਸਾਸਵਾਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ‘‘ਪੁਬ੍ਬੇਵ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਵਿਤਕ੍ਕੇਤ੍ਵਾ ਵਿਚਾਰੇਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਛਾ ਵਾਚਂ ਭਿਨ੍ਦਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਵਿਤਕ੍ਕਵਿਚਾਰਾ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੩; ਸਂ. ਨਿ. ੪.੩੪੮) ਵਚਨਤੋ ਪਨ ਸਙ੍ਖਰੋਤੀਤਿ ਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਕਿਂ ਸਙ੍ਖਰੋਤਿ? ਵਚਿਂ. ਵਚਿਯਾ ਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਵਚੀਭੇਦਸਮੁਟ੍ਠਾਪਕਸ੍ਸ ਵਿਤਕ੍ਕਵਿਚਾਰਦ੍ਵਯਸ੍ਸੇਤਂ ਨਾਮਂ. ‘‘ਸਞ੍ਞਾ ਚ ਵੇਦਨਾ ਚ ਚੇਤਸਿਕਾ ਏਤੇ ਧਮ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਪਟਿਬਦ੍ਧਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੩; ਸਂ. ਨਿ. ੪.੩੪੮) ਵਚਨਤੋਯੇਵ ਪਨ ਤਤਿਯਪਦੇਪਿ ਸਙ੍ਖਰਿਯਤੀਤਿ ਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਕੇਨ ਸਙ੍ਖਰਿਯਤਿ? ਚਿਤ੍ਤੇਨ. ਕਰਣਤ੍ਥੇ ਸਾਮਿਵਚਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਚਿਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰੋ. ਸਬ੍ਬੇਸਮ੍ਪਿ ਚਿਤ੍ਤਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾਨਂ ਚੇਤਸਿਕਧਮ੍ਮਾਨਮੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਵਿਤਕ੍ਕਵਿਚਾਰਾਨਂ ਪਨ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰਭਾਵੇਨ ਵਿਸੁਂ ਗਹਿਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਵਿਤਕ੍ਕਵਿਚਾਰੇ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ.

੨-੭. ਇਦਾਨਿ ਕਾਯੋ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਪਦਸੋਧਨਵਾਰੋ ਆਰਦ੍ਧੋ. ਤਸ੍ਸ ਅਨੁਲੋਮਨਯੇ ਤੀਣਿ, ਪਟਿਲੋਮਨਯੇ ਤੀਣੀਤਿ ਛ ਯਮਕਾਨਿ. ਪਦਸੋਧਨਮੂਲਚਕ੍ਕਵਾਰੇ ਏਕੇਕਸਙ੍ਖਾਰਮੂਲਕਾਨਿ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕਤ੍ਵਾ ਅਨੁਲੋਮਨਯੇ ਛ, ਪਟਿਲੋਮਨਯੇ ਛਾਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ ਯਮਕਾਨਿ. ਸੁਦ੍ਧਸਙ੍ਖਾਰਵਾਰੇ ਪਨ ਯਥਾ ਸੁਦ੍ਧਖਨ੍ਧਵਾਰਾਦੀਸੁ ‘‘ਰੂਪਂ ਖਨ੍ਧੋ, ਖਨ੍ਧਾ ਰੂਪਂ; ਚਕ੍ਖੁ ਆਯਤਨਂ, ਆਯਤਨਾ ਚਕ੍ਖੂ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਯਮਕਾਨਿ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿ. ਏਵਂ ‘‘ਕਾਯੋ ਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਕਾਯੋ’’ਤਿ ਅਵਤ੍ਵਾ ‘‘ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰਮੂਲਕਾਨਿ ਦ੍ਵੇ, ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰਮੂਲਕਂ ਏਕਨ੍ਤਿ ਅਨੁਲੋਮੇ ਤੀਣਿ, ਪਟਿਲੋਮੇ ਤੀਣੀਤਿ ਸਬ੍ਬਾਨਿਪਿ ਸੁਦ੍ਧਿਕਵਾਰੇ ਛ ਯਮਕਾਨਿ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿ. ਕਿਂ ਕਾਰਣਾ? ਸੁਦ੍ਧਿਕਏਕੇਕਪਦਵਸੇਨ ਅਤ੍ਥਾਭਾਵਤੋ. ਯਥਾ ਹਿ ਖਨ੍ਧਯਮਕਾਦੀਸੁ ਰੂਪਾਦਿਵਿਸਿਟ੍ਠਾਨਂ ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਚਕ੍ਖਾਦਿਵਿਸਿਟ੍ਠਾਨਞ੍ਚ ਆਯਤਨਾਦੀਨਂ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਰੂਪਂ ਖਨ੍ਧੋ, ਖਨ੍ਧਾ ਰੂਪਂ, ਚਕ੍ਖੁ ਆਯਤਨਂ, ਆਯਤਨਾ ਚਕ੍ਖੂ’’ਤਿ ਸੁਦ੍ਧਿਕਏਕੇਕਪਦਵਸੇਨ ਅਤ੍ਥੋ ਅਤ੍ਥਿ. ਏਵਮਿਧ ‘‘ਕਾਯੋ ਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਕਾਯੋ’’ਤਿ ਨਤ੍ਥਿ. ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਪਨ ਦ੍ਵੀਹਿਪਿ ਪਦੇਹਿ ਏਕੋਵ ਅਤ੍ਥੋ ਲਬ੍ਭਤਿ. ਅਸ੍ਸਾਸੋ ਵਾ ਪਸ੍ਸਾਸੋ ਵਾਤਿ ਸੁਦ੍ਧਿਕਏਕੇਕਪਦਵਸੇਨ ਅਤ੍ਥਾਭਾਵਤੋ ‘‘ਕਾਯੋ ਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਕਾਯੋ’’ਤਿ ਨ ਵੁਤ੍ਤਂ. ‘‘ਕਾਯੋ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿਆਦਿ ਪਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਸਿਯਾ. ਤਮ੍ਪਿ ਕਾਯਵਚੀਚਿਤ੍ਤਪਦੇਹਿ ਇਧ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾਨਂ ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਅਗ੍ਗਹਿਤਤ੍ਤਾ ਨ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਸੁਦ੍ਧਸਙ੍ਖਾਰਵਾਰੋ ਹੇਸ. ਪਦਸੋਧਨੇ ਪਨ ਵਿਨਾਪਿ ਅਤ੍ਥੇਨ ਵਚਨਂ ਯੁਜ੍ਜਤੀਤਿ ਤਤ੍ਥ ਸੋ ਨਯੋ ਗਹਿਤੋਵ. ਇਧ ਪਨ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰਸ੍ਸ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰਾਦੀਹਿ, ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰਸ੍ਸ ਚ ਚਿਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰਾਦੀਹਿ, ਚਿਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰਸ੍ਸ ਚ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰਾਦੀਹਿ, ਅਞ੍ਞਤ੍ਤਾ ‘‘ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਵਚੀਸਙ੍ਖਾਰੋ, ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ’’ਤਿ ਏਕੇਕਸਙ੍ਖਾਰਮੂਲਕਾਨਿ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਕਤ੍ਵਾ ਛ ਯਮਕਾਨਿ ਯੁਜ੍ਜਨ੍ਤਿ. ਤੇਸੁ ਅਗ੍ਗਹਿਤਗ੍ਗਹਣੇਨ ਤੀਣੇਵ ਲਬ੍ਭਨ੍ਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਾਨੇਵ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਅਨੁਲੋਮਨਯੇ ਤੀਣਿ, ਪਟਿਲੋਮਨਯੇ ਤੀਣੀਤਿ ਛ ਯਮਕਾਨਿ ਵੁਤ੍ਤਾਨਿ. ਸੁਦ੍ਧਸਙ੍ਖਾਰਮੂਲਚਕ੍ਕਵਾਰੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਨ ਗਹਿਤੋਤਿ. ਏਵਂ ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਵਾਰਸ੍ਸ ਉਦ੍ਦੇਸਵਾਰੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

੮-੧੮. ਨਿਦ੍ਦੇਸਵਾਰੇ ਪਨਸ੍ਸ ਅਨੁਲੋਮੇ ਤਾਵ ਯਸ੍ਮਾ ਨ ਕਾਯਾਦਯੋਵ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰਾਦੀਨਂ ਨਾਮਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਨੋਤਿ ਪਟਿਸੇਧੋ ਕਤੋ. ਪਟਿਲੋਮੇ ਨ ਕਾਯੋ ਨ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਯੋ ਨ ਕਾਯੋ ਸੋ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਪਿ ਨ ਹੋਤੀਤਿ ਪੁਚ੍ਛਤਿ. ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ ਨ ਕਾਯੋ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋ ਕਾਯੋ ਨ ਹੋਤਿ, ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਯੇਵ ਪਨੇਸੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਵਸੇਸਨ੍ਤਿ ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੇਸਸਙ੍ਖਾਰਦ੍ਵਯਮੇਵ. ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤਂ ਪਨ ਸੇਸਂ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਸਙ੍ਖਤਾਸਙ੍ਖਤਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਭੇਦਂ ਧਮ੍ਮਜਾਤਂ ਨੇਵ ਕਾਯੋ, ਨ ਕਾਯਸਙ੍ਖਾਰੋਤਿ ਇਮਿਨਾ ਉਪਾਯੇਨ ਸਬ੍ਬਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨੇਸੁ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋਤਿ.

ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿਵਾਰਵਣ੍ਣਨਾ.