੧੭. ਕ੍ਯੋਤਾ

ਕਤ੍ਤਰਿ ਵਿਹਿਤੇਸੁਪਿ ਮਾਨਨ੍ਤਤ੍ਯਾਦੀਸੁ ਪਰਭੂਤੇਸੁ ਕ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਞ੍ਞਾਯੇਯ੍ਯਾਤਿ ‘ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੂ’ਤਿ ਨ ਕ੍ਯਸ੍ਸ ਵਿਸੇਸਨਨ੍ਤਿ ਆਹ- ‘ਮਾਨਨ੍ਤਤ੍ਯਾਦੀਨ’ਮਿਚ੍ਚਾਦਿ.

ਯਦਿ ਹਿ ਕਤ੍ਤਰਿ ਵਿਹਿਤੇਸੁ ਸਿਯਾ, ਤਥਾ ਸਤਿ ਤੇਸਮੁਭਿਨ੍ਨਂ ਪਧਾਨਤ੍ਤੇਨਾਭਿਧੀਯਮਾਨਾਨਮਞ੍ਞਮਞ੍ਞਾਨਪੇਕ੍ਖਤ੍ਤਾ ਅਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਸਿਯਾ, ਨ ਚੇ ਵਮ੍ਭੂਤਾਨਮਭਿਧਾਨਮਤ੍ਥਿ, ਨ ਹਿ ‘ਠੀਯਤੇ’ਚ੍ਚਸ੍ਮਾ ਭਾਵੋ ਕਤ੍ਤਾ ਚ ਪਤੀਯਤੇ, ਨਾਪਿ ‘ਗਮ੍ਯਤੇ’ਚ੍ਚਸ੍ਮਾ ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍ਤਾਚ. ਅਪਿ ਤੁ ਭਾਵਕਮ੍ਮਾਨੇਵ ਗਮ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨਾਹ- ‘ਤਸ੍ਮਾ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ.

ਤੇਸਮੇਵਾਤਿ ਮਾਨਨ੍ਤਤ੍ਯਾਦੀਨਮੇਵ. ਪਰਸਮਞ੍ਞਾਭਿ ਪਰੇਸਂ ਕਚ੍ਚਾਯਨਾ ਨਂ ਪਰੋਕ੍ਖਾਇਚ੍ਚੇਵ ਨਾਮਂ. ਤਬ੍ਬਜ੍ਜਿਤੇਸੂਤਿ ਪਰੋਕ੍ਖਾਸਞ੍ਞਿਪਚ੍ਚਯਵਜ੍ਜਿਤੇਸੁ. ਅਪਰੋਕ੍ਖੇਸੂਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਰਸਮਞ੍ਞਾਵਸੇਨ ਪਰੋਕ੍ਖਾਇਚ੍ਚਨੇਨ ਸਹ ਸਮਾਸਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਅਞ੍ਞਥਾਪਿ ਪਟਿਪਾਦੇਤੁਂ ‘ਅਥਵਾ’ਤਿਆਦਿਮਾਹ. ਪਰੋਕ੍ਖੇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਿਸਯੇ ਕਾਲੇ. ਪਰੋਕ੍ਖੇਵਿਹਿਤਾ ਪਚ੍ਚਯਾਤਿ ਇਮਿਨਾ ਉਪਚਾਰੇਨ ਤਦ੍ਧਿਤਪ੍ਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨ ਵਾ ਪਰੋਕ੍ਖਾਤਿ ਸਦ੍ਦਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਮਾਹ. ਤੇ ਪਨ‘ਅ ਉ’ ਇਚ੍ਚਾਦਯੋ. ਤਤੋਤਿ ਪਰੋਕ੍ਖਪ੍ਪਚ੍ਚਯਤੋ.

ਨਨੁ ਪੁਬ੍ਬਪਕ੍ਖੇ ‘ਅਪਰੋਕ੍ਖੇਸੂ’ਤਿ ਏਤ੍ਥ ‘ਪਰੋਕ੍ਖਾਵਜ੍ਜਿਤੇਸੂ’ਤਿ ਅਤ੍ਥ ਵਚਨਂ ਯੁਜ੍ਜਤਿ, ਦੁਤਿਯਪਕ੍ਖੇ ਪਨ ‘ਪਰੋਕ੍ਖਵਜ੍ਜਿਤੇਸੂ’ਤਿ, ਤਥਾ ਸਤਿ ਕਥਮੇਤ੍ਥ ‘ਪਰੋਕ੍ਖਾਵਜ੍ਜਿਤੇਸੂ’ਤਿ ਅਤ੍ਥਵਚਨਂ ਯੁਜ੍ਜਤੀਤਿ ਆਹ- ‘ਤੇਪਨਾ’ਤਿਆਦਿ. ਇਧਾਤਿ ਅਪਰੋਕ੍ਖੇਸੂਤਿ ਇਮਸ੍ਮਿਂ. ਨਨੁ ਚ ‘‘ਪਰੋਕ੍ਖੇ ਅ ਉ’’ਇਚ੍ਚਾਦਿਸੁਤ੍ਤੇ (੬-੬) ‘ਪਰੋਕ੍ਖੇ’ਤਿ ਪਕਤਿਵਿਸੇਸਨਨ੍ਤਿ ਪਚ੍ਚਯਾਨਂ ਪਰੋਕ੍ਖੇ ਵਿਹਿਤਤਾ ਕਥਨ੍ਤਿ ਮਨਸਿ ਨਿਧਾਯਾਹ ‘ਪਰੋਕ੍ਖੇ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ. ਭਵਨਂ ਭਾਵੋ ਕਿਰਿਯਾਧਾਤ੍ਵਤ੍ਥੋ.

ਸਾਧੀਯਮਾਨਾਵਤ੍ਥੋਤਿ ਇਮਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਾਵਤ੍ਥਾ ਨਿਰਸ੍ਸਤੇ. ਪੁਬ੍ਬਪਰੀਭੂਤੋ ਪਧਾਨਕਿਰਿਯਾਵਯਵਭੂਤੋ ਕਿਰਿਯਾਰੂਪੋ ਅਤ੍ਥੋ ਲਕ੍ਖਣਂ ਸਭਾਵੋ ਯਸ੍ਸ ਧਾਤ੍ਵਤ੍ਥਸ੍ਸ ਸੋ ਤਥਾ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਸਤ੍ਵਭੂਤੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਪਤੀਯਤੀਤਿ ਸੇਸੋ. ਬਹੁਵਚਨਮ੍ਪਿ ਹੋਤਿ ਪਾਕਾਪਾਕੇਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ, ਕਰੀਯਤੀਤਿ ਕਮ੍ਮਂ, ਤਞ੍ਚ ਯਦਿਪਿ ਨਾਮਾਦਿਕਮ੍ਮਮਤ੍ਥਿ, ਤਥਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਥਾਇਚ੍ਚਾਧਿਕਾਰਤੋ ਮਾਨਾਦੀਨਮਞ੍ਞਤ੍ਥਾਲਬ੍ਭਨਤੋ ਚ ਕਿਰਿਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਵ ਗਯ੍ਹਤੇ, ਸੁ-ਸਵਨੇ ਸੂਯਮਾਨਂ.

ਪਾਣਿਨਿਯੇਹੇਤ੍ਥ ‘‘ਭਿਨ੍ਦਤਿ ਕੁਸੂਲਂ’ਤ੍ਯਾਦੋ ਯਾ ਭੇਦਨਾਦਿਕਿਰਿਯਾ ਕਮ੍ਮਨਿ ਦਿਸ੍ਸਤੇ, ਸਾ ਯਦਾ ਸੁਕਰਤ੍ਤਮਤ੍ਤੇਨ ਸਪ੍ਪਧਾਨਤ੍ਤਵਚਨਿਚ੍ਛਾਯਂ ਕਤ੍ਤੁਤ੍ਤੇਪ੍ਯੁਪਲਬ੍ਭਤਿ ‘ਭਿਜ੍ਜਤੇ ਕੁਸੁਲੋ ਸਯਮੇਵੇ’ਚ੍ਚਾਦਿਨਾ, ਤਦਾਸ੍ਸ ਕਤ੍ਤੁਨੋ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਰੇਨ ਕਮ੍ਮਸਰਿਕ੍ਖਭਾਵੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ‘ਕਮ੍ਮਨਿਸ੍ਸਯਂ ਕਾਰਿਯਂ ਯਥਾ ਸਿਯਾ’ਤਿ. ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਸਾਯਾਹ- ‘ਯਦਾ ਕਮ੍ਮਮੇਵੇ’ਚ੍ਚਾਦਿ. ਯਦਾ ਕਮ੍ਮਮੇਵ ਕਤ੍ਤੁਭਾਵੇਨ ਵਿਵਚ੍ਛੀਯਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ. ਕਥਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਵਿਵਚ੍ਛੀਯਤੇਚ੍ਚਾਹ- ‘ਅਤ੍ਤਸਮਵੇਤਾਯ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ. ਅਤ੍ਤਸਦ੍ਦੇਨ ਕਮ੍ਮਮਤ੍ਰ ਵਿਵਚ੍ਛਿਤਂ, ਅਤ੍ਤਨਿ ਸਮਵੇਤਾ ਏਕਦੇਸੀਭੂਤਾ ਅਤ੍ਤਸਮਵੇਤਾ, ਤਸ੍ਸਾ ਕਿਰਿਯਾਯ ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਕਿਰਿਯਾਯਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ.

ਸੁਭੇਦਤ੍ਤਾਦਿਨੇਤਿ ਹੇਤੁਮ੍ਹਿ ਕਰਣੇ ਵਾ ਤਤਿਯਾ. ਅਤ੍ਥਤੋਤਿ ‘ਕਮ੍ਮੇਯੇਵ ਕ੍ਯੋ’ਤਿ (ਨ ਸਕ੍ਖਿ) [ਤਸ੍ਮਾ] ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਤਥਾਹਿ ‘ਭਿਜ੍ਜਤੇਤਿ ਸਵਨਾ ਕਮ੍ਮਤਾਵਗਮ੍ਯਤੇ’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਅਤ੍ਥਤੋ ਕਮ੍ਮੇਯੇਵਕ੍ਯੋਤਿਪਟਿਪਾਦਿਤਮੇਵ. ਵੁਤ੍ਤਮੇਵ ਫੁਟੀਕਰਮਾਹ- ‘ਭਿਜ੍ਜਤੇ ਇਚ੍ਚਸ੍ਮਿਂ ਪਦੇ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ. ਅਞ੍ਞਥਾਤਿ ਯਦਿ ਕਮ੍ਮੇਯੇਵ ਤੇਪਚ੍ਚਯੋ ਨ ਸਿਯਾ. ਅਤੋਤਿ ਭਿਜ੍ਜਤੇ ਇਚ੍ਚਸ੍ਮਾ. ਉਪਸਂਹਰਮਾਹ- ‘ਤਸ੍ਮਾ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ. ਕਿਂ ਵਚਨੇਨਾਤਿ ਪਾਣਿਨੀਯਾਨਮਿਵ ਕਿਂ ਸੁਤ੍ਤਤ੍ਤਰੇਨਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਵਚਨਾਭਾਵੇਪਿ ਕਮ੍ਮਕਤ੍ਤਰਿ ਪਦਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਕਮੋਪਦਸ੍ਸਨਮੁਖੇਨ ਵੁਤ੍ਤਿ ਗਨ੍ਥਂ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ‘ਵਾਕ੍ਯਤੋ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ. ਵਾਕ੍ਯਤੋ ਉਦ੍ਧਰਿਤ੍ਵਾ ਪਦੇਸਙ੍ਖਰਿਯਮਾਨੇਤਿ ‘ਭਿਜ੍ਜਤੇ ਕੁਸੂਲੋ ਸਯਮੇਵੇ’ਤਿ ਵਾਕ੍ਯਤੋ ਵਿਸੁਂ ਕਤ੍ਵਾ ਭਿਜ੍ਜਤੇ’ਤਿ ਪਦੇ ਸਙ੍ਖਰਿਯਮਾਨੇ ਨਿਪ੍ਫਾਦੀਯਮਾਨੇਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਤਦੇਵਾਤਿ ਪਦਤ੍ਥਸਾਮਞ੍ਞਮੇਵ. ਤਨ੍ਨਿਪ੍ਫਾਦਨੇਤਿ ਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਰਿਮਾਨਸ੍ਸ ਪਦਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਰਣੇ. ਸਯਨ੍ਤੀਮਸ੍ਸਾਤ੍ਰ ਅਤ੍ਤਨਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਨ ਕੇਵਲ ਮਨੇਨੇਤਦੇਵ ਵੁਤ੍ਤਂ- ‘ਕਮ੍ਮੇਯੇਵ ਪਚ੍ਚਯੋ’ਤਿ, ਕਿਞ੍ਚਰਹਿ ਅਞ੍ਞਮ੍ਪਤ੍ਥੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ- ‘ਅਨੇਨ ਚੇ’ਚ੍ਚਾਦਿ. ਚੋ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਨ੍ਤਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ. ਅਨੇਨਭਿਜ੍ਜਤੇਤਿ ਸਵਨਾਇਚ੍ਚਾਦਿਨਾ ਇਦਞ੍ਚਾਹਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਕਿਨ੍ਤਦਿਚ੍ਚਾਹ ‘ਕਮ੍ਮ ਕਤ੍ਤੁਨੋ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ਨ ਪਦਮੁਦਾਹਰਣਨ੍ਤਿ ਕਮ੍ਮਕਤ੍ਤੁਨੋ ਵਾਕ੍ਯਮੇਵੋਦਾਹਰਣਂ… ਵਾਕ੍ਯੇਨੇਵ ਤਸ੍ਸ ਪਤੀਤਿਯਾ ਮਞ੍ਞਤੇ. ਪਦਮੇਵੋਦਾਹਰਣਂ ਕਸ੍ਮਾ ਨ ਸਿਯਾਤਿ ਆਹ- ‘ਪਦੇਹਿ’ਚ੍ਚਾਦਿ. ਦੁਤਿਯਮੁਦਾਹਰਣਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ- ‘ਕਤ੍ਤੁਨਿਸ੍ਸਯੋ ਪਿ’ਚ੍ਚਾਦਿ.

ਅਸ੍ਮਿਂ ਪਕ੍ਖੇਤਿ ਅਸ੍ਮਿਂ ਕਤ੍ਤੁਤ੍ਤੇਨ ਵਿਵਚ੍ਛਿਤੇ ਪਕ੍ਖੇ. ਤਬ੍ਬਿਸਯਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਕਮ੍ਮਵਾਚੀਸਯਂ ਸਦ੍ਦਵਿਸਯਤ੍ਤਂ. ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੂਤੀਮਸ੍ਸ ਕਤ੍ਤਰਿਚ੍ਚਸ੍ਸ ਚ ਪਚ੍ਚਯਵਿਸੇਸਨਤ੍ਥੇ ਸਤਿ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਲਦ੍ਧਮ੍ਪਯੋਜਨਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ- ‘ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੂ’ਤਿਆਦਿ. ਇਮਿਨਾ ਅਨੇਨ ਚ ਵਿਸੇਸਿਸਤ੍ਤਾਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ. ਕਿਨ੍ਤਂ ਵਿਸੇਸਿਤਨ੍ਤਿ ਆਹ- ‘ਮਾਨਨ੍ਤ ਤ੍ਯਾਦੀਸੂ’ਤਿ. ਕਿਨ੍ਤਮ੍ਪਯੋਜਨਨ੍ਤਿ ਪਯੋਜਨਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ- ‘ਤ੍ਯਾਦੀਨ’ਮਿਚ੍ਚਾਦਿ. ਯਦਿ ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੁ ਕਤ੍ਤਰਿ ਚ ਤੇਨ ਤੇਨ [ਧਾਨੇਨ] ਸੁਤ੍ਤੇਨ ਮਾਨਾਦਯੋ ਨ ਸਿਯੁਂ, ਕਥਨ੍ਤਂ ਵਿਸੇਸਿਤੇਸੁ ਮਾਨਾਦੀਸੁ ਪਰੇਸੁ ਕ੍ਯਾਦਯੋ ਸਿਯੁਨ੍ਤੀਮਿਨਾ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯੇਨ ( ) [(ਸਤਿ)] ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੁ ਕਤ੍ਤਰਿ ( ) [(ਤਿ)] ਚ ‘‘ਵਤ੍ਤਮਾਨੇਤਿ ਅਨ੍ਤਿ’’ਚ੍ਚਾਦਿਪ੍ਪਭੁਤਿਕੇਹਿ (੬-੧) ਸੁਤ੍ਤੇਹਿ ਯਥਾਲਾਭਂ ਭਾਵਾਦੀਸੁ ਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਵਿਞ੍ਞਾਯਤੀਤਿ ਭਾਵੋ.

ਨਤਦਤ੍ਥਂ ਵਚਨਮਾਰਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੁ ਕਤ੍ਤਰਿ ਮਾਨਨ੍ਤਤ੍ਯਾਦਿਵਿਧਾਨਤ੍ਥਂ ਪਾਣਿਨਿਯੇਹਿ ਵਿਯ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਰਂ ਨਾਰਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਥ ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੁ ਕਤ੍ਤਰਿ ਚ ਮਾਨਾਦਿਵਿਧਾਨਤ੍ਥਂ ਵਚਨਂ ਨਾਰਦ੍ਧਂ ਧਾਤੁਨਿਯਮਨਂ [ਧਾਤੁਨਿਯਮਤ੍ਥਂ] ਤ੍ਵਸ੍ਸ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਤਞ੍ਚ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਾਵ (ਲਬ੍ਭਤੇਤਿ) ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ- ‘ਕਿਰਿਯਤ੍ਥਨਿਯਮੋਪਿ’ਚ੍ਚਾਦਿ. ਅਕਮ੍ਮਕਾ ਧਾਤੁਤੋ ਭਾਵੇ ਕਤ੍ਤਰਿ ਚ ਸਕਮ੍ਮਕਾ ਕਮ੍ਮੇ ਕਤ੍ਤਰਿ ਚੇਤਿ ਕਿਰਿਯਤ੍ਥਨਿਯਮੋ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਨ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਾ ਲਬ੍ਭਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ. ਅਕਮ੍ਮਕਾਨਂ ਕਮ੍ਮਵਿਰਹਾ, ਸਕਮ੍ਮਕਾਨਞ੍ਚ ਸਤੋਪਿ ਭਾਵਸ੍ਸਾਪ੍ਪਧਾਨਤ੍ਤਾ ਅਕਮ੍ਮਕਾ ਕਤ੍ਤਰਿ ਭਾਵੇ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਕਮ੍ਮੇ, ਸਕਮ੍ਮਕਾ ਕਮ੍ਮਸਬ੍ਭਾਵਾ ਕਤ੍ਤਰਿ ਕਮ੍ਮੇ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਾਵੇਤੀਦਂ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਂ.

ਕਮ੍ਮਮਪੇਕ੍ਖਤੇਤਿ ਪਚਾਦਿਤੋ ਕਤ੍ਤਰਿ ਪਠਮਪੁਰਿਸੇਕਵਚਨੇ ਕਤੇ ਪਚਤਿਚ੍ਚਾਦੀਸੁ ਪਚਾਦਿਨੋ ਪਚਨਾਦਿਕਿਰਿਯਾ ਓਦਨਾਦਿਕਂ ਕਮ੍ਮਮਪੇਕ੍ਖਤੇ. ਕਤ੍ਤੁਤ੍ਤਮਪੇਕ੍ਖਤੇਤਿ ਭਵਤਿਚ੍ਚਾਦੀਸੁ ਭੂਆਦੀਨਂ ਭਵਨਾਦਿਕਿਰਿਯਾ ਕਤ੍ਤੁਮਤ੍ਤਮਪੇਕ੍ਖਤੇ.