੨. ਕਮ੍ਮੇ

ਵੁਤ੍ਤਿਯਂ ਕਤ੍ਤੁਕਿਰਿਯਾਯਾਤਿ ਕਤ੍ਤੁਸਾਦ੍ਯਤਾਯ ਤਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਿਯਾ ਕਤ੍ਤੁਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਯਪਿ ਦੁਵਿਧਾਯ ਕਿਰਿਯਾਯ, ਅਨੇਕਤ੍ਥਤ੍ਤਾ ਧਾਤੂਨਂ ਕਰੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਤ੍ਥੋਤਿ ਆਹ-‘ਕਰੀਯਤਿ ਅਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਯਤੀ’ਤਿ, ਯਂਕਿਞ੍ਚਿ ਪਦਤ੍ਥਰੂਪਂ ਸਮ੍ਬਜ੍ਝਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਇਮਿਨਾ ਚਾਨ੍ਵਤ੍ਥਵਸੇਨੇਵਾਯਂ ਕਮ੍ਮਵੋਹਾਰੋ ਸਿਦ੍ਧੋਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਸਬ੍ਬਕਾਰਕਾਨਮ੍ਪਿ ਪਨ ਕਿਰਿਯਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਸਬ੍ਭਾਵੇਪਿ ਕਿਰਿਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਯਮਾਨਤ੍ਤੇਨੇਵ ਯਂ ਵਤ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਿਤਂ ਤਦੇਵ ਕਮ੍ਮਂ ਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਂ, ਕਤ੍ਤਾਦਿ ਕਤ੍ਤੁ ਕਿਰਿਯਾਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਯਮਾਨਤ੍ਤੇਪਿ ਕਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਤਵਚਨਿਚ੍ਛਾਯੇਵ ਕਮ੍ਮਂ ਨ ਹੋਤਿ… ਯਸ੍ਮਾ ਵਚਨਿਚ੍ਛਾਯੇਵ ਕਾਰਕਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਵਂ ਸਬ੍ਬਕਾਰਕਾਨਮ੍ਪਿ ਕਾਰਕਨ੍ਤਰਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਂ ਤਦਭਾਵੋ ਯਥਾਯੋਗਂ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ, ਵਾਕ੍ਯੇਕਦੇਸੇਨੇਤ੍ਯਨੇਨ ‘‘ਦ੍ਵੇਦ੍ਵੇਕਾ’’ਦਿਨੋ ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਸ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ਇਚ੍ਚਾਦਿਨੋ ਚ ਏਕਵਾਕ੍ਯਤ੍ਤਂ ਸੂਚੇਤਿ, ਪਕਰਣਸ੍ਸ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਰੂਪਤ੍ਤਾ ਵਿਪ੍ਪਕਟ੍ਠਾਨਿਪਿ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਆਕਙ੍ਖਾਦਿਸਭਾਵੇ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨੁਭਵਨੇਨੇਕਵਾਕ੍ਯਭਾਵਮ੍ਪਟੀਪਜ੍ਜਨ੍ਤੇ, ਵੁਤ੍ਤੀ ਹਿ–

‘‘ਆਕਙ੍ਖਾਯੋਗ੍ਗਤਾ ਸਤ੍ਤਾ, ਬੀਜਂ ਸਨ੍ਨਿਧਿਨੋ ਯਤੋ;

ਵਿਪ੍ਪਕਟ੍ਠਾਨਿ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ, ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਂ ਕਰੋਨ੍ਤ੍ਯਤੋਤਿ.

ਸਾਮਞ੍ਞੇਨਾਤਿ ਕਮ੍ਮਾਦ੍ਯਵਿਸੇਸੇਨ, ਪੁਬ੍ਬਾਚਰਿਯਸਮਞ੍ਞਾਵਸੇਨਾਹ ‘ਦੁਤਿਯਾਦਿਕਾ’ਤਿ, ਤੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਯਾਦਿਨੋਪਿ ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਪੂਰਣਿਯਾ ਦੁਤਿਯਾਤਿ ਸਕ੍ਕਾ ਵੋਹਰਿਤੁਂ, ਤਥਾਪਿ ਸ੍ਯਾਦੀਨਂ ਦੁਕੇਯੇਵ ਦੁਤਿਯਾਤਤਿਯਾ ਰੁਲ਼੍ਹੀਤਿ ਨਤ੍ਯਾਦੀਨਂ ਦੁਕਾਨਿ ਦੁਤਿਯਾਦਿਸਦ੍ਦੇਨ ਗਯ੍ਹਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਿਟ੍ਠੇਸੂਤਿ ਕਮ੍ਮਾਦਿਨਾ ਵਿਸੇਸਿਤੇਸੁ, ਤਿਵਿਧਂ ਕਮ੍ਮਨ੍ਤਿ ਸਕਸਮਯਪ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਯਾ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਤਿਵਿਧਤ੍ਤਮਾਹ, ਅਞ੍ਞੇ ਤੁ ਸਤ੍ਤਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਕਥਂ–

ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਵਿਕਤਿਪ੍ਪਤ੍ਤਿ, ਭੇਦੇਨ ਤਿਵਿਧਂ ਮਤਂ,

ਤਤ੍ਥੇਚ੍ਛਿਤਤਮਂ ਕਮ੍ਮਂ, ਕਮ੍ਮਂਤ੍ਵਞ੍ਞਂ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਂ;

ਇਚ੍ਛਿਤਞ੍ਚਾਨਿਚ੍ਛਿਤਞ੍ਚ, ਨੇਵਿਚ੍ਛਿਤਮਨਿਚ੍ਛਿਤਂ,

ਤਥਾਞ੍ਞਪੁਬ੍ਬਂ ਨਾਞ੍ਞਪੁਬ੍ਬਨ੍ਤਿ, ਏਵਮਞ੍ਞਂ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਨ੍ਤਿ.

ਤਤ੍ਥ ਇਚ੍ਛਿਤਾਦੀਨਿ ਉਪਰਿਯੇਵਾਪਿ ਭਵਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰੇਚ੍ਚਾਦਿਨਾ ਤਿਵਿਧਂ ਕਮ੍ਮਂ ਸਰੂਪਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਤਤ੍ਥ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਮੇਕੇ-ਨੇਕਧਾ ਪਰਿਕਪ੍ਪੇਨ੍ਤਿ, ਤਦਿਹ ਪਕਾਸਯਿਸ੍ਸਾਮ–

ਸਤੀ-ਸਤੀ ਵਾ ਪਕਤਿ, ਨ ਯਤ੍ਥ ਪਰਿਣਾਮਿਨੀ,

ਨਿਸ੍ਸੀਯਤੇ ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿ, ਕਮ੍ਮਮਞ੍ਞੇਸਮਞ੍ਞਥਾ;

ਅਸਨ੍ਤਂ ਜਾਯਤੇ ਯਂ ਵਾ, ਯਂ ਸਨ੍ਤਮਪ੍ਪਕਾਸਤਿ,

ਉਪ੍ਪਤ੍ਯਾ-ਭਿਬ੍ਯਤ੍ਤਿਯਾ ਵਾ, ਤਨ੍ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ.

ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ ‘‘ਕਟਵਿਕਾਰਸ੍ਸ ਕਾਸਸਙ੍ਖਾਤਾ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨਾ ਪਕਤਿ ਪਰਿਣਾਮਿਨੀ ਕਟਵਿਕਾਰਮ੍ਪਤਿ ਪਰਿਣਮਨ੍ਤੀ ਯਤ੍ਥਪ੍ਪਯੋਗੇ ਨ ਨਿਸ੍ਸੀਯਤੇ… ਕਟਂ ਕਰੋਤੀਤੇਤ੍ਥ ਕੇਵਲਮਤ੍ਥਾਵਗਮਮਤ੍ਤਸ੍ਸ ਵਤ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਿਤਤ੍ਤਾ ਕਾਸੇਤਿ ਅਸੁਯ੍ਯਮਾਨਤ੍ਤਾ ਚ, ਪਕਤਿਯਾ ਤੁ ਸੁਯ੍ਯ ਮਾਨਤ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰਿਯਂ ਸਿਯਾ, ਤੇਨੇਵ ਕਾਸੇ ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਣ੍ਡੁਲੇ ਓਦਨਂ ਪਚਤੀਤਿ ਦ੍ਵਯਤ੍ਥੋ ਕਰੋਤਿ ਪਚਤਿ ਚ, ਤਸ੍ਮਾ ਕਾਸੇ ਕਰੋਤਿ ਤਣ੍ਡੁਲੇ ਪਚਤੀਤਿ ਵਿਕਾਰੀਯਤਿ, ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ ਓਦਨਮ੍ਪਚਤੀਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੀ ਯਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਅਸਤੀ ਵਾ ਪਕਤਿ ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨਤ੍ਤਾਯੇਵ ਯਤ੍ਥ ਨ ਨਿਸ੍ਸੀਯਤੇ… [(ਯਥਾ) (ਪੋਤ੍ਥਕੇ)] ( ) ਸਂਯੋਗਂ ਜਨਯਤਿ ਵਿਭਾਗਮੁਪ੍ਪਾਦਯਤੀਤਿ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਾਨਂ ਕਸ੍ਸਾਪਿ ਪਕਤਿਯਾ ਅਵਿਕਾਰਤ੍ਤਾ ਸਂਯੋਗਵਿਭਾਗਵਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਵਿਕਤੇਹੇਵ ਤੇਸਂ ਜਨਨਤੋ, ਤਮੇਵਮ੍ਭੂਤਮਨਿਸ੍ਸਿਤਪਕਤਿਕਂ ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨ (ਪਕਤਿ) ਕਂ ਵਾ ਕਾਰਿਯਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਂ ਨਾਮਾਤਿ ਏਕੋ, ਅਞ੍ਞੇਸਮਞ੍ਞਥਾਤਿ ਵਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਦਸ੍ਸੇਤਿ ‘ਅਸਨ੍ਤ’ਮਿਚ੍ਚਾਦਿਨਾ, ਯਂ ਅਸਨ੍ਤਮਵਿਜ੍ਜਮਾਨਂ ਜਾਯਤੇ, ਤਨ੍ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਂ, ਯਥਾ ਸੁਖਂ ਜਨਯਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮੁਪ੍ਪਾਦਯਤੀਤਿ, ਸਨ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨਮੇਵ ਵਾ ਕੇਵਲਮਪ੍ਪਕਾਸਿਤਪੁਬ੍ਬਂ ਯਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਭਿਬ੍ਯਤ੍ਤਿਯਾ ਵਾ ਪਕਾਸਤਿ, ਤਮ੍ਪਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਂ, ਯਥਾ ਪੁਤ੍ਤਂ ਵਿਜਾਯਤਿਸਾਮਞ੍ਞਮਭਿਬ੍ਯਞ੍ਜਯਤੀ’’ਤਿ, ਤਦੇਵਂ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਮਤੇਨ ਅਨਿਸ੍ਸਿਤਪਕਤਿਕਂ ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨਪਕਤਿਕਨ੍ਤਿ ਦੁਵਿਧਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਮ੍ਪਿ ਅਞ੍ਞੇਸਮ੍ਮਤੇਨ ਅਸਨ੍ਤਂ ਜਾਯਮਾਨਂ ਸਨ੍ਤਮਪ੍ਪਕਾਸਮਾਨਨ੍ਤਿ ਦੁਵਿਧਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਮ੍ਪੀਤਿਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਅਟ੍ਠਿਤਪੁਬ੍ਬਮੇਵ ਜਾਯਤੀਤ੍ਯਸਤੋ ਜਾਨਨਾ ਨ ਬ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਚਤਿਚ੍ਚਾਹ-‘ਅਸਤੋ ਜਨਨਂ ਕਰੀਯਤੀ’ਤਿ, ਅਵਤ੍ਥਨ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਓਦਨਾਦਿਨੋ ਕ੍ਲੇਦਨਾਦਿਲਕ੍ਖਣਮਞ੍ਞਮਵਤ੍ਥਂ.

ਪਕਤ੍ਯੁਚ੍ਛੇਦਸਮ੍ਭੂਤਂ, ਵਿਕਾਰਿਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਤੁ;

ਗੁਣਨ੍ਤਰਸਮੁਪ੍ਪਤ੍ਯਾ, ਏਵਂ ਸਾ ਵਿਕਤਿ ਦ੍ਵਿਧਾ.

ਕਿਞ੍ਚਿ ਵਿਕਾਰਿਯਂ ਕਮ੍ਮਂ ਪਕਤਿਯਾ ਕਾਰਣਸ੍ਸ ਉਚ੍ਛੇਦੇਨ ਸਮ੍ਭੂਤਂ, ਯਥਾ ਕਟ੍ਠਂ ਭਸ੍ਮਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਕਟ੍ਠਸ੍ਸਾਚ੍ਚਨ੍ਤਪਰਾਵਤ੍ਤਿ [ਪਰਾਵਤ੍ਤਿਯਾ (ਪੋਤ੍ਥਕੇ)], ਕਿਞ੍ਚਿ ਪਨ ਗੁਣਨ੍ਤਰਾਨਮੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ, ਯਥਾ ਸੁਵਣ੍ਣਂ ਕਟਕਂ ਕੇਯੁਰਂ ਵਾ ਕਰੋਤੀਤਿ ਏਵਂ ਦ੍ਵੀਧਾ ਸਾ ਵਿਕਤਿ ਹੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਨ ਵਿਭਾਵੀਯਨ੍ਤੇਤਿ ਨ ਗਮ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸਾ ਪਤ੍ਤਿ‘ਪਾਪੀਯਤਿ ਵਿਸਯੀਕਰੀਯਤੀ’ਤਿ ਕਤ੍ਵਾ.

ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਾਕਤੋ ਕੋਚਿ, ਵਿਸੇਸੋ ਨਾਵਗਮ੍ਯਤੇ;

ਦਸ੍ਸਨਾ ਵਾਨੁਮਾਨਾ ਵਾ, ਸਾ ਪਤ੍ਤੀਤਿ ਪਕਿਤ੍ਤਿਤਾ.

ਯਤ੍ਥ ਕਿਰਿਯਾਕਤੋ ਕਿਰਿਯਾਸਮ੍ਪਾਦਿਤੋ ਵਿਸੇਸੋ ਅਤਿਸਯੋ ਕੋਚਿ ਨਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਨਪ੍ਪਤੀਯਤੇ ਦਸ੍ਸਨਾ ਵਾ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਪ੍ਪਮਾਣੇਨ ਅਨੁਮਾਨਪ੍ਪਮਾਣੇਨ ਵਾ ਯਥਾ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਵਿਕਤੀਨਮਤਿਸਯੋ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਾਨੁਮਾਨਾ ਵਗਮਨੀਯੋ, ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਯਂ ਵਿਸੇਸਸਿਦ੍ਧਿਰਤਿਪਸਿਦ੍ਧਾ… ਅਤ੍ਥਲਾਭਾਖ੍ਯਸ੍ਸ ਵਿਸੇਸਸ੍ਸਾਵਿਜ੍ਜਮਾਨਸ੍ਸ ਕਿਰਿਯਾਕਤ੍ਤਾ, ਵਿਕਾਰਿਯੇ ( ) [(ਏਵ) (ਪੋਤ੍ਥਕੇ)] ਤੁ ਕ੍ਵਚਿ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਵਿਸਯੋ… ਕਟ੍ਠਂ ਡਹਤੀਤਿ ਕਣ੍ਹਤ੍ਤਾਦਿਭਾਵਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖੇਨੇਵੋਪਲਬ੍ਭਨਤੋ, ਕ੍ਵਚਿਦਨੁਮਾਨਗਮ੍ਮੋ… ਦੇਵਦਤ੍ਤਂ ਰੋਸੇਤਿ ਪਸਾਦਯਤਿ ਵੇਤਿ ਵਿਸਿਟ੍ਠਮੁਖਵਣ੍ਣਾਦਿਕਾਰਿਯਾਨੁਮੇਯ੍ਯਤ੍ਤਾ ਰੋਸਾਦਿਨੋ, ਏਵਂ ਯਤ੍ਥ ਨ ਵਿਸੇਸਸਿਦ੍ਧਿ ਅਪਿ ਤੁ ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤਂ, ਸਾ ਪਤ੍ਤੀਤਿ ਪਕਿਤ੍ਤਿਤਾ ਕਥਿਤਾ, ਆਦਿਚ੍ਚਮ੍ਪਸ੍ਸਤਿ ਧਮ੍ਮਮਜ੍ਝੇਤੀਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ, ਕਥਞ੍ਚਰਹਿ ਅਸਨ੍ਤਸ੍ਸ [ਸਨ੍ਤਸ੍ਸ (ਪੋਤ੍ਥਕੇ)] ਪਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਕਿਞ੍ਚਿ (ਅਕਰੋਨ੍ਤ)ਸ੍ਸ ਕਾਰਕਤ੍ਤਂ, ਨ ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਕਰੋਨ੍ਤਂ ਕਾਰਕਮ੍ਭਵਿਤੁਮਰਹਤੀਤਿ ਉਚ੍ਚਤੇ-

ਦਸ੍ਸਨਕ੍ਖਮਤਾਭਾਸੋ, ਪਗਮਬ੍ਯਤ੍ਤਿਆਦਯੋ;

ਵਿਸੇਸਾ ਪਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਸ੍ਸ, ਕ੍ਰਿਯਾਸਿਦ੍ਧਿਯਮਿਚ੍ਛਿਤਾ.

ਅਤ੍ਰ ਦਟ੍ਠੁਂ ਸਕ੍ਕਾ ਇਤਿ ਦਸ੍ਸਨੇ ਖਮਤਾ ਆਭਾਸੋਪਗਮੋ ਵਿਸਯਤ੍ਤੋਪਗਮੋ ਵਿਸਯਤ੍ਤੋਪਗਮਨਂ ਬ੍ਯਤ੍ਤਿ ਚੇਤਿ ਏਵਮਾਦਯੋ ਵਿਸੇਸਾ ਯਥਾਯੋਗਂ ਪਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਕਿਰਿਯਾਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਯਂ ਇਚ੍ਛਿਤਾ, ਤਤੋ ਤਸ੍ਸ ਕਾਰਕਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਆਦਿਚ੍ਚਂ ਪਸ੍ਸਤੀਤਿ ਏਤ੍ਥ ਹਿ ਆਦਿਚ੍ਚੋ ਦਟ੍ਠੁਂ ਸਕ੍ਕਾ, ਤਤੋਵ ਸੋ ਦਿਸ੍ਸਤਿ ਅਭਿਬ੍ਯਤ੍ਤਿਞ੍ਚੋਪਯਾਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸਨਕਿਰਿਯਾਨਿਪ੍ਫਾਦਕਤ੍ਥੇਨਾਸ੍ਸ ਕਾਰਕਤ੍ਤਮੁਪਪਜ੍ਜਤੇ, ਤਥਾ ਞ੍ਞਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਦਿਸਦ੍ਦਗਹਿਤਵਿਸੇਸਵਸੇਨ ਕਿਰਿਯਾਸਿਦ੍ਧਿਤੋ ਕਾਰਕਤ੍ਤਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ, ਨਨੁ ਵਿਕਾਰਿਯਮ੍ਪਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਮੇਵ… ਤੇਨ ਰੂਪੇਨਾਸਤੋਯੇਵ ਜਨਨਤੋ, ਪਤ੍ਤਿਕਮ੍ਮਮ੍ਪਿ ਕਿਰਿਯਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧਰੂਪੇਨਾਸਨ੍ਤਮੇਵ ਪਚ੍ਛਾ ਤਥਾ ਭਵਤੀਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਯੇਵਾਤਿ ਸਚ੍ਚਂ-

ਅਤ੍ਥੇਸਾ ਵਤ੍ਥੁਟ੍ਠਿਤਿ, ਸੁਖੁਮਬੁਦ੍ਧਿਗੋਚਰਪਤੀਤ੍ਯਨੁਰੋਧੇਨ,

ਤਤ੍ਰ ਯਮ੍ਪੇਤਂ ਘਟਤੇ, ਯਥਾ ਪਤੀਤਿ ਸਦ੍ਦਤ੍ਥਾਵਤ੍ਤਾਨਤੋ.

ਵਿਸੇਸਾਨੁਪਾਦਾਨਤੋਤਿ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ਤਿ ਸਾਮਞ੍ਞੇਨ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਕਰੀਯਤਿ ਕਟੋ, ਕਤੋ ਕਟੋ ਚ੍ਚੇਵਮਾਦੀਸੁ ਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਪਭੁਤੀਹਿ ਅਤਿਹਿਤਕਮ੍ਮਾਦਿਨਿਸ੍ਸਯੇਸੁਪਿ ਏਕਤ੍ਤਾਦੀਸੁ ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਪਪ੍ਪੋਨ੍ਤਿ ਨਿਯਮਾਭਾਵਾ, ਤਥਾਹਿ ਪਞ੍ਚਕੇ ਨਾਮਤ੍ਥੇ ਕਟਾਦਿਵਚਨੀਯਸ੍ਸ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਕਮ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਥੋ, ਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਪਭੁਤੀਤਿ ਅਨਭਿ ਹਿਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਸਾਪਰਸ੍ਸ ਵਿਭਤ੍ਯਤ੍ਥਸ੍ਸਾਭਿਧਾਨਾਯ ਅਭਿਹਿਤੇਸੁਪਿ ਕਟਾਦੀਸੁ ਕਮ੍ਮਾਦੀਸੁ ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਸਿਯੁਨ੍ਤਿ ਪਾਣਿਨਿਯਾ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ਚ੍ਚਾਦੀਸੁ (੨-੩-੨) ‘‘ਅਨਭਿਹਿਤੇ’’ਤਿ (੨-੩-੧) ਵਚਨਮਧਿਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਵੇਯ੍ਯਤ੍ਤਿਯਾਯੇਵ ਦੁਤਿਯਾਦੀਨਪ੍ਪਸਙ੍ਗੇਪਿ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਸਯਭੂਤੇ-ਕਤ੍ਤਾਦ੍ਯਤ੍ਥੇ ਜੋਤਨਾਯਾਭਿਹਿਤੇਸੁ ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਸਿਯੁਂ, ਤਿਕੇ ਪਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਮ੍ਮਾਦਯੋ ਵਿਭਤ੍ਤਿ ਵਚਨੀਯਾ, ਤਤ੍ਥ ਯਜ੍ਜਪਿ ਕਮ੍ਮਾਦਿਨੋ ਪਚ੍ਚਯੇਨਾਭਿਧਾਨਂ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਤ੍ਤਾਦਯੋ ਨਾਭਿਹਿਤਾਤਿ ਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਸਾਪਰਸ੍ਸ ਵਿਭਤ੍ਯਤ੍ਥਸ੍ਸਾਤਿ ਧਾਨਾਯ ਅਭਿਹਿਤੇਸੁਪਿ ਕਮ੍ਮਾਦੀਸੁ ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਸਿਯੁਨ੍ਤਿ ਪਾਣਿਨਿਯਾ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ਤਿ ‘‘ਅਨਭਿਹਿਤੇ’’ਤਿ ਵਚਨਮਧਿਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਤਮੁਪਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ-‘ਤਤ੍ਰਿਦਂ ਸਿਯਾ’ਤਿਆਦਿ, ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਂ ਦੁਤਿਯਾਦਿ ਵਿਭਤ੍ਤਿਵਿਧਾਨੇ ਇਦਂ ਚੋਦ੍ਯਂ ਸਿਯਾ, ਕਿਨ੍ਤਿ ਆਹ-‘ਪਞ੍ਚਕੇ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ, ਅਨਭਿਹਿਤਕਮ੍ਮਾਦਿਨਿਸ੍ਸਯੇਸੁਤਿ ਅਨਭਿਹਿਤਾ ਕਮ੍ਮਾਦਯੋ ਨਿਸ੍ਸਯਾ ਯੇਸਮੇਕਤ੍ਤਾਦੀਨਂ, ਤੇਸੂਤ੍ਯਤ੍ਥੋ, ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਵਿਭਤ੍ਤਿਯੋ ਯਥਾ ਸਿਯੁਨ੍ਤਿ ਜੋਤਨਾਯਾਭਿਧਾਨਾਯ ਚਾਤਿ ਯੁਜ੍ਜਮਾਨਵਸੇਨ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਅਭਿਹਿਤਕਮ੍ਮਾਦਿਨਿਸ੍ਸਯੇਸੁਪੀਤਿ ਅਪਿਸਦ੍ਦੇਨ ਅਨਭਿਹਿਤਕਮ੍ਮਾਦਿਨਿਸ੍ਸਯਮੇਕਤ੍ਤਾਦਿਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ, ਆਸਙ੍ਕਿਯਾਤਿ ਪੁਬ੍ਬਕਿਰਿਯਾਯ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਅਪਰਕਿਰਿਯਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ, ਪਞ੍ਚਕੇ ਤਿਕੇ ਚਾ ਭਿਹਿਤਕਮ੍ਮਾਦਿਨਿਸ੍ਸਯੇ ਸੇਕਤ੍ਤਾਦੀਸੁ ਦੁਤਿਯਾਦਿਪ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਸਙ੍ਕਾਵਸੇਨ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਚਤੁਕ੍ਕਵਾਦੀਨਮ੍ਪਿ ਪਕ੍ਖਮੁਬ੍ਭਾਵਿਯ ਪਰਿਹਰਿਤੁਂ ‘ਯਦਿਚ੍ਚਾ’ਦਿਮਾਹ, ਅਯਨ੍ਤੇਸਮਧਿਪ੍ਪਾਯੋ ‘‘ਯਦੇਸਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਪਾਟਿਪਦਿਕਤ੍ਥੋ ਤਪ੍ਪਟਿਪਜ੍ਜਨੇ ਕਮ੍ਮਾਦਯੋ ਵਿਭਤ੍ਤਿਵਚਨੀਯਾ, ਤਦਾ ‘ਅਨਭਿਹਿਤੇ ਕਮ੍ਮੇ’ਤਿਆਦਿਨਾ ਅਨਭਿਹਿਤਗ੍ਗਹਣਂ ਕਮ੍ਮਾਦਿਵਿਸੇਸਾਨਮਨੁਭਵਨ੍ਤਮਨਤ੍ਥਕਂ… ਅਭਿਹਿਤੇ ਵਿਭਤ੍ਤਿਵਾਚ੍ਚਾਭਾਵਤੋ, ਯਦਾ ਪਨਾਯਂ ਪਕ੍ਖੋ ‘ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਵਿਭਤ੍ਤਿਵਚਨੀਯਾ’ਤਿ ਤਦਾ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ ਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯੋ ਨਿਦ੍ਦੇਸਾ ਵਿਸਯਸਨ੍ਦਸ੍ਸਨਮਤ੍ਤਾਯੇਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ’’ਤਿ, ਸਬ੍ਬਥਾਤਿ ਪਞ੍ਚਕਤਿਕਵਾਦੀਨਂ ਚਤੁਕ੍ਕਵਾਦੀਨਞ੍ਚ ਮਤਵਸੇਨ ਸਬ੍ਬਪ੍ਪਕਾਰੇਨ, ਸਦ੍ਦਤ੍ਥਾਬ੍ਯਤਿਰਿਤ੍ਤਤ੍ਥਮਤ੍ਤੋਯੇਵਾਤਿ ਬ੍ਯਤਿਰੇਕੋ ਬ੍ਯਤਿਰਿਤ੍ਤਂ, ਨਪੁਂਸਕੇ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤੋ, ਨ ਵਿਜ੍ਜਤੇ ਬ੍ਯਤਿਰਿਤ੍ਤਂ ਬ੍ਯਤਿਰੇਕੋ ਭੇਦੋ ਯਸ੍ਸ ਤਂ ਅਬ੍ਯਤਿਰਿਤ੍ਤਂ, ਅਬ੍ਯਤਿਭਿਨ੍ਨਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਸਦ੍ਦਤ੍ਥਤੋ ਸਕਤ੍ਥਤੋ ਅਬ੍ਯਤਿਰਿਤ੍ਤਂ ਅਤ੍ਥਮਤ੍ਤਂ ਅਤ੍ਥਸਾਮਞ੍ਞਂ ਯਸ੍ਸ ਓਦਨਾਦਿਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਸੋ ਤਥਾ ਵੁਤ੍ਤੋ.

ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਵੁਤ੍ਤਿਯਂ ਤਬ੍ਬਾਦਿਣਾਦਿਸਮਾਸੇਹਿ ਅਭਿਹਿਤਮਵੁਤ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਤੇਹਿ ਅਭਿਹਿਤੇਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਨਿਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ-‘ਏਵ’ਮਿਚ੍ਚਾਦਿ, ਕਰ-ਕਰਣੇ ਕਰੀਯਿਤ੍ਥਾਤਿ ਕਤੋ‘ਕ੍ਤੋ ਭਾਵਕਮ੍ਮੇਸੁ’ਤਿ (੫-੫੬) ਕਮ੍ਮੇ ਕ੍ਤੋ, ਸਤਿਕੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਕੀਤੋਤਿ ਕਮ੍ਮਤ੍ਥੇ ‘‘ਦਿਸ੍ਸਨ੍ਤਞ੍ਞੇਪਿ ਪਚ੍ਚਯਾ’’ਤਿ (੪-੧੨੦) ਇਕੋ, ਕਮ੍ਮਤਾਗਮ੍ਯਤੇ ਕਿਤਪ੍ਪਚ੍ਚਯਾਦੀਨਂ ਕਮ੍ਮੇ ਵਿਹਿਤਤ੍ਤਾ, ਏਵਞ੍ਚ ਧੁਹਿ ਕਿਮੇਕਮੁਦਾਹਰਣਂ ਦਤ੍ਤਮਾਚਰਿਯੇਨੇ ਤ੍ਯਤੋ ਆਹ- ‘ਉਦਾਹਰਣ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ, ਅਨਭਿਹਿਤੇਤਿ ਵਚਨਂ ਵਿਨਾਪੀਤਿ ਵਚਨਂ ਵਿਨਾ ਏਵਾਤਿ ਅਵਧਾਰਣੇ-ਅਪਿਸਦ੍ਦੋ, ਸਮ੍ਭਾਵਨੇਵਾ, ਯਦ੍ਯਭਿਹਿਤੇਹਿ ਵਚਨਂ ਵਿਨਾਪਿ ਦੁਤਿਯਾਦੀਨਮਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿ ਭਵੇਯ੍ਯ, ਵਚਨਸਬ੍ਭਾਵੇ ਤੁ ਕਥਾਯੇਵ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਏਵਞ੍ਚ ਪਨੇਤ੍ਥ ਦੁਤਿਯਾਦੀਨਮਭਿਹਿਤੇ ਪਸਙ੍ਗਾਭਾਵੋ ਜਾਨਿਤਬ੍ਬੋ ‘‘ਪਚ੍ਚਤੇ ਓਦਨੋ, ਕਤੋ ਕਟੋਚ੍ਚਾਦੋਪਿ ਯਦਿ ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਸਿਯੁਂ ਪਠਮਾਵਿਧਾਨਸ੍ਸਾਵਕਾਸੋ ਨ ਭਵੇਯ੍ਯ ਤਤੋ ਸਾਮਤ੍ਥਿਯਾਨਭਿਹਿਤੇਯੇਵ ਕਮ੍ਮਾਦੋ ਦੁਤਿਯਾਦਯੋ ਸਕਿਰਿਯਾ (ਯਂ ਤਦ)ਭਿਬ੍ਯਤ੍ਤਿਯਾ ਭਵਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਪਠਮੇਵਤ੍ਵਭਿਹਿਤੇ’’ਤਿ, ਨ ਨੁਚ ਪਠਮਾਯਾਕਾਰਕਮਵਕਾਸੋ ਰੁਕ੍ਖੋ ਪਿਲਕ੍ਖੋਤਿ [ਰੁਕ੍ਖੋ ਪਿਲਕ੍ਖੋਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦਂ ਨ ਸੂਯਤੇਤਿ ਵਿਭਤ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਸਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਮਞ੍ਞਤੇਭਸ੍ਸਾਪਦੀਪ] ਕਿਮਿਦਮੁਚ੍ਚਤੇ ਅਕਾਰਕਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ਯ ਕਾਰਕਂ ਨੇਦਮ੍ਪਯੋਗਮਰਹਤਿ ਤਤੋ ਯਤ੍ਥ ਵਿਸੇਸਕਿਰਿਯਾਨ ਮਸ੍ਸਵਨਂ ਤਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥਸਹਚਰਿਤਾਯ ਸਤ੍ਤਾਯ ਪਤੀਤਿਯਾ ‘ਰੁਕ੍ਖੋ ਅਤ੍ਥਿ ਪਿਲਕ੍ਖੋ ਅਤ੍ਥੀ’ਤਿ ਅਪੇਕ੍ਖੀਯਤੀਤਿ ਕਾਰਕਤ੍ਤਂ ਰੁਕ੍ਖਾਦੀਨ ਮਤ੍ਥੇਵੇਤਿ [ਅਤ੍ਥੇਵੇਤਿ ਞ੍ਞਤਂ ਵਤ੍ਥੁਂ ਪਰਂ ਪਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਸਦ੍ਦੋ ਪਯੁਜ੍ਜਤੇ ਞ੍ਞਣਞ੍ਚ ਸਤੋਇਤਿ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦਨ੍ਤਰਸ੍ਸ ਅਪ੍ਪਯੋਗੋ ਤਤ੍ਰ ਉਸ੍ਸਗ੍ਗਤੋ ਸਤ੍ਤਾ ਪਤੀਤਿਤੁਤ੍ਥੀਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਪਦਾਨੁਸਙ੍ਗਰ ਕਤ੍ਤਰਿ ਤਤਿਯਪ੍ਪਸਙ੍ਗਰਨਵਕਾਸਾ ਪਠਮਾ ਤ੍ਯਤ੍ਥੋ-ਭਸ੍ਸਪਦੀਪ], ਨ ਚ ਉਚ੍ਚਂ ਨੀਚਂਤ੍ਯਧਿਕਰਣਵਾਚਿਤ੍ਤੇ [ਵਾਚਿਕਾ] ਨਿਪਾਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੀਤ੍ਯਨੇਨ ਨਤ੍ਥਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਤਿ ਉਚ੍ਚਮਤ੍ਥੀਤ੍ਯਾਧੇਯ੍ਯਸ੍ਸੇਵ ਕਤ੍ਤੁਤ੍ਤਂ ਨਾਧਾਰਸ੍ਸਾਤ੍ਯ ਕਾਰਕਤ੍ਤਮਾਧਾਰਸ੍ਸਾਤ੍ਯਵਕਾਸੋ-ਤ੍ਥਿ ਪਠਮਾਯਾਤਿ ‘‘ਪਠਮਾਵਿਧਾ ਨਸ੍ਸਾਵਕਾਸੋ ਨ ਭਵੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੋ-ਯਂ ਹੇਤੁ ਅਸਿਦ੍ਧੋਤਿ ਚ ਸਕ੍ਕਾ ਵਤ੍ਤੁਂ, ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਤੋ ਪਠਮਾਤ੍ਯਵਤ੍ਵਾ ‘‘ਪਠਮਾਤ੍ਥ ਮਤ੍ਤੇ’’ਤਿ (੨.੩੯) ਸਾਮਞ੍ਞਵਿਧਾਨਤੋ ਸਿਦ੍ਧੋਯੇਵ, ਯਂ ਹੇਤੁਤ੍ਤਾਨਭਿਹਿਤਵਚਨਮਨਤ੍ਥਕਮਿਚ੍ਚੇਵ ਠਿਤਂ.

ਯਞ੍ਚਾਤਿ ਚਸਦ੍ਦੋ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਨ੍ਤਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ ਅਪਰਮ੍ਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਮਤ੍ਥੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਯਞ੍ਚ ਫਲਂ ਮਞ੍ਞਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਯਦੇਤ੍ਥਾਨ ਭਿਹਿਤਾਧਿਕਾਰੋ ਨਤ੍ਥਿ ਤਦਾ ਯਥਾ ‘ਕਤੋ ਕਟੋ’ਚ੍ਚਤ੍ਰਤ੍ਤੇਨ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸਾਭਿਹਿਤਤ੍ਤਾ ਦੁਤਿਯਾ ਨ ਹੋਤਿ ਤਥਾ ‘ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ ਵਿਪੁਲਂ ਦਸ੍ਸਨੀਯ’ਨ੍ਤਿ ਕਟਸਦ੍ਦਤੋ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਦੁਤਿਯਾਯ (ਵਿਪੁਲਾਦਿਗਤਸ੍ਸ) ਕਮ੍ਮਸ੍ਸਾ ਭਿਹਿਤਤ੍ਤਾ ਵਿਪੁਲਾਦੀਹਿ ਵਿਸੇਸਨੇਹਿ ਦੁਤਿਯਾ ਨ ਸਿਯਾ, ਤਤੋ ਤ੍ਯਾਦਿ ਤਬ੍ਬਾਦਿਣਾਦਿਸਮਾਸੇਹਿ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸਾਨ ਭਿਹਿਤਤ੍ਤਮਤ੍ਤੇਵਾਤਿ ਵਿਪੁਲਾਦੀਹਿਪਿ ਦੁਤਿਯਾਵਿਧਾਨਸਙ੍ਖਾਤਂ ਅਨਭਿਹਿਤੇ’’ਤਿ (੨-੩-੧) ਅਨਭਿਹਿਤ ਵਚਨਸ੍ਸ ਅਧਿਕਾਰੇ ਯਞ੍ਚ ਫਲਂ ਚਿਨ੍ਤਯਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਯੁਤ੍ਤਸ੍ਸਾਤਿਮਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਸਾਤਿ, ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਕਰੋਤ੍ਯਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾਯਾਤਿ ‘ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ ਵਿਪੁਲਂ ਕਰੋਤਿ ਦਸ੍ਸਨੀਯਂ ਕਰੋਤਿ’ਚ੍ਚੇਵਂ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਕਰੋਤਿਸ੍ਸਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਤਾਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਕਮ੍ਮਤਾ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਸੇਸੋ, ਏਵਂ ਮਞ੍ਞਤੇ-‘‘ਕਟਂ ਕਰੋਮੀਤਿ ਪਵਤ੍ਤੋ ਵਿਪੁਲਂ ਕਰੋਮੀ ਦਸ੍ਸਨਿਯਂ ਕਰੋਮੀਤਿ ਚ ਪਵਤ੍ਤੋਵਾਤਿ ਵਿਪੁਲਾਦੀਨਮ੍ਪਿ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਕਮ੍ਮਤਾ ਅਤ੍ਥੇਵ, ਤਤ੍ਥੇਕਸ੍ਸਾਭਿਧਾਨੇ ਪਰੇਕਸ੍ਸ ਸੁਖਮਵਲੋਕਯਨ੍ਤੀਤਿ ਤਦਭਿਧਾਨਾਯਪਿ ਦੁਤਿਯਾ ਭਵਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ, ਪਕਾਰਨ੍ਤਰਾਵਤਾਰੋ ਨਾਚਰਿਯੇ ਨੋਪਰੋਧਿਤੋਤਿ ਤਮ੍ਪਿ ਪਨੇਤ੍ਥ ਦਸ੍ਸਯਿਸ੍ਸਾਮ-‘‘ਕਟਸਦ੍ਦਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾ ਦੁਤਿਯਾ ਕਟਜਾਤਿ ਕਮ੍ਮਮਭਿਹਿਤਵਤੀ, ਨ ਵਿਪੁਲਾਦਿਗੁਣਕਮ੍ਮਂ, ਤਤੋ ਤਦਭਿਧਾਨਾਯ ਚ ਦੁਤਿਯਾਯੇਵ ਭਵਤਿ, ਅਥਵਾ ਕਟੋਵ ਕਮ੍ਮਂ, ਤਂ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯੇਨ ਵਿਪੁਲਾਦੀਹਿਪਿ ਦੁਤਿਯਾ ਭਵਿਸ੍ਸਤਿ, ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ ਵਿਪੁਲੋ ਦਸ੍ਸਨੀਯੋਤਿ ਹਿ ਵੁਚ੍ਚਮਾਨੇ ਵਿਪੁਲਾਦਯੋ ਕਤ੍ਤੁਸਮਾਨਾਧਿਕਰਣਤਾਯੇਵ ਪਤੀਯੇਯ੍ਯੁਂ ਤਸ੍ਮਾ ਕਟਸਦ੍ਦਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਮ੍ਪਟਿਪਾਦਯਤਾ ਵਸ੍ਸਮੇਤ੍ਥ ਦੁਤਿਯਾ ਕਰਣੀਯਾ’’ਤਿ. ਨਨ੍ਵੇਮਿਚ੍ਚਾਦਿਚੋਦ੍ਯਂ, ਏਵਨ੍ਤਿ ਏਵਂ ਗੁਣਯੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮਤਾਯ ਸਤਿ, ਪਪ੍ਪੋਤੀਤਿ ਕਟ ਕਮ੍ਮੇ-ਭਿਧਾਨਿਯੇ (ਕਤੋ) ਤਿ ਕ੍ਤਪ੍ਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸ ਕਤਤ੍ਤਾ ਉਦਾਰਾਦਿਤੋ ਕਰੋਤ੍ਯਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾ ਦੁਤਿਯਾ ਪਪ੍ਪੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਏਵਂ ਮਞ੍ਞਤੇਚ੍ਚਾਦਿ ਪਰਿਹਾਰੋ, ਅਵਯਵੇਨ ਕਮ੍ਮਂ ਨ ਵਦਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਅਵਯਵੇਨਾਤਿ ਵਿਸੁਂਵਿਸੁਂ, ਕਿਞ੍ਚਰਹੀਤਿ ਆਹ-‘ਸਭਾਵਤੋ ਸਬ੍ਬਂ ਕਮ੍ਮਂ ਵਦਤੀ’ਤਿ. ਹੋਤੁ ਕਾਮਂ ਉਦਾਰਾਦਿਤੋਪਿ ਵੁਤ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਪਠਮਾ, ਕਤਸਦ੍ਦਤੋ ਕਾ ਪਵਤ੍ਤਤੀਤਿ ਆਹ-‘ਕਤਸਦ੍ਦਤੋ ਪਿ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ਅਨ੍ਤੋਭੂਤੋ ਅਨ੍ਤੋਗਧੋ ਨਾਮਸ੍ਸ ਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਯਸ੍ਮਿਂ ਕਮ੍ਮਲਕ੍ਖਣਤ੍ਥੇਸੋ ਅਤ੍ਥੋ ਕਮ੍ਮਲਕ੍ਖਣੋ ਅਭਿਹਿਤੋ ਕਥਿਤੋ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਸਮ੍ਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਨਨੁ ‘ਕਤੋ ਕਟੋ’ਚ੍ਚਾਦੋ ਸਭਾਵਤੋ ਸਬ੍ਬਕਮ੍ਮਵੁਤ੍ਤਿਯਾ ਅਨ੍ਤੋਭੂਤਨਾਮਤ੍ਥਵੁਤ੍ਤਿਯਾ ਚਾਤ੍ਥਮਤ੍ਤੇ ਹੋਤਿ ਸਬ੍ਬਤ੍ਥ ਪਠਮਾਤਿ ‘ਕਟਂ ਕਰੋਤਿ ਉਲ਼ਾਰਂ ਸੋਭਨਂ ਦਸ੍ਸਨੀਯ’ਨ੍ਤਿ ਕਟਾਦਿਤੋਪਿ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਦੁਤਿਯਾਯ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸਾਭਿਹਿਤਤ੍ਤਾ ਉਲ਼ਾਰਾਦੀਹਿ ਪਠਮਾਪ੍ਪਸਙ੍ਗੋ ਸਿਯਾਤਿ ਅਭਿਹਿਤਾਭਿਧਾਨਪ੍ਪਸਙ੍ਗੋਪਗਤਂ ਚੋਦਨਂ ਮਨਸਿ ਨਿਧਾਯਾਹ-‘ਕਟਾਦਿਸਦ੍ਦੋ ਤ੍ਵਿ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ਸਾਮਞ੍ਞੇਨਾਤਿ ਵਿਸੁਂ ਵਿਸੁਂ ਕਟਾਦਿਸਾਮਞ੍ਞੇਨ.

‘‘ਕਤ੍ਤੁਰਿਚ੍ਛਿਤਤਮ’’ਨ੍ਤ੍ਯਨੇਨ (੧-੪-੪੯) ਕਤ੍ਤੁਨੋ ਕਿਰਿਯਾਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ ਤੁਮਿਟ੍ਠਤਮਂ ਤਸ੍ਮਿਂ ਇਚ੍ਛਿਤਤਮੇ ਕਮ੍ਮਸਞ੍ਞਂ ਵਿਧਾਯ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਯਾਦਿਕੇਸੁਤੀਸੁ ਕਮ੍ਮੇਸੁ ਦੁਤਿਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ਪਾਣਿਨੀਯੇਹਿ, ਇਚ੍ਛਿਤਤਮਤ੍ਤਞ੍ਚ ਤਦਤ੍ਥਤ੍ਤਾ ਕਿਰਿਯਾਯ, ਓਦਨਂ ਪਚਤਿ ਗਾਵੁਮ੍ਪਯੋ ਦੋਹਤਿਤ੍ਯਾਦੋ(ਹਿ) ਓਦਨਾਦ੍ਯਤ੍ਥਾ ਪਚਨਾਦਿਕਿਰਿਯਾਰਬ੍ਭਤੇਤਿ ਓਦਨਪਯਾਦੀਨਮਿਚ੍ਛਿਤਤਮਤ੍ਤਂ, ਤਦੁਪਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ-‘ਯਂ ਕਤ੍ਤੁ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ਵਿਭਤ੍ਤਿਂ ਵਿਧਾਯ ਦੁਤਿਯਾਭਿਮਤਾਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਪੁਨ ਪਯਾਦਿਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਂਕਿਞ੍ਚਿ ਦੋਹਨਾਦਿਕਿਰਿਯਾ ਯੁਤ੍ਤਂ ਕਰਣਾਦਿਰੂਪੇਨ ਅਕਥਿਤਂ ਗਵਾਦਿਕਮਿਚ੍ਛਿਤਂ ਕਾਰਕਂ, ਤਤ੍ਥਾਪਿ ‘‘ਅਕਥਿਤਞ੍ਚਾ’’ਤਿ (੧-੪-੫੧) ਕਮ੍ਮਸਞ੍ਞਂ ਵਿਧਾਯ ਤੇਨੇਵ ਦੁਤਿਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ, ਤਦੁਪਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ-‘ਉਪਯੁਜ੍ਜਮਾਨੇ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ਅਤ੍ਰ ਚੇਵਮਕਥਿਤਨਿਯਮੋ ਕਤੋ ਵਾਤ੍ਤਿਕਕਾਰੇਨ-

ਪੁਚ੍ਛਿਚਿਭਿਕ੍ਖੀਨਂ ਦੁਹਿ,ਯਾਚੀਨਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਪਯੋਗੇ;

ਪੁਬ੍ਬਵਿਧਿਮ੍ਹਿ-ਕਥਿਤਂ, ਬ੍ਰੂਸਾਸੀਨਞ੍ਚ ਗੁਣਾਸਤ੍ਤਨ੍ਤਿ.

ਉਪਯੁਜ੍ਜਤੇ ਇਟ੍ਠਤ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿਯਂ ਬ੍ਯਾਪਾਰੀਯਤੀਤ੍ਯੁਪਯੋਗੋ-ਪਯੋਪ੍ਪਭੁਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਂ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਗਵਾਦਿ, ਅਪੁਬ੍ਬਵਿਧਿਮ੍ਹਿ ਅਪਾਦਾਨਾਧਿਕਰਣਾਦਿ ਪੁਬ੍ਬਸਞ੍ਞਾ ਵਿਧਾਨਾਭਾਵੇ, ਵਿਧਾਨੇ ਹਿ ਮਾਣਵਕਾ ਮਗ੍ਗਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ, ਰੁਕ੍ਖਾ ਫਲਾਨ੍ਯਵਚਿਨਾਤ੍ਯਾਦਿ ਯਥਾਰਹਂ ਭਵਤਿ, ਗੁਣਾਸਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਗੁਣੇਨ ਸਤ੍ਤਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ, ਗੁਣਸਦ੍ਦੇਨੇਤ੍ਥ ਪਧਾਨਸਾਧਨਂ ਧਮ੍ਮਾਦਿਕਂ ਵਤ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਿਤਂ ਪਧਾਨਸਾਧਨਞ੍ਹਿ ਕਿਰਿਯਾਯੋਪਕਾਰਕਮੁਪਕਾਰਿਯਂ ਪਧਾਨਭੂਤਂ ਕਿਰਿਯਮਪੇਕ੍ਖਿਯ ਗੁਣੋ ਭਵਤਿ, ਚੋ-ਨੁਤ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਪਧਾਨਨ੍ਤੁ ਧਮ੍ਮਾਦਿਨੋ ਪਵਤ੍ਤਿਯਾ ਤਦਤ੍ਥਤ੍ਤਾ, ਉਪਯੁਜ੍ਜਮਾਨਞ੍ਚ ਤਂ ਪਯੋਪਭੁਤਿਚੇਤਿ ਵਿਸੇਸਨਸਮਾਸਂ ਕਤ੍ਵਾ ਉਪਯੁਜ੍ਜਮਾਨਪਯੋਪ੍ਪਭੁਤਿਨੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਛਟ੍ਠੀਸਮਾਸੋ, ਪਭੁਤਿ ਸਦ੍ਦੇਨ ਗਵਾਦਿਨੋ ਗਹਣਂ, ਆਦਿਸਦ੍ਦੇਨ ਗੋਮਨ੍ਤਾਦਿਨੋ, ਦੁਤਿਯੇਨਾਦਿ ਸਦ੍ਦੇਨ ਅਧਿਕਰਣਾਦਿਨੋ, ਚਤੁਤ੍ਥੇਨ ਵਿਨਯਾਦਿਨੋ, ਵਿਧਾਨਨ੍ਤਿ ਦੁਤਿਯਾ ਵਿਧਾਨਂ, ਦੁਤਿਯਾਵਿਧਾਨਮਭਿਮਤਨ੍ਤਿ ਯੋਜਨੀਯਂ. ਪਾਣਿਨਿਯੇਹਿ ‘‘ਤਥਾ ਯੁਤ੍ਤਞ੍ਚਾਨਿਚ੍ਛਿਤਂ’’ (੧-੪-੫੦) ਇਚ੍ਚਨੇਨ ਕਮ੍ਮਸਞ੍ਞਂ ਵਿਧਾਯ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ (੨-੩-੨) ਤ੍ਯਨੇਨੇਵ ਦੁਤਿਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ, ਤਨ੍ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ-‘ਯੇਨੇ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ‘‘ਤਥਾ ਯੁਤ੍ਤਞ੍ਚਾਨਿਚ੍ਛਿਤ’’ਨ੍ਤੀਮਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਯੇਨੇਵੇਚ੍ਚਾਦਿਪਞ੍ਚਿਕਾਪਾਠਾਨੁਸਾਰੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਯੁਜ੍ਜਤੇਤਿ ਕਿਰਿਯਾਭਿਸਮ੍ਬਜ੍ਝਤੇ, ਯੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਕਿਰਿਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ–

ਯਦ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਹਿਲਙ੍ਘਾਦਿ, ਤਦਾਹ੍ਯਾਦਿਮਨਿਚ੍ਛਿਤਂ;

ਯਦਾ ਲਜ੍ਜਾਭਯਾਦੀਹਿ, ਤਦੇਚ੍ਛਿ ਤਤਮਂ ਮਤਂ.

‘‘ਤਥਾ ਯੁਤ੍ਤਞ੍ਚਾਨਿਚ੍ਛਿਤ’’ਨ੍ਤਿ ਸੁਤ੍ਤੇਨਸ੍ਸ ਪਰਿਯੁਦਾਸਵੁਤ੍ਤਿਤੋ ਇਚ੍ਛਿਤਾ ਅਞ੍ਞਮਨਿਚ੍ਛਿਤਮਨਭਿਮਤਮਿਤਰਞ੍ਚ, ਤਤੋਯੇਵ‘ਗਾਮਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਰੁਕ੍ਖਮੂਲਮੁਪਸਪ੍ਪਤੀ’ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨੇਵਿਚ੍ਛਿਤਨਾਨਿਚ੍ਛਿਤਸ੍ਸਪਿ ਰੁਕ੍ਖਮੂਲਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮ ਸਞ੍ਞਾ ਸਿਦ੍ਧਾਤਿ ਤਤ੍ਥ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ਤਿ ਦੁਤਿਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ, ਤਨ੍ਦਸ੍ਸੇਤਿ’ਨੇਵਿਚ੍ਛਿਤਨਾਨਿਚ੍ਛਿਤਸ੍ਮਾ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ, ਰੁਕ੍ਖਮੂਲਂ ਨੇਵਿਚ੍ਛਿਤਂ ਪੁਬ੍ਬਮਨਭਿਮਤਤ੍ਤਾ, ਨਾਪ੍ਯਨਿਚ੍ਛਿਤਂ ਅਪ੍ਪਟਿਕੂਲਤ੍ਤਾ, ਗਾਮਗਮੇਨ ਹ੍ਯਸ੍ਸ ਤਪ੍ਪਰਤਾ, ਰੁਕ੍ਖਮੂਲੋਪਸਪ੍ਪਨਨ੍ਤੁ ਪਸਙ੍ਗਾਗਤਨ੍ਤਿ ਰੁਕ੍ਖਮੂਲਾਨਮ੍ਪਿ ਕਿਰਿਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਅਤ੍ਥੇਵ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ-

ਨੇਵਿਚ੍ਛਿਤਾਨਿਚ੍ਛਿਤਨ੍ਤੁ, ਮਬੁਦ੍ਧਿਯੁਪਸਪ੍ਪਨੇ;

ਮੂਲਂ ਵਿਸ੍ਸਮਨਤ੍ਥਨ੍ਤੁ, ਤਮਿਚ੍ਛਿਤਤਮਂ ਸਿਯਾ.

ਬ੍ਰੂਸਾਸਿਨਞ੍ਚਾਤਿ ਚਸਦ੍ਦੋਪਸਙ੍ਗਹਿਤੇ ਦਸ੍ਸੇਤੁਮਾਹ-‘ਏਵ’ਮਿਚ੍ਚਾਦਿ, ਏਤ੍ਥ ਗਾਮਦੇਵਦਤ੍ਤਗਗ੍ਗਾਨਮਕਥਿਤਸਞ੍ਞਾ, ਅਜਾਦਯੋ ਤ੍ਵਿਚ੍ਛਿਤਤਮਾ, ਆਦਿਸਦ੍ਦੇਨ ‘ਪਤ੍ਥੇਤਿ ਗਾਵੁਂ ਪੁਰਿਸਂ ਦ੍ਵਿਜੋ’ਤ੍ਯਾਦਯੋ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ, ਨਯਤਿਨੀ=ਪਾਪੁਣਨੇ, ਵਹਤਿ ਵਹ=ਪਾਪੁਣਨੇ, ਹਰਤਿ ਹਰ=ਹਰਣੇ, ਜਯਤਿਜਿ=ਜਯੇ, ਸਬ੍ਬਤ੍ਥਲੇਚ ਏਤ੍ਤੇ ਅਯਾਦੇਸੇ ਚ ਰੂਪਂ, ਦਣ੍ਡ=ਦਣ੍ਡਨੇ ਚੁਰਾਦਿਤ੍ਤਾ ਣਿਮ੍ਹਿ ਰੂਪਂ, ਅਥ ‘‘ਅਧਿਸੀਟ੍ਠਾਸਾਨਂ ਕਮ੍ਮਂ’’ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ (੧-੪-੪੬) ਤੇਨ ਤੇਨ ਕਮ੍ਮਸਞ੍ਞਂ ਵਿਧਾਯ ‘ਪਠਵਿਂ ਅਧਿਸੇਸ੍ਸਤੀ’ਤਿ ਆਦੋ (ਤਤ੍ਥ) ਤਤ੍ਥ ‘‘ਕਮ੍ਮੇ ਦੁਤਿਯਾ’’ਤਿ (੨-੩-੨) ਦੁਤਿਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤੇਹਿ ਤੇਹਿ ਸਤ੍ਥ ਕਾਰੇਹਿ, ਸਬ੍ਬਤ੍ਥੇਵੇਤ੍ਥ ਲੋਕਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮਵਚਨਿਚ੍ਛਾਤਿ ਕਮੇਨੇਤਂਞ੍ਞਸਞ੍ਞਾਪੁਬ੍ਬਕਂ ਕਮ੍ਮਮੁਪਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ-‘ਅਧਿਪੁਬ੍ਬ’ਇਚ੍ਚਾਦਿ, ਯਾਯ ਵਤ੍ਤਿਚ੍ਛਾਯ ਦੁਤਿਯਾ ਸਿਯਾ ਤਾਯ ਵਤ੍ਤਿਚ੍ਛਾਯ ਕਮ੍ਮਤਾ ਕਥਂਹਿਨਾਮਾਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਨੇਵ ਉਪਲਬ੍ਭਨ੍ਤੀਤਿ ਕਦਾਚਿਕਸ੍ਸਚਿ ਸਿਯਾਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਪਯਤਿਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਰਮਾਰਬ੍ਭਨੀਯਂ, ਤਤ੍ਥੇਵਂ ਕਿਂ ਭਵਤੋ ਮਨਸਿ ਦੋਸਧਿਜਮ੍ਭਨੇਨਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਧਮ੍ਮੇਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਏਵਂ ਸਦ੍ਦਂ ਯੋਜੇਤ੍ਵਾ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ, ਯਥਾ ਆਧਾਰੇ ਕਮ੍ਮਵਚਨਿਚ੍ਛਾ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਆਧਾਰਵਚਨਿਚ੍ਛਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ, ਤੇਨੇਵਾਹ-‘ਧਮ੍ਮੇਤਿ ਆਧਾਰਵਚਨਿਚ੍ਛਾ’ਤਿ, ਧਮ੍ਮੇ ਅਭਿਨਿਵਿਸਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ, ਏਵਂਸਦ੍ਦਸਮਾਨਤ੍ਥਤ੍ਤਾ ਤਥਾ ਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਤਦਤ੍ਥਾਨੁਸਾਰੇਨੇਵ ਵਿਞ੍ਞਾਯਤੀਤਿ ਤਥਾਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਵਿਸੁਂ ਨ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਪਾਨਞ੍ਚ ਆਚਾਰੋਚ ਪਾਨਾਚਾਰਂ, ਤਂਪਾਨਾਚਾਰਮਸ੍ਸ ਆਧਾਰਸ੍ਸ ਤਸ੍ਮਿਂ ਤਪ੍ਪਾਨਾਚਾਰੇ, ਪਾਨਤ੍ਥਾਚਾਰਤ੍ਥਧਾਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਯੋ ਨਦ੍ਯਾਦਿ ਕੋ ਆਧਾਰੋ ਸੋ ਪਾਨਾਚਾਰਵਾਯੇਵਾਤਿ ਆਹ- ‘ਪਾਨਤ੍ਥਾਚਾਰਤ੍ਥਾਨਂ ਧਾਤੂਨਮਾਧਾਰੇ’ਤਿ, ਕੇਸਞ੍ਚੀਤਿ ਅਨਿਯਮੇਨ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਸਦ੍ਦਸਤ੍ਥਕਾਰਾਨਂ, ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਏਤਸ੍ਮਿਂ ਆਧਾਰਵਚਨਿਚ੍ਛਾਪਕ੍ਖੇ, ਪਤਿਪਰੀਹਿ ਭਾਗੇਚੇਤ੍ਯਵਸਿਦ੍ਧਾਤਿ ਇਮਿਨਾ ਪਤਿਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਧਾਤੁਨਾ ਅਯੁਤ੍ਤਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ… ਯਦਿ ਯੁਜ੍ਜੇਯ੍ਯ ਛਟ੍ਠਿਯਾਭਾਵਾ, ਤੇਨਾਹ-‘ਯਦਾਤ੍ਵਿ’ਚ੍ਚਾਦਿ, ਵੁਤ੍ਤਿਯਂ ਤੇਨਾਤਿ ਤਸਦ੍ਦੇਨ, ਅਪਿਸਦ੍ਦੋਪਸਙ੍ਗਹਿਤਂ ਤਤਿਯਮ੍ਪਿ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਦ੍ਦੇਸੋ.