૧. પઠમપારાજિકં

૬૫૬. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સાળ્હો મિગારનત્તા ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ વિહારં કત્તુકામો હોતિ. અથ ખો સાળ્હો મિગારનત્તા ભિક્ખુનિયો ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, અય્યે, ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ વિહારં કાતું. દેથ મે નવકમ્મિકં ભિક્ખુનિ’’ન્તિ. તેન ખો પન સમયેન ચતસ્સો ભગિનિયો ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિતા હોન્તિ – નન્દા, નન્દવતી, સુન્દરીનન્દા, થુલ્લનન્દાતિ. તાસુ સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની તરુણપબ્બજિતા અભિરૂપા હોતિ દસ્સનીયા પાસાદિકા પણ્ડિતા બ્યત્તા મેધાવિની દક્ખા અનલસા, તત્રુપાયાય વીમંસાય સમન્નાગતા, અલં કાતું અલં સંવિધાતું. અથ ખો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો સુન્દરીનન્દં ભિક્ખુનિં સમ્મન્નિત્વા સાળ્હસ્સ મિગારનત્તુનો નવકમ્મિકં અદાસિ. તેન ખો પન સમયેન સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની સાળ્હસ્સ મિગારનત્તુનો નિવેસનં અભિક્ખણં ગચ્છતિ – ‘‘વાસિં દેથ, પરસું [ફરસું (સ્યા. ક.)] દેથ, કુઠારિં [કુધારિં (ક.)] દેથ, કુદ્દાલં દેથ, નિખાદનં દેથા’’તિ. સાળ્હોપિ મિગારનત્તા ભિક્ખુનુપસ્સયં અભિક્ખણં ગચ્છતિ કતાકતં જાનિતું. તે અભિણ્હદસ્સનેન પટિબદ્ધચિત્તા અહેસું.

અથ ખો સાળ્હો મિગારનત્તા સુન્દરીનન્દં ભિક્ખુનિં દૂસેતું ઓકાસં અલભમાનો એતદેવત્થાય ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ભત્તં અકાસિ. અથ ખો સાળ્હો મિગારનત્તા ભત્તગ્ગે આસનં પઞ્ઞપેન્તો – ‘‘એત્તકા ભિક્ખુનિયો અય્યાય સુન્દરીનન્દાય વુડ્ઢતરા’’તિ એકમન્તં આસનં પઞ્ઞપેસિ ‘‘એત્તકા નવકતરા’’તિ – એકમન્તં આસનં પઞ્ઞપેસિ. પટિચ્છન્ને ઓકાસે નિકૂટે સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા આસનં પઞ્ઞપેસિ, યથા થેરા ભિક્ખુનિયો જાનેય્યું – ‘‘નવકાનં ભિક્ખુનીનં સન્તિકે નિસિન્ના’’તિ; નવકાપિ ભિક્ખુનિયો જાનેય્યું – ‘‘થેરાનં ભિક્ખુનીનં સન્તિકે નિસિન્ના’’તિ. અથ ખો સાળ્હો મિગારનત્તા ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, અય્યે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની સલ્લક્ખેત્વા – ‘‘ન બહુકતો સાળ્હો મિગારનત્તા ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ભત્તં અકાસિ; મં સો દૂસેતુકામો. સચાહં ગમિસ્સામિ વિસ્સરો મે ભવિસ્સતી’’તિ, અન્તેવાસિનિં ભિક્ખુનિં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ મે પિણ્ડપાતં નીહર. યો ચે મં પુચ્છતિ, ‘ગિલાના’તિ પટિવેદેહી’’તિ. ‘‘એવં, અય્યે’’તિ ખો સા ભિક્ખુની સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા પચ્ચસ્સોસિ.

તેન ખો પન સમયેન સાળ્હો મિગારનત્તા બહિદ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો હોતિ સુન્દરીનન્દં ભિક્ખુનિં પટિપુચ્છન્તો – ‘‘કહં, અય્યે, અય્યા સુન્દરીનન્દા? કહં, અય્યે, અય્યા સુન્દરીનન્દા’’તિ? એવં વુત્તે સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા અન્તેવાસિની ભિક્ખુની સાળ્હં મિગારનત્તારં એતદવોચ – ‘‘ગિલાનાવુસો; પિણ્ડપાતં નીહરિસ્સામી’’તિ. અથ ખો સાળ્હો મિગારનત્તા – ‘‘યમ્પાહં અત્થાય [યંપાહં (સ્યા.)] ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ ભત્તં અકાસિં અય્યાય સુન્દરીનન્દાય કારણા’’તિ મનુસ્સે આણાપેત્વા – ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ભત્તેન પરિવિસથા’’તિ વત્વા યેન ભિક્ખુનુપસ્સયો તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની બહારામકોટ્ઠકે ઠિતા હોતિ સાળ્હં મિગારનત્તારં પતિમાનેન્તી. અદ્દસા ખો સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની સાળ્હં મિગારનત્તારં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ઉપસ્સયં પવિસિત્વા સસીસં પારુપિત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. અથ ખો સાળ્હો મિગારનત્તા યેન સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા સુન્દરીનન્દં ભિક્ખુનિં એતદવોચ – ‘‘કિં તે, અય્યે, અફાસુ, કિસ્સ નિપન્નાસી’’તિ? ‘‘એવઞ્હેતં, આવુસો, હોતિ યા અનિચ્છન્તં ઇચ્છતી’’તિ. ‘‘ક્યાહં તં, અય્યે, ન ઇચ્છિસ્સામિ? અપિ ચાહં ઓકાસં ન લભામિ તં દૂસેતુ’’ન્તિ. અવસ્સુતો અવસ્સુતાય સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિ.

તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરા ભિક્ખુની જરાદુબ્બલા ચરણગિલાના સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા અવિદૂરે નિપન્ના હોતિ. અદ્દસા ખો સા ભિક્ખુની સાળ્હં મિગારનત્તારં અવસ્સુતં અવસ્સુતાય સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જન્તં. દિસ્વાન ઉજ્ઝાયતિ ખિય્યતિ વિપાચેતિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ અય્યા સુન્દરીનન્દા અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ કાયસંસગ્ગં સાદિયિસ્સતી’’તિ! અથ ખો સા ભિક્ખુની ભિક્ખુનીનં એતમત્થં આરોચેસિ. યા તા ભિક્ખુનિયો અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા લજ્જિનિયો કુક્કુચ્ચિકા સિક્ખાકામા તા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ અય્યા સુન્દરીનન્દા અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ કાયસંસગ્ગં સાદિયિસ્સતી’’તિ! અથ ખો તા ભિક્ખુનિયો ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસું. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા લજ્જિનો કુક્કુચ્ચકા સિક્ખાકામા તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ કાયસંસગ્ગં સાદિયિસ્સતી’’તિ!

અથ ખો તે ભિક્ખૂ સુન્દરીનન્દં ભિક્ખુનિં અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ કાયસંસગ્ગં સાદિયતી’’તિ [સાદિયીતિ (ક.)]? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા – ‘‘અનનુચ્છવિકં, ભિક્ખવે, સુન્દરીનન્દાય ભિક્ખુનિયા અનનુલોમિકં અપ્પતિરૂપં અસ્સામણકં અકપ્પિયં અકરણીયં. કથઞ્હિ નામ, ભિક્ખવે, સુન્દરીનન્દા ભિક્ખુની અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ કાયસંસગ્ગં સાદિયિસ્સતિ! નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય પસન્નાનં વા ભિય્યોભાવાય. અથ ખ્વેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનઞ્ચેવ અપ્પસાદાય પસન્નાનઞ્ચ એકચ્ચાનં અઞ્ઞથત્તાયા’’તિ. અથ ખો ભગવા સુન્દરીનન્દં ભિક્ખુનિં અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા દુબ્ભરતાય દુપ્પોસતાય મહિચ્છતાય અસન્તુટ્ઠિતાય [અસન્તુટ્ઠતાય (સ્યા.), અસન્તુટ્ઠિયા (ક.)] સઙ્ગણિકાય કોસજ્જસ્સ અવણ્ણં ભાસિત્વા, અનેકપરિયાયેન સુભરતાય સુપોસતાય અપ્પિચ્છસ્સ સન્તુટ્ઠસ્સ [સન્તુટ્ઠિયા (ક.)] સલ્લેખસ્સ ધુતસ્સ પાસાદિકસ્સ અપચયસ્સ વીરિયારમ્ભસ્સ વણ્ણં ભાસિત્વા, ભિક્ખૂનં તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકં ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનીનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામિ દસ અત્થવસે પટિચ્ચ – સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય, સઙ્ઘફાસુતાય, દુમ્મઙ્કૂનં ભિક્ખુનીનં નિગ્ગહાય, પેસલાનં ભિક્ખુનીનં ફાસુવિહારાય, દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, અપ્પસન્નાનં પસાદાય, પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા વિનયાનુગ્ગહાય. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયો ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસન્તુ –

૬૫૭. ‘‘યા પન ભિક્ખુની અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આમસનં વા પરામસનં વા ગહણં વા છુપનં વા પટિપીળનં વા સાદિયેય્ય, અયમ્પિ પારાજિકા હોતિ અસંવાસા ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા’’તિ.

૬૫૮. યા પનાતિ યા યાદિસા યથાયુત્તા યથાજચ્ચા યથાનામા યથાગોત્તા યથાસીલા યથાવિહારિની યથાગોચરા થેરા વા નવા વા મજ્ઝિમા વા, એસા વુચ્ચતિ યા પનાતિ.

ભિક્ખુનીતિ ભિક્ખિકાતિ ભિક્ખુની; ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતાતિ ભિક્ખુની; ભિન્નપટધરાતિ ભિક્ખુની; સમઞ્ઞાય ભિક્ખુની; પટિઞ્ઞાય ભિક્ખુની; એહિ ભિક્ખુનીતિ ભિક્ખુની; તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્નાતિ ભિક્ખુની; ભદ્રા ભિક્ખુની; સારા ભિક્ખુની; સેખા ભિક્ખુની; અસેખા ભિક્ખુની; સમગ્ગેન ઉભતોસઙ્ઘેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નાતિ ભિક્ખુની. તત્ર યાયં ભિક્ખુની સમગ્ગેન ઉભતોસઙ્ઘેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્ના, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા ભિક્ખુનીતિ.

અવસ્સુતા નામ સારત્તા અપેક્ખવતી પટિબદ્ધચિત્તા.

અવસ્સુતો નામ સારત્તો અપેક્ખવા પટિબદ્ધચિત્તો.

પુરિસપુગ્ગલો નામ મનુસ્સપુરિસો ન યક્ખો ન પેતો ન તિરચ્છાનગતો વિઞ્ઞૂ પટિબલો કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિતું.

અધક્ખકન્તિ હેટ્ઠક્ખકં.

ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ ઉપરિજાણુમણ્ડલં.

આમસનં નામ આમટ્ઠમત્તં.

પરામસનં નામ ઇતોચિતો ચ સઞ્ચોપનં.

ગહણં નામ ગહિતમત્તં.

છુપનં નામ ફુટ્ઠમત્તં.

પટિપીળનં વા સાદિયેય્યાતિ અઙ્ગં ગહેત્વા નિપ્પીળનં સાદિયતિ.

અયમ્પીતિ પુરિમાયો ઉપાદાય વુચ્ચતિ.

પારાજિકા હોતીતિ સેય્યથાપિ નામ પુરિસો સીસચ્છિન્નો અભબ્બો તેન સરીરબન્ધનેન જીવિતું, એવમેવ ભિક્ખુની અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આમસનં વા પરામસનં વા ગહણં વા છુપનં વા પટિપીળનં વા સાદિયન્તી અસ્સમણી હોતિ અસક્યધીતા. તેન વુચ્ચતિ પારાજિકા હોતીતિ.

અસંવાસાતિ સંવાસો નામ એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા, એસો સંવાસો નામ. સો તાય સદ્ધિં નત્થિ, તેન વુચ્ચતિ અસંવાસાતિ.

૬૫૯. ઉભતોઅવસ્સુતે અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. કાયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

નિસ્સગ્ગિયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. નિસ્સગ્ગિયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

ઉબ્ભક્ખકં અધોજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કાયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

૬૬૦. એકતોઅવસ્સુતે અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કાયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

ઉબ્ભક્ખકં અધોજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

૬૬૧. ઉભતોઅવસ્સુતે યક્ખસ્સ વા પેતસ્સ વા પણ્ડકસ્સ વા તિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહસ્સ વા અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કાયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

૬૬૨. એકતોઅવસ્સુતે અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં કાયેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. કાયપટિબદ્ધેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

૬૬૩. અનાપત્તિ અસઞ્ચિચ્ચ, અસ્સતિયા, અજાનન્તિયા, અસાદિયન્તિયા, ઉમ્મત્તિકાય, ખિત્તચિત્તાય, વેદનાટ્ટાય, આદિકમ્મિકાયાતિ.

પઠમપારાજિકં સમત્તં [ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે સિક્ખાપદગણના ભિક્ખૂહિ§અસાધારણવસેન પકાસિતાતિ વેદિતબ્બા].