૨. રતનસિક્ખાપદં

૫૦૨. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ અચિરવતિયા નદિયા નહાયતિ. અઞ્ઞતરોપિ બ્રાહ્મણો પઞ્ચસતાનં થવિકં થલે નિક્ખિપિત્વા અચિરવતિયા નદિયા નહાયન્તો વિસ્સરિત્વા અગમાસિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ – ‘‘તસ્સાયં બ્રાહ્મણસ્સ થવિકા, મા ઇધ નસ્સી’’તિ અગ્ગહેસિ. અથ ખો સો બ્રાહ્મણો સરિત્વા તુરિતો આધાવિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘અપિ મે, ભો, થવિકં પસ્સેય્યાસી’’તિ? ‘‘હન્દ, બ્રાહ્મણા’’તિ અદાસિ. અથ ખો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કેન નુ ખો અહં ઉપાયેન ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પુણ્ણપત્તં ન દદેય્ય’’ન્તિ! ‘‘ન મે, ભો, પઞ્ચસતાનિ, સહસ્સં મે’’તિ પલિબુન્ધેત્વા મુઞ્ચિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ ભિક્ખુ રતનં ઉગ્ગહેસ્સતી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, રતનં ઉગ્ગહેસીતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, રતનં ઉગ્ગહેસ્સસિ! નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

‘‘યો પન ભિક્ખુ રતનં વા રતનસમ્મતં વા ઉગ્ગણ્હેય્ય વા ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા, પાચિત્તિય’’ન્તિ.

એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતિ.

૫૦૩. તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયા ઉસ્સવો હોતિ. મનુસ્સા અલઙ્કતપ્પટિયત્તા ઉય્યાનં ગચ્છન્તિ. વિસાખાપિ મિગારમાતા અલઙ્કતપ્પટિયત્તા ‘‘ઉય્યાનં ગમિસ્સામી’’તિ ગામતો નિક્ખમિત્વા – ‘‘ક્યાહં કરિસ્સામિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા, યંનૂનાહં ભગવન્તં પયિરુપાસેય્ય’’ન્તિ આભરણં ઓમુઞ્ચિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગેન ભણ્ડિકં બન્ધિત્વા દાસિયા અદાસિ – ‘‘હન્દ, જે, ઇમં ભણ્ડિકં ગણ્હાહી’’તિ. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો વિસાખં મિગારમાતરં ભગવા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો વિસાખા મિગારમાતા ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતા સમાદપિતા સમુત્તેજિતા સમ્પહંસિતા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો સા દાસી તં ભણ્ડિકં વિસ્સરિત્વા અગમાસિ. ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, ઉગ્ગહેત્વા નિક્ખિપથા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રતનં વા રતનસમ્મતં વા અજ્ઝારામે ઉગ્ગહેત્વા વા ઉગ્ગહાપેત્વા વા નિક્ખિપિતું – ‘‘યસ્સ ભવિસ્સતિ સો હરિસ્સતી’’તિ. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

‘‘યો પન ભિક્ખુ રતનં વા રતનસમ્મતં વા, અઞ્ઞત્ર અજ્ઝારામા, ઉગ્ગણ્હેય્ય વા ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા, પાચિત્તિય’’ન્તિ.

એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતિ.

૫૦૪. તેન ખો પન સમયેન કાસીસુ જનપદે અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ કમ્મન્તગામો હોતિ. તેન ચ ગહપતિના અન્તેવાસી આણત્તો હોતિ – ‘‘સચે ભદન્તા આગચ્છન્તિ ભત્તં કરેય્યાસી’’તિ. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કાસીસુ જનપદે ચારિકં ચરમાના યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ કમ્મન્તગામો તેનુપસઙ્કમિંસુ. અદ્દસા ખો સો પુરિસો તે ભિક્ખૂ દૂરતોવ આગચ્છન્તે. દિસ્વાન યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ અભિવાદેત્વા એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેન્તુ, ભન્તે, અય્યા સ્વાતનાય ગહપતિનો ભત્ત’’ન્તિ. અધિવાસેસું ખો તે ભિક્ખૂ તુણ્હીભાવેન. અથ ખો સો પુરિસો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા કાલં આરોચાપેત્વા અઙ્ગુલિમુદ્દિકં ઓમુઞ્ચિત્વા તે ભિક્ખૂ ભત્તેન પરિવિસિત્વા – ‘‘અય્યા ભુઞ્જિત્વા ગચ્છન્તુ, અહમ્પિ કમ્મન્તં ગમિસ્સામી’’તિ અઙ્ગુલિમુદ્દિકં વિસ્સરિત્વા અગમાસિ. ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા – ‘‘સચે મયં ગમિસ્સામ નસ્સિસ્સતાયં અઙ્ગુલિમુદ્દિકા’’તિ તત્થેવ અચ્છિંસુ. અથ ખો સો પુરિસો કમ્મન્તા આગચ્છન્તો તે ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા એતદવોચ – ‘‘કિસ્સ, ભન્તે, અય્યા ઇધેવ અચ્છન્તી’’તિ? અથ ખો તે ભિક્ખૂ તસ્સ પુરિસસ્સ એતમત્થં આરોચેત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસું. ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રતનં વા રતનસમ્મતં વા અજ્ઝારામે વા અજ્ઝાવસથે વા ઉગ્ગહેત્વા વા ઉગ્ગહાપેત્વા વા નિક્ખિપિતું – યસ્સ ભવિસ્સતિ સો હરિસ્સતી’’તિ. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

૫૦૫. ‘‘યો પન ભિક્ખુ રતનં વા રતનસમ્મતં વા, અઞ્ઞત્ર અજ્ઝારામા વા અજ્ઝાવસથા વા, ઉગ્ગણ્હેય્ય વા ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા, પાચિત્તિયં. રતનં વા પન ભિક્ખુના રતનસમ્મતં વા અજ્ઝારામે વા અજ્ઝાવસથે વા ઉગ્ગહેત્વા વા ઉગ્ગહાપેત્વા વા નિક્ખિપિતબ્બં – ‘યસ્સ ભવિસ્સતિ સો હરિસ્સતી’તિ. અયં તત્થ સામીચી’’તિ.

૫૦૬. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.

રતનં નામ મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાલં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્કો [લોહિતકો (?)] મસારગલ્લં.

રતનસમ્મતં નામ યં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં, એતં રતનસમ્મતં નામ.

અઞ્ઞત્ર અજ્ઝારામા વા અજ્ઝાવસથા વાતિ ઠપેત્વા અજ્ઝારામં અજ્ઝાવસથં.

અજ્ઝારામો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ અન્તો આરામો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો.

અજ્ઝાવસથો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આવસથસ્સ અન્તો આવસથો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો.

ઉગ્ગણ્હેય્યાતિ સયં ગણ્હાતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

ઉગ્ગણ્હાપેય્યાતિ અઞ્ઞં ગાહાપેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

રતનં વા પન ભિક્ખુના રતનસમ્મતં વા અજ્ઝારામે વા અજ્ઝાવસથે વા ઉગ્ગહેત્વા વા ઉગ્ગહાપેત્વા વા નિક્ખિપિતબ્બન્તિ રૂપેન વા નિમિત્તેન વા સઞ્ઞાણં કત્વા નિક્ખિપિત્વા આચિક્ખિતબ્બં – ‘‘યસ્સ ભણ્ડં નટ્ઠં સો આગચ્છતૂ’’તિ. સચે તત્થ આગચ્છતિ સો વત્તબ્બો – ‘‘આવુસો, કીદિસં તે ભણ્ડ’’ન્તિ? સચે રૂપેન વા નિમિત્તેન વા સમ્પાદેતિ દાતબ્બં, નો ચે સમ્પાદેતિ ‘‘વિચિનાહિ આવુસો’’તિ વત્તબ્બો. તમ્હા આવાસા પક્કમન્તેન યે તત્થ હોન્તિ ભિક્ખૂ પતિરૂપા, તેસં હત્થે નિક્ખિપિત્વા પક્કમિતબ્બં. નો ચે હોન્તિ ભિક્ખૂ પતિરૂપા, યે તત્થ હોન્તિ ગહપતિકા પતિરૂપા, તેસં હત્થે નિક્ખિપિત્વા પક્કમિતબ્બં.

અયં તત્થ સામીચીતિ અયં તત્થ અનુધમ્મતા.

૫૦૭. અનાપત્તિ રતનં વા રતનસમ્મતં વા અજ્ઝારામે વા અજ્ઝાવસથે વા ઉગ્ગહેત્વા વા ઉગ્ગહાપેત્વા વા નિક્ખિપતિ – ‘‘યસ્સ ભવિસ્સતિ સો હરિસ્સતી’’તિ, રતનસમ્મતં વિસ્સાસં ગણ્હાતિ, તાવકાલિકં ગણ્હાતિ, પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

રતનસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં દુતિયં.