૧. અન્તેપુરસિક્ખાપદં

૪૯૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો ઉય્યાનપાલં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભણે, ઉય્યાનં સોધેહિ. ઉય્યાનં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો સો ઉય્યાનપાલો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉય્યાનં સોધેન્તો અદ્દસ ભગવન્તં અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં. દિસ્વાન યેન રાજા પસેનદિ કોસલો તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં એતદવોચ – ‘‘સુદ્ધં, દેવ, ઉય્યાનં. અપિચ, ભગવા તત્થ નિસિન્નો’’તિ. ‘‘હોતુ, ભણે! મયં ભગવન્તં પયિરુપાસિસ્સામા’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ઉય્યાનં ગન્ત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ઉપાસકો ભગવન્તં પયિરુપાસન્તો નિસિન્નો હોતિ. અદ્દસા ખો રાજા પસેનદિ કોસલો તં ઉપાસકં ભગવન્તં પયિરુપાસન્તં નિસિન્નં. દિસ્વાન ભીતો અટ્ઠાસિ. અથ ખો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ એતદહોસિ – ‘‘નારહતાયં પુરિસો પાપો હોતું, યથા ભગવન્તં પયિરુપાસતી’’તિ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ ખો સો ઉપાસકો ભગવતો ગારવેન રાજાનં પસેનદિં કોસલં નેવ અભિવાદેસિ ન પચ્ચુટ્ઠાસિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો અનત્તમનો અહોસિ – ‘‘કથઞ્હિ નામાયં પુરિસો મયિ આગતે નેવ અભિવાદેસ્સતિ ન પચ્ચુટ્ઠેસ્સતી’’તિ! અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં અનત્તમનં વિદિત્વા રાજાનં પસેનદિં કોસલં એતદવોચ – ‘‘એસો ખો, મહારાજ, ઉપાસકો બહુસ્સુતો આગતાગમો કામેસુ વીતરાગો’’તિ. અથ ખો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ એતદહોસિ – ‘‘નારહતાયં ઉપાસકો ઓરકો હોતું, ભગવાપિ ઇમસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિ. તં ઉપાસકં એતદવોચ – ‘‘વદેય્યાસિ, ઉપાસક, યેન અત્થો’’તિ. ‘‘સુટ્ઠુ, દેવા’’તિ. અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ સમાદપેસિ સમુત્તેજેસિ સમ્પહંસેસિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવતા ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સિતો સમાદપિતો સમુત્તેજિતો સમ્પહંસિતો ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

૪૯૫. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો ઉપરિપાસાદવરગતો હોતિ. અદ્દસા ખો રાજા પસેનદિ કોસલો તં ઉપાસકં રથિકાય [રથિયાય (ઇતિપિ)] છત્તપાણિં ગચ્છન્તં. દિસ્વાન પક્કોસાપેત્વા એતદવોચ – ‘‘ત્વં કિર, ઉપાસક, બહુસ્સુતો આગતાગમો. સાધુ, ઉપાસક, અમ્હાકં ઇત્થાગારં ધમ્મં વાચેહી’’તિ. ‘‘યમહં [યમ્પાહં (સી.)], દેવ, જાનામિ અય્યાનં વાહસા, અય્યાવ દેવસ્સ ઇત્થાગારં ધમ્મં વાચેસ્સન્તી’’તિ. અથ ખો રાજા પસેનદિ કોસલો – ‘‘સચ્ચં ખો ઉપાસકો આહા’’તિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજા પસેનદિ કોસલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘સાધુ, ભન્તે, ભગવા એકં ભિક્ખું આણાપેતુ યો અમ્હાકં ઇત્થાગારં ધમ્મં વાચેસ્સતી’’તિ. અથ ખો ભગવા રાજાનં પસેનદિં કોસલં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસિ…પે… પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘તેનહાનન્દ, રઞ્ઞો ઇત્થાગારં ધમ્મં વાચેહી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા આનન્દો ભગવતો પટિસ્સુત્વા કાલેન કાલં પવિસિત્વા રઞ્ઞો ઇત્થાગારં ધમ્મં વાચેતિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ.

૪૯૬. તેન ખો પન સમયેન રાજા પસેનદિ કોસલો મલ્લિકાય દેવિયા સદ્ધિં સયનગતો હોતિ. અદ્દસા ખો મલ્લિકા દેવી આયસ્મન્તં આનન્દં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન સહસા વુટ્ઠાસિ; પીતકમટ્ઠં દુસ્સં પભસ્સિત્થ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો તતોવ પટિનિવત્તિત્વા આરામં ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ આયસ્મા આનન્દો પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતો રઞ્ઞો અન્તેપુરં પવિસિસ્સતી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર ત્વં, આનન્દ, પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતો રઞ્ઞો અન્તેપુરં પવિસસીતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ત્વં, આનન્દ, પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતો રઞ્ઞો અન્તેપુરં પવિસિસ્સસિ! નેતં, આનન્દ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

૪૯૭. [અ. નિ. ૧૦.૪૫] ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, આદીનવા રાજન્તેપુરપ્પવેસને. કતમે દસ? ઇધ, ભિક્ખવે, રાજા મહેસિયા સદ્ધિં નિસિન્નો હોતિ, તત્થ ભિક્ખુ પવિસતિ. મહેસી વા ભિક્ખું દિસ્વા સિતં પાતુકરોતિ. ભિક્ખુ વા મહેસિં દિસ્વા સિતં પાતુકરોતિ. તત્થ રઞ્ઞો એવં હોતિ – ‘‘અદ્ધા ઇમેસં કતં વા કરિસ્સન્તિ વા’’તિ. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા બહુકિચ્ચો બહુકરણીયો. અઞ્ઞતરં ઇત્થિં ગન્ત્વા નસ્સરતિ. સા તેન ગબ્ભં ગણ્હિ. તત્થ રઞ્ઞો એવં હોતિ – ‘‘ન ખો ઇધ અઞ્ઞો કોચિ પવિસતિ અઞ્ઞત્ર પબ્બજિતેન. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો અન્તેપુરે અઞ્ઞતરં રતનં નસ્સતિ. તત્થ રઞ્ઞો એવં હોતિ – ‘‘ન ખો ઇધ અઞ્ઞો કોચિ પવિસતિ અઞ્ઞત્ર પબ્બજિતેન. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો અન્તેપુરે અબ્ભન્તરા ગુય્હમન્તા બહિદ્ધા સમ્ભેદં ગચ્છન્તિ. તત્થ રઞ્ઞો એવં હોતિ – ‘‘ન ખો ઇધ અઞ્ઞો કોચિ પવિસતિ અઞ્ઞત્ર પબ્બજિતેન. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો અન્તેપુરે પુત્તો વા પિતરં પત્થેતિ પિતા વા પુત્તં પત્થેતિ. તેસં એવં હોતિ – ‘‘ન ખો ઇધ અઞ્ઞો કોચિ પવિસતિ અઞ્ઞત્ર પબ્બજિતેન. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, પઞ્ચમો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા નીચટ્ઠાનિયં ઉચ્ચે ઠાને ઠપેતિ. યેસં તં અમનાપં તેસં એવં હોતિ – ‘‘રાજા ખો પબ્બજિતેન સંસટ્ઠો. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, છટ્ઠો આદીનવો, રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા ઉચ્ચટ્ઠાનિયં નીચે ઠાને ઠપેતિ. યેસં તં અમનાપં તેસં એવં હોતિ – ‘‘રાજા ખો પબ્બજિતેન સંસટ્ઠો. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, સત્તમો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા અકાલે સેનં ઉય્યોજેતિ. યેસં તં અમનાપં તેસં એવં હોતિ – ‘‘રાજા ખો પબ્બજિતેન સંસટ્ઠો. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, અટ્ઠમો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રાજા કાલે સેનં ઉય્યોજેત્વા અન્તરામગ્ગતો નિવત્તાપેતિ. યેસં તં અમનાપં તેસં એવં હોતિ – ‘‘‘રાજા ખો પબ્બજિતેન સંસટ્ઠો. સિયા નુ ખો પબ્બજિતસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. અયં, ભિક્ખવે, નવમો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, રઞ્ઞો રાજન્તેપુરં હત્થિસમ્મદ્દં અસ્સસમ્મદ્દં રથસમ્મદ્દં રજ્જનીયાનિ [રજ્જનીયાનિ (ક.)] રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનિ, યાનિ ન પબ્બજિતસ્સ સારુપ્પાનિ. અયં, ભિક્ખવે, દસમો આદીનવો રાજન્તેપુરપ્પવેસને. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દસ આદીનવા રાજન્તેપુરપ્પવેસને’’તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા દુબ્ભરતાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

૪૯૮. ‘‘યો પન ભિક્ખુ રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સ મુદ્ધાવસિત્તસ્સ [મુદ્ધાભિસિત્તસ્સ (સ્યા.)] અનિક્ખન્તરાજકે અનિગ્ગતરતનકે પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતો ઇન્દખીલં અતિક્કામેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.

૪૯૯. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.

ખત્તિયો નામ ઉભતો સુજાતો હોતિ, માતિતો ચ પિતિતો ચ સંસુદ્ધગહણિકો, યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેન.

મુદ્ધાવસિત્તો નામ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો હોતિ.

અનિક્ખન્તરાજકેતિ રાજા સયનિઘરા અનિક્ખન્તો હોતિ.

અનિગ્ગતરતનકેતિ મહેસી સયનિઘરા અનિક્ખન્તા હોતિ, ઉભો વા અનિક્ખન્તા હોન્તિ.

પુબ્બે અપ્પટિસંવિદિતોતિ પુબ્બે અનામન્તેત્વા.

ઇન્દખીલો નામ સયનિઘરસ્સ ઉમ્મારો વુચ્ચતિ.

સયનિઘરં નામ યત્થ કત્થચિ રઞ્ઞો સયનં પઞ્ઞત્તં હોતિ, અન્તમસો સાણિપાકારપરિક્ખિત્તમ્પિ.

ઇન્દખીલં અતિક્કામેય્યાતિ પઠમં પાદં ઉમ્મારં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

૫૦૦. અપ્પટિસંવિદિતે અપ્પટિસંવિદિતસઞ્ઞી ઇન્દખીલં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. અપ્પટિસંવિદિતે વેમતિકો ઇન્દખીલં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. અપ્પટિસંવિદિતે પટિસંવિદિતસઞ્ઞી ઇન્દખીલં અતિક્કામેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

પટિસંવિદિતે અપ્પટિસંવિદિતસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પટિસંવિદિતે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પટિસંવિદિતે પટિસંવિદિતસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.

૫૦૧. અનાપત્તિ પટિસંવિદિતે, ન ખત્તિયો હોતિ, ન ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તો હોતિ, રાજા સયનિઘરા નિક્ખન્તો હોતિ, મહેસી સયનિઘરા નિક્ખન્તા હોતિ, ઉભો વા નિક્ખન્તા હોન્તિ, ન સયનિઘરે, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

અન્તેપુરસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં પઠમં.