૧૦. કણ્ટકસિક્ખાપદં

૪૨૮. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન કણ્ટકસ્સ [કણ્ડકસ્સ (સ્યા. ક.)] નામ સમણુદ્દેસસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ. અસ્સોસું ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કણ્ટકસ્સ નામ કિર સમણુદ્દેસસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન કણ્ટકો સમણુદ્દેસો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા કણ્ટકં સમણુદ્દેસં એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર તે, આવુસો કણ્ટક, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યે’મે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ? ‘‘એવંબ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ.

મા, આવુસો કણ્ટક, એવં અવચ. મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ. ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં. ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેન, આવુસો કણ્ટક, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા. અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય. અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા ભગવતા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો…પે… એવમ્પિ ખો કણ્ટકો સમણુદ્દેસો તેહિ ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો તથેવ તં પાપકં દિટ્ઠિગતં થામસા પરામાસા અભિનિવિસ્સ વોહરતિ – ‘‘એવંબ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ.

યતો ચ ખો તે ભિક્ખૂ નાસક્ખિંસુ કણ્ટકં સમણુદ્દેસં એતસ્મા પાપકા દિટ્ઠિગતા વિવેચેતું, અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા કણ્ટકં સમણુદ્દેસં પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર તે, કણ્ટક, એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ? ‘‘એવંબ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ – ‘યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’’તિ.

‘‘કસ્સ નુ ખો નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ? નનુ મયા, મોઘપુરિસ, અનેકપરિયાયેન અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા, અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાય? અપ્પસ્સાદા કામા વુત્તા મયા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા વુત્તા મયા…પે… સપ્પસિરૂપમા કામા વુત્તા મયા બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો. અથ ચ પન ત્વં, મોઘપુરિસ, અત્તના દુગ્ગહિતેન અમ્હે ચેવ અબ્ભાચિક્ખસિ અત્તાનઞ્ચ ખણસિ બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવસિ. તઞ્હિ તે, મોઘપુરિસ, ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… પસન્નાનઞ્ચ એકચ્ચાનં અઞ્ઞથત્તાયા’’તિ. વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘો કણ્ટકં સમણુદ્દેસં નાસેતુ. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, નાસેતબ્બો – અજ્જતગ્ગે તે, આવુસો કણ્ટક, ન ચેવ સો ભગવા સત્થા અપદિસિતબ્બો. યમ્પિ ચઞ્ઞે સમણુદ્દેસા લભન્તિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં દિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં સાપિ તે નત્થિ. ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ. અથ ખો સઙ્ઘો કણ્ટકં સમણુદ્દેસં નાસેસિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ જાનં તથાનાસિતં કણ્ટકં સમણુદ્દેસં ઉપલાપેન્તિપિ ઉપટ્ઠાપેન્તિપિ સમ્ભુઞ્જન્તિપિ સહાપિ સેય્યં કપ્પેન્તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ જાનં તથાનાસિતં કણ્ટકં સમણુદ્દેસં ઉપલાપેસ્સન્તિપિ ઉપટ્ઠાપેસ્સન્તિપિ સમ્ભુઞ્જિસ્સન્તિપિ સહાપિ સેય્યં કપ્પેસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, જાનં તથાનાસિતં કણ્ટકં સમણુદ્દેસં ઉપલાપેથાપિ ઉપટ્ઠાપેથાપિ સમ્ભુઞ્જથાપિ સહાપિ સેય્યં કપ્પેથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, જાનં તથાનાસિતં કણ્ટકં સમણુદ્દેસં ઉપલાપેસ્સથાપિ ઉપટ્ઠાપેસ્સથાપિ સમ્ભુઞ્જિસ્સથાપિ સહાપિ સેય્યં કપ્પેસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

૪૨૯. ‘‘સમણુદ્દેસોપિ ચે એવં વદેય્ય – ‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથા યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’તિ, સો સમણુદ્દેસો ભિક્ખૂહિ એવમસ્સ વચનીયો – ‘માવુસો સમણુદ્દેસ, એવં અવચ, મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ, ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં, ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો સમણુદ્દેસ, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા. અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાયા’તિ. એવઞ્ચ [એવઞ્ચ પન (ક.)] સો સમણુદ્દેસો ભિક્ખૂહિ વુચ્ચમાનો તથેવ પગ્ગણ્હેય્ય, સો સમણુદ્દેસો ભિક્ખૂહિ એવમસ્સ વચનીયો – ‘અજ્જતગ્ગે તે, આવુસો સમણુદ્દેસ, ન ચેવ સો ભગવા સત્થા અપદિસિતબ્બો. યમ્પિ ચઞ્ઞે સમણુદ્દેસા લભન્તિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં દિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં સાપિ તે નત્થિ. ચર પિરે વિનસ્સા’તિ. યો પન ભિક્ખુ જાનં તથાનાસિતં સમણુદ્દેસં ઉપલાપેય્ય વા ઉપટ્ઠાપેય્ય વા સમ્ભુઞ્જેય્ય વા સહ વા સેય્યં કપ્પેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.

૪૩૦. સમણુદ્દેસો નામ સામણેરો વુચ્ચતિ.

એવં વદેય્યાતિ – ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, યથાયેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ.

સો સમણુદ્દેસોતિ યો સો એવંવાદી સમણુદ્દેસો.

ભિક્ખૂહીતિ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ, યે પસ્સન્તિ યે સુણન્તિ તેહિ વત્તબ્બો – ‘‘મા, આવુસો સમણુદ્દેસ, એવં અવચ. મા ભગવન્તં અબ્ભાચિક્ખિ. ન હિ સાધુ ભગવતો અબ્ભક્ખાનં. ન હિ ભગવા એવં વદેય્ય. અનેકપરિયાયેનાવુસો સમણુદ્દેસ, અન્તરાયિકા ધમ્મા અન્તરાયિકા વુત્તા ભગવતા. અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાયા’’તિ. દુતિયમ્પિ વત્તબ્બો… તતિયમ્પિ વત્તબ્બો…પે… સચે પટિનિસ્સજ્જતિ ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે પટિનિસ્સજ્જતિ સો સમણુદ્દેસો ભિક્ખૂહિ એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘અજ્જતગ્ગે તે, આવુસો સમણુદ્દેસ, ન ચેવ સો ભગવા સત્થા અપદિસિતબ્બો. યમ્પિ ચઞ્ઞે સમણુદ્દેસા લભન્તિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં દિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં સાપિ તે નત્થિ. ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ.

યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.

જાનાતિ નામ સામં વા જાનાતિ, અઞ્ઞે વા તસ્સ આરોચેન્તિ, સો વા આરોચેતિ.

તથાનાસિતન્તિ એવં નાસિતં.

સમણુદ્દેસો નામ સામણેરો વુચ્ચતિ.

ઉપલાપેય્ય વાતિ તસ્સ પત્તં વા ચીવરં વા ઉદ્દેસં વા પરિપુચ્છં વા દસ્સામીતિ ઉપલાપેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

ઉપટ્ઠાપેય્ય વાતિ તસ્સ ચુણ્ણં વા મત્તિકં વા દન્તકટ્ઠં વા મુખોદકં વા સાદિયતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

સમ્ભુઞ્જેય્ય વાતિ સમ્ભોગો નામ દ્વે સમ્ભોગા – આમિસસમ્ભોગો ચ ધમ્મસમ્ભોગો ચ. આમિસસમ્ભોગો નામ આમિસં દેતિ વા પટિગ્ગણ્હાતિ વા, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મસમ્ભોગો નામ ઉદ્દિસતિ વા ઉદ્દિસાપેતિ વા, પદેન ઉદ્દિસતિ વા ઉદ્દિસાપેતિ વા, પદે પદે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. અક્ખરાય ઉદ્દિસતિ વા ઉદ્દિસાપેતિ વા, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

સહ વા સેય્યં કપ્પેય્યાતિ એકચ્છન્ને નાસિતકે સમણુદ્દેસે નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ભિક્ખુ નિપન્ને નાસિતકો સમણુદ્દેસો નિપજ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉભો વા નિપજ્જન્તિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉટ્ઠહિત્વા પુનપ્પુનં નિપજ્જન્તિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

૪૩૧. નાસિતકે નાસિતકસઞ્ઞી ઉપલાપેતિ વા ઉપટ્ઠાપેતિ વા સમ્ભુઞ્જતિ વા સહ વા સેય્યં કપ્પેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. નાસિતકે વેમતિકો ઉપલાપેતિ વા ઉપટ્ઠાપેતિ વા સમ્ભુઞ્જતિ વા સહ વા સેય્યં કપ્પેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. નાસિતકે અનાસિતકસઞ્ઞી ઉપલાપેતિ વા ઉપટ્ઠાપેતિ વા સમ્ભુઞ્જતિ વા સહ વા સેય્યં કપ્પેતિ, અનાપત્તિ. અનાસિતકે નાસિતકસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનાસિતકે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનાસિતકે અનાસિતકસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.

૪૩૨. અનાપત્તિ અનાસિતકોતિ જાનાતિ, તં દિટ્ઠિં પટિનિસ્સટ્ઠોતિ જાનાતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

કણ્ટકસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં દસમં.

સપ્પાણકવગ્ગો સત્તમો.

તસ્સુદ્દાનં –

સઞ્ચિચ્ચવધસપ્પાણં, ઉક્કોટં દુટ્ઠુલ્લછાદનં;

ઊનવીસતિ સત્થઞ્ચ, સંવિધાનં અરિટ્ઠકં;

ઉક્ખિત્તં કણ્ટકઞ્ચેવ, દસ સિક્ખાપદા ઇમેતિ.