૮. સહધમ્મિકવગ્ગો
૧. સહધમ્મિકસિક્ખાપદં
૪૩૩. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા કોસમ્બિયં વિહરતિ ઘોસિતારામે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા છન્નો અનાચારં આચરતિ. ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘માવુસો છન્ન, એવરૂપં અકાસિ. નેતં કપ્પતી’’તિ. સો એવં વદેતિ – ‘‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પરિપુચ્છામી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ આયસ્મા છન્નો ભિક્ખૂહિ સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનો એવં વક્ખતિ – ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પરિપુચ્છામી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર ત્વં, છન્ન, ભિક્ખૂહિ સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનો એવં વદેસિ – ‘‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પરિપુચ્છામી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, ભિક્ખૂહિ સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનો એવં વક્ખસિ – ‘‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પરિપુચ્છામી’’તિ. નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૩૪. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનો એવં વદેય્ય – ‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પરિપુચ્છામી’તિ, પાચિત્તિયં. સિક્ખમાનેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના અઞ્ઞાતબ્બં પરિપુચ્છિતબ્બં પરિપઞ્હિતબ્બં. અયં તત્થ સામીચી’’તિ.
૪૩૫. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ભિક્ખૂહીતિ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ.
સહધમ્મિકં નામ યં ભગવતા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં એતં સહધમ્મિકં નામ. તેન વુચ્ચમાનો એવં વદેતિ [વદેય્ય (ક.)] – ‘‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પરિપુચ્છામી’’તિ [ઇમાનિ પદાનિ સ્યા. પોત્થકે ન દિસ્સન્તિ]. પણ્ડિતં બ્યત્તં [ઇમાનિ પદાનિ સ્યા. પોત્થકે ન દિસ્સન્તિ] મેધાવિં બહુસ્સુતં ધમ્મકથિકં પરિપુચ્છામીતિ ભણતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૩૬. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી એવં વદેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો એવં વદેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી એવં વદેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અપઞ્ઞત્તેન વુચ્ચમાનો – ‘‘ઇદં ન સલ્લેખાય ન ધુતત્થાય ન પાસાદિકતાય ન અપચયાય ન વીરિયારમ્ભાય સંવત્તતી’’તિ એવં વદેતિ, ‘‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પણ્ડિતં મેધાવિં બહુસ્સુતં ધમ્મકથિકં પરિપુચ્છામી’’તિ ભણતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
અનુપસમ્પન્નેન પઞ્ઞત્તેન વા અપઞ્ઞત્તેન વા વુચ્ચમાનો – ‘‘ઇદં ન સલ્લેખાય ન ધુતત્થાય ન પાસાદિકતાય ન અપચયાય ન વીરિયારમ્ભાય સંવત્તતી’’તિ એવં વદેતિ, ‘‘ન તાવાહં, આવુસો, એતસ્મિં સિક્ખાપદે સિક્ખિસ્સામિ યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખું બ્યત્તં વિનયધરં પણ્ડિતં મેધાવિં બહુસ્સુતં ધમ્મકથિકં પરિપુચ્છામી’’તિ ભણતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
સિક્ખમાનેનાતિ સિક્ખિતુકામેન.
અઞ્ઞાતબ્બન્તિ જાનિતબ્બં.
પરિપુચ્છિતબ્બન્તિ ‘‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ વા ક્વત્થો’’તિ?
પરિપઞ્હિતબ્બન્તિ ચિન્તેતબ્બં તુલયિતબ્બં.
અયં તત્થ સામીચીતિ અયં તત્થ અનુધમ્મતા.
૪૩૭. અનાપત્તિ ‘‘જાનિસ્સામિ સિક્ખિસ્સામી’’તિ ભણતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
સહધમ્મિકસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં પઠમં.
૨. વિલેખનસિક્ખાપદં
૪૩૮. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. [ઇદં વત્થુ ચૂળવ. ૩૨૦] તેન ખો પન સમયેન ભગવા ભિક્ખૂનં અનેકપરિયાયેન વિનયકથં કથેતિ, વિનયસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, વિનયપરિયત્તિયા વણ્ણં ભાસતિ, આદિસ્સ આદિસ્સ આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ વણ્ણં ભાસતિ. ભિક્ખૂનં એતદહોસિ [ભિક્ખૂ ભગવા (સ્યા. ક.)] – ‘‘ભગવા ખો અનેકપરિયાયેન વિનયકથં કથેતિ, વિનયસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, વિનયપરિયત્તિયા વણ્ણં ભાસતિ, આદિસ્સ આદિસ્સ આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ વણ્ણં ભાસતિ. હન્દ મયં, આવુસો, આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ સન્તિકે વિનયં પરિયાપુણામા’’તિ, તે ચ બહૂ ભિક્ખૂ થેરા ચ નવા ચ મજ્ઝિમા ચ આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ સન્તિકે વિનયં પરિયાપુણન્તિ.
અથ ખો છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘એતરહિ ખો, આવુસો, બહૂ ભિક્ખૂ થેરા ચ નવા ચ મજ્ઝિમા ચ આયસ્મતો ઉપાલિસ્સ સન્તિકે વિનયં પરિયાપુણન્તિ. સચે ઇમે વિનયે પકતઞ્ઞુનો ભવિસ્સન્તિ અમ્હે યેનિચ્છકં યદિચ્છકં યાવદિચ્છકં આકડ્ઢિસ્સન્તિ પરિકડ્ઢિસ્સન્તિ. હન્દ મયં, આવુસો, વિનયં વિવણ્ણેમા’’તિ. અથ ખો છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદન્તિ – ‘‘કિં પનિમેહિ ખુદ્દાનુખુદ્દકેહિ સિક્ખાપદેહિ ઉદ્દિટ્ઠેહિ, યાવદેવ કુક્કુચ્ચાય વિહેસાય વિલેખાય સંવત્તન્તી’’તિ! યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ વિનયં વિવણ્ણેસ્સન્તીતિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિનયં વિવણ્ણેથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, વિનયં વિવણ્ણેસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૩૯. ‘‘યો પન ભિક્ખુ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વદેય્ય – ‘કિં પનિમેહિ ખુદ્દાનુખુદ્દકેહિ સિક્ખાપદેહિ ઉદ્દિટ્ઠેહિ, યાવદેવ કુક્કુચ્ચાય વિહેસાય વિલેખાય સંવત્તન્તી’તિ, સિક્ખાપદવિવણ્ણકે પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૪૦. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાનેતિ ઉદ્દિસન્તે વા ઉદ્દિસાપેન્તે વા સજ્ઝાયં વા કરોન્તે.
એવં વદેય્યાતિ – ‘‘કિં પનિમેહિ ખુદ્દાનુખુદ્દકેહિ સિક્ખાપદેહિ ઉદ્દિટ્ઠેહિ, યાવદેવ કુક્કુચ્ચાય વિહેસાય વિલેખાય સંવત્તન્તીતિ. ‘‘યે ઇમં પરિયાપુણન્તિ તેસં કુક્કુચ્ચં હોતિ, વિહેસા હોતિ, વિલેખા હોતિ, યે ઇમં ન પરિયાપુણન્તિ તેસં કુક્કુચ્ચં ન હોતિ વિહેસા ન હોતિ વિલેખા ન હોતિ. અનુદ્દિટ્ઠં ઇદં વરં, અનુગ્ગહિતં ઇદં વરં, અપરિયાપુટં ઇદં વરં, અધારિતં ઇદં વરં, વિનયો વા અન્તરધાયતુ, ઇમે વા ભિક્ખૂ અપકતઞ્ઞુનો હોન્તૂ’’તિ ઉપસમ્પન્નસ્સ વિનયં વિવણ્ણેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૪૧. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી વિનયં વિવણ્ણેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો વિનયં વિવણ્ણેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી વિનયં વિવણ્ણેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અઞ્ઞં ધમ્મં વિવણ્ણેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્નસ્સ વિનયં વા અઞ્ઞં વા ધમ્મં વિવણ્ણેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૪૨. અનાપત્તિ ન વિવણ્ણેતુકામો, ‘‘ઇઙ્ઘ ત્વં સુત્તન્તે વા ગાથાયો વા અભિધમ્મં વા પરિયાપુણસ્સુ, પચ્છા વિનયં પરિયાપુણિસ્સસી’’તિ ભણતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
વિલેખનસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં દુતિયં.
૩. મોહનસિક્ખાપદં
૪૪૩. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અનાચારં આચરિત્વા ‘‘અઞ્ઞાણકેન આપન્નાતિ જાનન્તૂ’’તિ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વદન્તિ – ‘‘ઇદાનેવ ખો મયં જાનામ, અયમ્પિ કિર ધમ્મો સુત્તાગતો સુત્તપરિયાપન્નો અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વક્ખન્તિ – ઇદાનેવ ખો મયં જાનામ, અયમ્પિ કિર ધમ્મો સુત્તાગતો સુત્તપરિયાપન્નો અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વદેથ – ‘‘ઇદાનેવ ખો મયં જાનામ, અયમ્પિ કિર ધમ્મો સુત્તાગતો સુત્તપરિયાપન્નો અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વક્ખથ – ‘‘ઇદાનેવ ખો મયં જાનામ, અયમ્પિ કિર ધમ્મો સુત્તાગતો સુત્તપરિયાપન્નો અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’’તિ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૪૪. ‘‘યો પન ભિક્ખુ અન્વદ્ધમાસં પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વદેય્ય – ‘ઇદાનેવ ખો અહં જાનામિ, અયમ્પિ કિર ધમ્મો સુત્તાગતો સુત્તપરિયાપન્નો અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’તિ. તઞ્ચે ભિક્ખું અઞ્ઞે ભિક્ખૂ જાનેય્યું નિસિન્નપુબ્બં ઇમિના ભિક્ખુના દ્વત્તિક્ખત્તું પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને, કો પન વાદો ભિય્યો [ભિય્યોતિ (સ્યા.)], ન ચ તસ્સ ભિક્ખુનો અઞ્ઞાણકેન મુત્તિ અત્થિ, યઞ્ચ તત્થ આપત્તિં આપન્નો તઞ્ચ યથાધમ્મો કારેતબ્બો, ઉત્તરિ ચસ્સ મોહો આરોપેતબ્બો – ‘તસ્સ તે, આવુસો, અલાભા, તસ્સ તે દુલ્લદ્ધં, યં ત્વં પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને ન સાધુકં અટ્ઠિં કત્વા [અટ્ઠિકત્વા (સ્યા. ક.)] મનસિ કરોસી’તિ. ઇદં તસ્મિં મોહનકે પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૪૫. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
અન્વદ્ધમાસન્તિ અનુપોસથિકં.
પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાનેતિ ઉદ્દિસન્તે.
એવં વદેય્યાતિ અનાચારં આચરિત્વા – ‘‘અઞ્ઞાણકેન આપન્નોતિ જાનન્તૂ’’તિ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને એવં વદેતિ – ‘‘ઇદાનેવ ખો અહં જાનામિ, અયમ્પિ કિર ધમ્મો સુત્તાગતો સુત્તપરિયાપન્નો અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતી’’તિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
તઞ્ચે મોહેતુકામં ભિક્ખું અઞ્ઞે ભિક્ખૂ જાનેય્યું નિસિન્નપુબ્બં ઇમિના ભિક્ખુના દ્વત્તિક્ખત્તું પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને, કો પન વાદો ભિય્યો, ન ચ તસ્સ ભિક્ખુનો અઞ્ઞાણકેન મુત્તિ અત્થિ, યઞ્ચ તત્થ આપત્તિં આપન્નો, તઞ્ચ યથાધમ્મો કારેતબ્બો, ઉત્તરિ ચસ્સ મોહો આરોપેતબ્બો. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, આરોપેતબ્બો. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –
૪૪૬. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને ન સાધુકં અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કરોતિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો મોહં આરોપેય્ય. એસા ઞત્તિ.
‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને ન સાધુકં અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કરોતિ. સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો મોહં આરોપેતિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો મોહસ્સ આરોપના, સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.
‘‘આરોપિતો સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો મોહો. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.
અનારોપિતે મોહે મોહેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. આરોપિતે મોહે મોહેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૪૭. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મકમ્મે વેમતિકો, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી મોહેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૪૮. અનાપત્તિ ન વિત્થારેન સુતં હોતિ, ઊનકદ્વત્તિક્ખત્તું વિત્થારેન સુતં હોતિ, ન મોહેતુકામસ્સ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
મોહનસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં તતિયં.
૪. પહારસિક્ખાપદં
૪૪૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના સત્તરસવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં પહારં દેન્તિ. તે રોદન્તિ. ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘કિસ્સ તુમ્હે, આવુસો, રોદથા’’તિ? ‘‘ઇમે, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના અમ્હાકં પહારં દેન્તી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના ભિક્ખૂનં પહારં દસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, કુપિતા અનત્તમના ભિક્ખૂનં પહારં દેથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, કુપિતા અનત્તમના ભિક્ખૂનં પહારં દસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૫૦. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ કુપિતો અનત્તમનો પહારં દદેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૫૧. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ભિક્ખુસ્સાતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ.
કુપિતો અનત્તમનોતિ અનભિરદ્ધો આહતચિત્તો ખિલજાતો.
પહારં દદેય્યાતિ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા નિસ્સગ્ગિયેન વા અન્તમસો ઉપ્પલપત્તેનપિ પહારં દેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૫૨. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી કુપિતો અનત્તમનો પહારં દેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો કુપિતો અનત્તમનો પહારં દેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી કુપિતો અનત્તમનો પહારં દેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અનુપસમ્પન્નસ્સ કુપિતો અનત્તમનો પહારં દેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૫૩. અનાપત્તિ કેનચિ વિહેઠીયમાનો મોક્ખાધિપ્પાયો પહારં દેતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
પહારસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં ચતુત્થં.
૫. તલસત્તિકસિક્ખાપદં
૪૫૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના સત્તરસવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરન્તિ. તે પહારસમુચ્ચિતા રોદન્તિ. ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘કિસ્સ તુમ્હે, આવુસો, રોદથા’’તિ? ‘‘ઇમે, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના અમ્હાકં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરન્તી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના સત્તરસવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરિસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, કુપિતા અનત્તમના સત્તરસવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, કુપિતા અનત્તમના સત્તરસવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરિસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૫૫. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ કુપિતો અનત્તમનો તલસત્તિકં ઉગ્ગિરેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૫૬. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ભિક્ખુસ્સાતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ.
કુપિતો અનત્તમનોતિ અનભિરદ્ધો આહતચિત્તો ખિલજાતો.
તલસત્તિકં ઉગ્ગિરેય્યાતિ કાયં વા કાયપટિબદ્ધં વા અન્તમસો ઉપ્પલપત્તમ્પિ ઉચ્ચારેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૫૭. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી કુપિતો અનત્તમનો તલસત્તિકં ઉગ્ગિરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો કુપિતો અનત્તમનો તલસત્તિકં ઉગ્ગિરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી કુપિતો અનત્તમનો તલસત્તિકં ઉગ્ગિરતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અનુપસમ્પન્નસ્સ કુપિતો અનત્તમનો તલસત્તિકં ઉગ્ગિરતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૫૮. અનાપત્તિ કેનચિ વિહેઠીયમાનો મોક્ખાધિપ્પાયો તલસત્તિકં ઉગ્ગિરતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
તલસત્તિકસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં પઞ્ચમં.
૬. અમૂલકસિક્ખાપદં
૪૫૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેન્તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૬૦. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૬૧. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ભિક્ખુન્તિ અઞ્ઞં ભિક્ખું.
અમૂલકં નામ અદિટ્ઠં અસ્સુતં અપરિસઙ્કિતં.
સઙ્ઘાદિસેસેનાતિ તેરસન્નં અઞ્ઞતરેન.
અનુદ્ધંસેય્યાતિ ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૬૨. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
આચારવિપત્તિયા વા દિટ્ઠિવિપત્તિયા વા અનુદ્ધંસેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્નં અનુદ્ધંસેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૬૩. અનાપત્તિ તથાસઞ્ઞી ચોદેતિ, વા ચોદાપેતિ વા, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
અમૂલકસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં છટ્ઠં.
૭. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદં
૪૬૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ સત્તરસવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહન્તિ – ‘‘ભગવતા, આવુસો, સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં – ‘ન ઊનવીસતિવસ્સો પુગ્ગલો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’તિ. તુમ્હે ચ ઊનવીસતિવસ્સા ઉપસમ્પન્ના. કચ્ચિ નો તુમ્હે અનુપસમ્પન્ના’’તિ? તે રોદન્તિ. ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘કિસ્સ તુમ્હે, આવુસો, રોદથા’’તિ? ‘‘ઇમે, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અમ્હાકં સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહન્તી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખૂનં સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહિસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, ભિક્ખૂનં સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહિસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૬૫. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહેય્ય [ઉપ્પાદેય્ય (ઇતિપિ)] – ‘ઇતિસ્સ મુહુત્તમ્પિ અફાસુ ભવિસ્સતી’તિ એતદેવ પચ્ચયં કરિત્વા અનઞ્ઞં, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૬૬. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ભિક્ખુસ્સાતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ.
સઞ્ચિચ્ચાતિ જાનન્તો સઞ્જાનન્તો ચેચ્ચ અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમો.
કુક્કુચ્ચં ઉપદહેય્યાતિ ‘‘ઊનવીસતિવસ્સો મઞ્ઞે ત્વં ઉપસમ્પન્નો, વિકાલે મઞ્ઞે તયા ભુત્તં, મજ્જં મઞ્ઞે તયા પીતં, માતુગામેન સદ્ધિં રહો મઞ્ઞે તયા નિસિન્ન’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપદહતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
એતદેવ પચ્ચયં કરિત્વા, અનઞ્ઞન્તિ ન અઞ્ઞો કોચિ પચ્ચયો હોતિ કુક્કુચ્ચં ઉપદહિતું.
૪૬૭. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અનુપસમ્પન્નસ્સ સઞ્ચિચ્ચ કુક્કુચ્ચં ઉપદહતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૬૮. અનાપત્તિ ન કુક્કુચ્ચં ઉપદહિતુકામો ‘‘ઊનવીસતિવસ્સો મઞ્ઞે ત્વં ઉપસમ્પન્નો, વિકાલે મઞ્ઞે તયા ભુત્તં, મજ્જં મઞ્ઞે તયા પીતં, માતુગામેન સદ્ધિં રહો મઞ્ઞે તયા નિસિન્નં, ઇઙ્ઘ જાનાહિ, મા તે પચ્છા કુક્કુચ્ચં અહોસી’’તિ ભણતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં સત્તમં.
૮. ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદં
૪૬૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ પેસલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ભણ્ડન્તિ. પેસલા ભિક્ખૂ એવં વદન્તિ – ‘‘અલજ્જિનો ઇમે, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ. ન સક્કા ઇમેહિ સહ ભણ્ડિતુ’’ન્તિ. છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ એવં વદન્તિ – ‘‘કિસ્સ તુમ્હે, આવુસો, અમ્હે અલજ્જિવાદેન પાપેથા’’તિ? ‘‘કહં પન તુમ્હે, આવુસો, અસ્સુત્થા’’તિ? ‘‘મયં આયસ્મન્તાનં ઉપસ્સુતિં [ઉપસ્સુતિ (?)] તિટ્ઠમ્હા’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં ઉપસ્સુતિં [ઉપસ્સુતિ (?)] તિટ્ઠિસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં ઉપસ્સુતિં [ઉપસ્સુતિ (?)] તિટ્ઠથાતિ? ‘‘સચ્ચ, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં ઉપસ્સુતિં [ઉપસ્સુતિ (?)] તિટ્ઠિસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૭૦. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠેય્ય – ‘યં ઇમે ભણિસ્સન્તિ તં સોસ્સામી’તિ એતદેવ પચ્ચયં કરિત્વા અનઞ્ઞં, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૭૧. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ભિક્ખૂનન્તિ અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં.
ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનન્તિ અધિકરણજાતાનં.
ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠેય્યાતિ ‘‘ઇમેસં સુત્વા ચોદેસ્સામિ સારેસ્સામિ પટિચોદેસ્સામિ પટિસારેસ્સામિ મઙ્કૂ કરિસ્સામી’’તિ ગચ્છતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. યત્થ ઠિતો સુણાતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. પચ્છતો ગચ્છન્તો તુરિતો ગચ્છતિ સોસ્સામીતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. યત્થ ઠિતો સુણાતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. પુરતો ગચ્છન્તો ઓહિય્યતિ સોસ્સામીતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. યત્થ ઠિતો સુણાતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ભિક્ખુસ્સ ઠિતોકાસં વા નિસિન્નોકાસં વા નિપન્નોકાસં વા આગન્ત્વા મન્તેન્તં ઉક્કાસિતબ્બં, વિજાનાપેતબ્બં, નો ચે ઉક્કાસેય્ય વા વિજાનાપેય્ય વા, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
એતદેવ પચ્ચયં કરિત્વા અનઞ્ઞન્તિ ન અઞ્ઞો કોચિ પચ્ચયો હોતિ ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠિતું.
૪૭૨. ઉપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને વેમતિકો ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અનુપસમ્પન્નસ્સ ઉપસ્સુતિં તિટ્ઠતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.
૪૭૩. અનાપત્તિ – ‘‘ઇમેસં સુત્વા ઓરમિસ્સામિ વિરમિસ્સામિ વૂપસમિસ્સામિ [વૂપસમેસ્સામિ (સી.)] અત્તાનં પરિમોચેસ્સામી’’તિ ગચ્છતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં અટ્ઠમં.
૯. કમ્મપટિબાહનસિક્ખાપદં
૪૭૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અનાચારં આચરિત્વા એકમેકસ્સ કમ્મે કયિરમાને પટિક્કોસન્તિ. તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘો સન્નિપતિતો હોતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં કરોન્તા એકસ્સ છન્દં અદંસુ. અથ ખો સઙ્ઘો – ‘‘અયં, આવુસો, છબ્બગ્ગિયો ભિક્ખુ એકકો આગતો, હન્દસ્સ મયં કમ્મં કરોમા’’તિ તસ્સ કમ્મં અકાસિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ યેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ. છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ તં ભિક્ખું એતદવોચું – ‘‘કિં, આવુસો, સઙ્ઘો અકાસી’’તિ? ‘‘સઙ્ઘો મે, આવુસો, કમ્મં અકાસી’’તિ. ‘‘ન મયં, આવુસો, એતદત્થાય છન્દં અદમ્હા – ‘‘તુય્હં કમ્મં કરિસ્સતી’’તિ. સચે ચ મયં જાનેય્યામ ‘‘તુય્હં કમ્મં કરિસ્સતી’’તિ, ન મયં છન્દં દદેય્યામા’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં [ખિય્યધમ્મં (ઇતિપિ)] આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં [ખિય્યધમ્મં (ઇતિપિ)] આપજ્જથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં [ખિય્યધમ્મં (ઇતિપિ)] આપજ્જિસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૭૫. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૭૬. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
ધમ્મિકં નામ કમ્મં અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મં ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન કતં, એતં ધમ્મિકં નામ કમ્મં. છન્દં દત્વા ખિય્યતિ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૭૭. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી છન્દં દત્વા ખિય્યતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મકમ્મે વેમતિકો છન્દં દત્વા ખિય્યતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી છન્દં દત્વા ખિય્યતિ, અનાપત્તિ. અધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.
૪૭૮. અનાપત્તિ – ‘‘અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા ન કમ્મારહસ્સ વા કમ્મં કત’’ન્તિ જાનન્તો ખિય્યતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
કમ્મપટિબાહનસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં નવમં.
૧૦. છન્દંઅદત્વાગમનસિક્ખાપદં
૪૭૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘો સન્નિપતિતો હોતિ કેનચિદેવ કરણીયેન. છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં કરોન્તા એકસ્સ છન્દં અદંસુ. અથ ખો સઙ્ઘો ‘‘યસ્સત્થાય સન્નિપતિતો તં કમ્મં કરિસ્સામી’’તિ ઞત્તિં ઠપેસિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ – ‘‘એવમેવિમે એકમેકસ્સ કમ્મં કરોન્તિ, કસ્સ તુમ્હે કમ્મં કરિસ્સથા’’તિ છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ ભિક્ખુ સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથાય વત્તમાનાય છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિસ્સતી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથાય વત્તમાનાય છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમસીતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથાય વત્તમાનાય છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમિસ્સસિ! નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૮૦. ‘‘યો પન ભિક્ખુ સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથાય વત્તમાનાય છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૮૧. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
સઙ્ઘે વિનિચ્છયકથા નામ વત્થુ વા આરોચિતં હોતિ અવિનિચ્છિતં, ઞત્તિ વા ઠપિતા હોતિ, કમ્મવાચા વા વિપ્પકતા હોતિ.
છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમેય્યાતિ – ‘‘કથં ઇદં કમ્મં કુપ્પં અસ્સ વગ્ગં અસ્સ ન કરેય્યા’’તિ ગચ્છતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પરિસાય હત્થપાસં વિજહન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સ. વિજહિતે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૮૨. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મકમ્મે વેમતિકો છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમતિ, અનાપત્તિ. અધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.
૪૮૩. અનાપત્તિ – ‘‘સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનં વા કલહો વા વિગ્ગહો વા વિવાદો વા ભવિસ્સતી’’તિ ગચ્છતિ, ‘‘સઙ્ઘભેદો વા સઙ્ઘરાજિ વા ભવિસ્સતી’’તિ ગચ્છતિ, ‘‘અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા ન કમ્મારહસ્સ વા કમ્મં કરિસ્સતી’’તિ ગચ્છતિ, ગિલાનો ગચ્છતિ, ગિલાનસ્સ કરણીયેન ગચ્છતિ, ઉચ્ચારેન વા પસ્સાવેન વા પીળિતો ગચ્છતિ, ‘‘ન કમ્મં કોપેતુકામો પુન પચ્ચાગમિસ્સામી’’તિ ગચ્છતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
છન્દં અદત્વા ગમનસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં દસમં.
૧૧. દુબ્બલસિક્ખાપદં
૪૮૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન આયસ્મા દબ્બો મલ્લપુત્તો સઙ્ઘસ્સ સેનાસનઞ્ચ પઞ્ઞપેતિ ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસતિ. સો ચાયસ્મા દુબ્બલચીવરો હોતિ. તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ એકં ચીવરં ઉપ્પન્નં હોતિ. અથ ખો સઙ્ઘો તં ચીવરં આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ અદાસિ. છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘યથાસન્થુતં ભિક્ખૂ સઙ્ઘિકં લાભં પરિણામેન્તી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ચીવરં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જિસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ચીવરં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ચીવરં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જિસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં, વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૮૫. ‘‘યો પન ભિક્ખુ સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ચીવરં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જેય્ય ‘યથાસન્થુતં ભિક્ખૂ સઙ્ઘિકં લાભં પરિણામેન્તી’તિ, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૮૬. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
સમગ્ગો નામ સઙ્ઘો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો.
ચીવરં નામ છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરં વિકપ્પનુપગં પચ્છિમં.
દત્વાતિ સયં દત્વા.
યથાસન્થુતં નામ યથામિત્તતા યથાસન્દિટ્ઠતા યથાસમ્ભત્તતા યથાસમાનુપજ્ઝાયકતા યથાસમાનાચરિયકતા.
સઙ્ઘિકં નામ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં હોતિ પરિચ્ચત્તં.
લાભો નામ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા, અન્તમસો ચુણ્ણપિણ્ડોપિ, દન્તકટ્ઠમ્પિ, દસિકસુત્તમ્પિ.
પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જેય્યાતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ સઙ્ઘેન સમ્મતસ્સ સેનાસનપઞ્ઞાપકસ્સ વા ભત્તુદ્દેસકસ્સ વા યાગુભાજકસ્સ વા ફલભાજકસ્સ વા ખજ્જભાજકસ્સ વા અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસ્સ વા ચીવરં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૮૭. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી ચીવરં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મકમ્મે વેમતિકો ચીવરં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. ધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી ચીવરં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
અઞ્ઞં પરિક્ખારં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ઉપસમ્પન્નસ્સ સઙ્ઘેન અસમ્મતસ્સ સેનાસનપઞ્ઞાપકસ્સ વા ભત્તુદ્દેસકસ્સ વા યાગુભાજકસ્સ વા ફલભાજકસ્સ વા ખજ્જભાજકસ્સ વા અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસ્સ વા ચીવરં વા અઞ્ઞં વા પરિક્ખારં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુપસમ્પન્નસ્સ સઙ્ઘેન સમ્મતસ્સ વા અસમ્મતસ્સ વા સેનાસનપઞ્ઞાપકસ્સ વા ભત્તુદ્દેસકસ્સ વા યાગુભાજકસ્સ વા ફલભાજકસ્સ વા ખજ્જભાજકસ્સ વા અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસ્સ વા ચીવરં વા અઞ્ઞં વા પરિક્ખારં દિન્ને ખિય્યતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.
૪૮૮. અનાપત્તિ – પકતિયા છન્દા દોસા મોહા ભયા કરોન્તં ‘‘ક્વત્થો તસ્સ દિન્નેન લદ્ધાપિ વિનિપાતેસ્સતિ ન સમ્મા ઉપનેસ્સતી’’તિ ખિય્યતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
દુબ્બલસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં એકાદસમં.
૧૨. પરિણામનસિક્ખાપદં
૪૮૯. [ઇદં વત્થુ પારા. ૬૫૭] તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન સાવત્થિયં અઞ્ઞતરસ્સ પૂગસ્સ સઙ્ઘસ્સ સચીવરભત્તં પટિયત્તં હોતિ – ‘‘ભોજેત્વા ચીવરેન અચ્છાદેસ્સામા’’તિ. અથ ખો છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ યેન સો પૂગો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા તં પૂગં એતદવોચું – ‘‘દેથાવુસો, ઇમાનિ ચીવરાનિ ઇમેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિ. ‘‘ન મયં, ભન્તે, દસ્સામ. અમ્હાકં સઙ્ઘસ્સ અનુવસ્સં સચીવરભિક્ખા પઞ્ઞત્તા’’તિ. ‘‘બહૂ, આવુસો, સઙ્ઘસ્સ દાયકા, બહૂ સઙ્ઘસ્સ ભત્તા [ભદ્દા (ક.)]. ઇમે તુમ્હે નિસ્સાય તુમ્હે સમ્પસ્સન્તા ઇધ વિહરન્તિ. તુમ્હે ચે ઇમેસં ન દસ્સથ, અથ કો ચરહિ ઇમેસં દસ્સતિ? દેથાવુસો, ઇમાનિ ચીવરાનિ ઇમેસં ભિક્ખૂન’’ન્તિ. અથ ખો સો પૂગો છબ્બગ્ગિયેહિ ભિક્ખૂહિ નિપ્પીળિયમાનો યથાપટિયત્તં ચીવરં છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં દત્વા સઙ્ઘં ભત્તેન પરિવિસિ. યે તે ભિક્ખૂ જાનન્તિ સઙ્ઘસ્સ સચીવરભત્તં પટિયત્તં ‘‘ન ચ જાનન્તિ છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં દિન્ન’’ન્તિ તે એવમાહંસુ – ‘‘ઓણોજેથાવુસો, સઙ્ઘસ્સ ચીવર’’ન્તિ. ‘‘નત્થિ, ભન્તે. યથાપટિયત્તં ચીવરં અય્યા છબ્બગ્ગિયા અય્યાનં છબ્બગ્ગિયાનં પરિણામેસુ’’ન્તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ જાનં સઙ્ઘિકં લાભં પરિણતં પુગ્ગલસ્સ પરિણામેસ્સન્તી’’તિ…પે… સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, જાનં સઙ્ઘિકં લાભં પરિણતં પુગ્ગલસ્સ પરિણામેથાતિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, જાનં સઙ્ઘિકં લાભં પરિણતં પુગ્ગલસ્સ પરિણામેસ્સથ! નેતં, મોઘપુરિસા, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –
૪૯૦. ‘‘યો પન ભિક્ખુ જાનં સઙ્ઘિકં લાભં પરિણતં પુગ્ગલસ્સ પરિણામેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ.
૪૯૧. યો પનાતિ યો યાદિસો…પે… ભિક્ખૂતિ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ.
જાનાતિ નામ સામં વા જાનાતિ, અઞ્ઞે વા તસ્સ આરોચેન્તિ, સો વા આરોચેતિ.
સઙ્ઘિકં નામ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં હોતિ પરિચ્ચત્તં.
લાભો નામ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા, અન્તમસો ચુણ્ણપિણ્ડોપિ, દન્તકટ્ઠમ્પિ, દસિકસુત્તમ્પિ.
પરિણતં નામ ‘‘દસ્સામ કરિસ્સામા’’તિ વાચા ભિન્ના હોતિ, તં પુગ્ગલસ્સ પરિણામેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.
૪૯૨. પરિણતે પરિણતસઞ્ઞી પુગ્ગલસ્સ પરિણામેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. પરિણતે વેમતિકો પુગ્ગલસ્સ પરિણામેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પરિણતે અપરિણતસઞ્ઞી પુગ્ગલસ્સ પરિણામેતિ, અનાપત્તિ. સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પરિણામેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ચેતિયસ્સ પરિણતં અઞ્ઞચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. પુગ્ગલસ્સ પરિણતં અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પરિણામેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અપરિણતે પરિણતસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અપરિણતે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અપરિણતે અપરિણતસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.
૪૯૩. અનાપત્તિ – ‘‘કત્થ દેમા’’તિ પુચ્છીયમાનો – ‘‘યત્થ તુમ્હાકં દેય્યધમ્મો પરિભોગં વા લભેય્ય પટિસઙ્ખારં વા લભેય્ય ચિરટ્ઠિતિકો વા અસ્સ યત્થ વા પન તુમ્હાકં ચિત્તં પસીદતિ તત્થ દેથા’’તિ ભણતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.
પરિણામનસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં દ્વાદસમં.
સહધમ્મિકવગ્ગો અટ્ઠમો.
તસ્સુદ્દાનં –
સહધમ્મ-વિવણ્ણઞ્ચ, મોહાપનં પહારકં;
તલસત્તિ અમૂલઞ્ચ, સઞ્ચિચ્ચ ચ ઉપસ્સુતિ;
પટિબાહનછન્દઞ્ચ, દબ્બઞ્ચ પરિણામનન્તિ.