૧. ભૂતગામસિક્ખાપદં

૮૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા આળવિયં વિહરતિ અગ્ગાળવે ચેતિયે. તેન ખો પન સમયેન આળવકા ભિક્ખૂ નવકમ્મં કરોન્તા રુક્ખં છિન્દન્તિપિ છેદાપેન્તિપિ. અઞ્ઞતરોપિ આળવકો ભિક્ખુ રુક્ખં છિન્દતિ. તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા તં ભિક્ખું એતદવોચ – ‘‘મા, ભન્તે, અત્તનો ભવનં કત્તુકામો મય્હં ભવનં છિન્દી’’તિ. સો ભિક્ખુ અનાદિયન્તો છિન્દિ યેવ, તસ્સા ચ દેવતાય દારકસ્સ બાહું આકોટેસિ. અથ ખો તસ્સા દેવતાય એતદહોસિ – ‘‘યંન્નૂનાહં ઇમં ભિક્ખું ઇધેવ જીવિતા વોરોપેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો તસ્સા દેવતાય એતદહોસિ – ‘‘ન ખો મેતં પતિરૂપં યાહં ઇમં ભિક્ખું ઇધેવ જીવિતા વોરોપેય્યં. યન્નૂનાહં ભગવતો એતમત્થં આરોચેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સા દેવતા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. ‘‘સાધુ સાધુ દેવતે! સાધુ ખો ત્વં, દેવતે, તં ભિક્ખું જીવિતા ન વોરોપેસિ. સચજ્જ ત્વં, દેવતે, તં ભિક્ખું જીવિતા વોરોપેય્યાસિ, બહુઞ્ચ ત્વં, દેવતે, અપુઞ્ઞં પસવેય્યાસિ. ગચ્છ ત્વં, દેવતે, અમુકસ્મિં ઓકાસે રુક્ખો વિવિત્તો તસ્મિં ઉપગચ્છા’’તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા રુક્ખં છિન્દિસ્સન્તિપિ છેદાપેસ્સન્તિપિ એકિન્દ્રિયં સમણા સક્યપુત્તિયા જીવં વિહેઠેસ્સન્તી’’તિ!

અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં મનુસ્સાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ આળવકા ભિક્ખૂ રુક્ખં છિન્દિસ્સન્તિપિ છેદાપેસ્સન્તિપી’’તિ…પે… ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, રુક્ખં છિન્દથાપિ છેદાપેથાપી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, મોઘપુરિસા, રુક્ખં છિન્દિસ્સથાપિ, છેદાપેસ્સથાપિ! જીવસઞ્ઞિનો હિ, મોઘપુરિસા, મનુસ્સા રુક્ખસ્મિં, નેતં મોઘપુરિસા અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

૯૦. ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિય’’ન્તિ.

૯૧. ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાનિ – મૂલબીજં, ખન્ધબીજં, ફળુબીજં, અગ્ગબીજં, બીજબીજમેવ [બીજબીજઞ્ચેવ (ઇતિપિ)] પઞ્ચમં.

મૂલબીજં નામ – હલિદ્દિ, સિઙ્ગિવેરં, વચા, વચત્તં, અતિવિસા, કટુકરોહિણી, ઉસીરં, ભદ્દમૂત્તકં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલે જાયન્તિ, મૂલે સઞ્જાયન્તિ, એતં મૂલબીજં નામ.

ખન્ધબીજં નામ – અસ્સત્થો, નિગ્રોધો, પિલક્ખો, ઉદુમ્બરો, કચ્છકો, કપિત્થનો, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ ખન્ધે જાયન્તિ, ખન્ધે સઞ્જાયન્તિ, એતં ખન્ધબીજં નામ.

ફળુબીજં નામ – ઉચ્છુ, વેળુ, નળો, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ પબ્બે જાયન્તિ, પબ્બે સઞ્જાયન્તિ, એતં ફળુબીજં નામ.

અગ્ગબીજં નામ – અજ્જુકં, ફણિજ્જકં, હિરિવેરં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ અગ્ગે જાયન્તિ, અગ્ગે સઞ્જાયન્તિ, એતં અગ્ગબીજં નામ.

બીજબીજં નામ – પુબ્બણ્ણં, અપરણ્ણં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ બીજે જાયન્તિ, બીજે સઞ્જાયન્તિ, એતં બીજબીજં નામ.

૯૨. બીજે બીજસઞ્ઞી છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વા, ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વા, પચતિ વા પચાપેતિ વા, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ. બીજે વેમતિકો છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વા, ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વા, પચતિ વા પચાપેતિ વા, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. બીજે અબીજસઞ્ઞી છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વા, ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વા, પચતિ વા પચાપેતિ વા, અનાપત્તિ. અબીજે બીજસઞ્ઞી આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અબીજે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અબીજે અબીજસઞ્ઞી, અનાપત્તિ.

૯૩. અનાપત્તિ – ‘‘ઇમં જાન, ઇમં દેહિ, ઇમં આહર, ઇમિના અત્થો, ઇમં કપ્પિયં કરોહી’’તિ ભણતિ, અસઞ્ચિચ્ચ, અસ્સતિયા, અજાનન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં પઠમં.