૯. પરિવત્તનહારવિભઙ્ગવિભાવના

૩૫. યેન યેન સંવણ્ણાવિસેસભૂતેન વિભત્તિહારવિભઙ્ગેન સુત્તે વુત્તા ધમ્માદયો વિભત્તા, સો સંવણ્ણાવિસેસભૂતો વિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો પરિવત્તનહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો પરિવત્તનો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિવત્તનો હારો પરિવત્તનહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘કુસલાકુસલે ધમ્મે’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો પરિવત્તનો હારો પરિવત્તનહારવિભઙ્ગો નામાતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘સંવણ્ણિયમાને સુત્તે નિદ્દિટ્ઠસ્સ કતમસ્સ ભાવિતબ્બસ્સ કુસલસ્સ કતમો પટિપક્ખો, કથં પરિવત્તેતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમસ્સ ભાવિતબ્બસ્સ કુસલસ્સ અયં પટિપક્ખો, એવં પહાતબ્બભાવવસેન પરિવત્તેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘તત્થ યસ્મા સંવણ્ણિયમાને સુત્તે યથાનિદ્દિટ્ઠાનં કુસલાકુસલધમ્માનં પટિપક્ખભૂતે અકુસલકુસલધમ્મે પહાતબ્બભાવાદિવસેન નિદ્ધારણં પટિપક્ખતો પરિવત્તનં, તસ્મા ‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા ભવતી’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૫) –

વુત્તં. પહાયકસ્સ હિ ધમ્મસ્સ પહાતબ્બભાવવસેન નિદ્ધારણં, પહાતબ્બસ્સ ચ ધમ્મસ્સ પહાયકભાવવસેન નિદ્ધારણં પટિપક્ખતો પરિવત્તનં નામ હોતિ. તત્થ સમ્માદિટ્ઠિસ્સાતિ સમ્મા સુન્દરા પસત્થા દિટ્ઠિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિ. પુગ્ગલપદટ્ઠાના હિ અયં દેસના. તેન વુત્તં ‘‘પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિ. સા પન સમ્માદિટ્ઠિ કમ્મકમ્મફલાદિસદ્દહનવસેન વા અનિચ્ચાદિવિપસ્સનાવસેન વા મગ્ગસમ્માદસ્સનવસેન વા પવત્તા નિરવસેસાવ ગહિતા. ‘‘યાય ભાવિતાય સમ્માદિટ્ઠિયા પહાતબ્બા મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા ભવતિ, યદિ કેવલા મિચ્છાદિટ્ઠિયેવ નિજ્જિણ્ણા ભવતિ, એવં સતિ તદવસેસા અકુસલા ધમ્મા અજિણ્ણા

ભવેય્યુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યે ચસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા’’તિઆદિ વુત્તં. મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે પાપકા અકુસલાયેવ ધમ્મા ચ ઉપ્પજ્જેય્યું ઉપ્પજ્જનારહા ભવેય્યું, તે ચ અકુસલા ધમ્મા અસ્સ સમ્માદિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ નિજ્જિણ્ણા પહાતબ્બારહા અનુપ્પજ્જનસભાવા હોન્તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ઉપાદાનનિરોધા ભવનિરોધો’’તિ (ઉદા. ૨; મહાવ. ૧).

‘‘યદિ સમ્માદિટ્ઠિસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિ, તપ્પચ્ચયા અકુસલધમ્માયેવ નિજ્જિણ્ણા ભવન્તિ, એવં સતિ સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા કુસલા ધમ્મા ન સમ્ભવેય્યુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અસ્સ સમ્માદિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ ઉપ્પજ્જનારહા સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા અનેકે કુસલા સમથવિપસ્સના વા બોધિપક્ખિયા વા ધમ્મા સમ્ભવન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ તે ધમ્મા અસ્સ સમ્માદિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ સન્તાને પુનપ્પુનં પવત્તનવસેન ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

સમ્માદિટ્ઠિયા પટિપક્ખાનં મિચ્છાદિટ્ઠિયા, તપ્પચ્ચયાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પરિવત્તનભાવો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ ધમ્મસ્સ પટિપક્ખો ધમ્મો કથં પરિવત્તેતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. યોજનત્થ આદયો વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા. સમ્મા સુન્દરા પસત્થા વાચા યસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ સમ્માવાચો, તસ્સ સમ્માવાચસ્સ. ‘‘પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદીનં અત્થોપિ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસત્થોસમ્મા અવિપરીતતો વિમુત્તિઞાણદસ્સનં યસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ સમ્માવિમુત્તિઞાણદસ્સનો, તસ્સ સમ્માવિમુત્તિઞાણદસ્સનસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણદસ્સનસમ્પન્નસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ ‘‘અવિમુત્તાવ સમાના વિમુત્તા મય’’ન્તિ મિચ્છાભિનિવેસવસેન પવત્તં મિચ્છાવિમુત્તિઞાણદસ્સનં નિજ્જિણ્ણં વિગતં ભવતિ. ‘‘યે ચસ્સા’’તિઆદીનં અનુસન્ધ્યાદિકો વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

૩૬. ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સાતિઆદિના સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં કુસલાનં પટિપક્ખા મિચ્છાદિટ્ઠાદિકાયેવ અકુસલા પહાતબ્બભાવેન પરિવત્તેતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પાણાતિપાતાવેરમણિઆદીનં કુસલાનં પટિપક્ખા પાણાતિપાતાદિકાપિ અકુસલા પહાતબ્બભાવેન પરિવત્તેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્સ વા પાણાતિપાતા પટિવિરતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં સમ્માદિટ્ઠિઆદિમુખેન મિચ્છાદિટ્ઠિઆદિં દસ્સેત્વા પુન પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનકામેસુમિચ્છાચારાદિતો વેરમણિયાદીહિ પાણાતિપાતાદીનં પરિવત્તનં દસ્સેતું ‘યસ્સા’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૬) વુત્તં. તદઙ્ગાદિવસેનપહીનો હોતિ. કાલવાદિસ્સાતિ વદિતબ્બકાલે વદિતબ્બં વદતિ સીલેનાતિ કાલવાદી, તસ્સ.

‘‘યથાવુત્તપ્પકારેનેવ પરિવત્તેતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા અઞ્ઞેન પકારેનપિ પરિવત્તેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘યે ચ ખો કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘યે ચ ખો કેચીતિઆદિના સમ્માદિટ્ઠિઆદિમુખેનેવ મિચ્છાદિટ્ઠિઆદીહિ એવ પરિવત્તનં પકારન્તરેન દસ્સેતી’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૬) વુત્તં. તત્થ કેચિ મિચ્છાદિટ્ઠિકમિચ્છાસઙ્કપ્પાદિકાયેવ પુગ્ગલા પરેસં અરિયાનં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ગરહન્તિ. સન્દિટ્ઠિકા સન્દિટ્ઠે નિયુત્તા, સહધમ્મિકા સહ ધમ્મેન કારણેન યે વત્તન્તિ સહધમ્મિકા. ગારય્હા ગરહિતબ્બાકારે યુત્તા. વાદા ચ અનુવાદા ચ વાદાનુવાદા, તે ભવન્તો સમ્માદિટ્ઠિઞ્ચ ધમ્મં ગરહન્તિ. તેન ગરહણેન. પુજ્જા પૂજિતબ્બા ચ ન ભવન્તિ, પાસંસા પસંસિતબ્બા ચ ન ભવન્તિ. એવન્તિઆદીસુ સમ્માસઙ્કપ્પં વા સમ્માવાચાદિકં વા વિસું વિસું સમ્માસઙ્કપ્પઞ્ચ તે ભવન્તો ધમ્મં ગરહન્તિ. તેન હિ યે મિચ્છાસઙ્કપ્પિકા, તે ભવન્તો ન પુજ્જા ચ પાસંસા ચ…પે… સમ્માવિમુત્તિઞ્ચ તે ભવન્તો ધમ્મં ગરહન્તિ. તેન હિ યે મિચ્છાદિટ્ઠિવાચિકા, તે ભવન્તો ન પુજ્જા ચ પાસંસા ચ. સમ્માવિમુત્તિઞાણદસ્સનઞ્ચ તે ભવન્તો ધમ્મં ગરહન્તિ. તેન હિ યે મિચ્છાવિમુત્તિકા, તે ભવન્તો ન પુજ્જા ચ પાસંસા ચ. સમ્માવિમુત્તિઞાણદસ્સનઞ્ચ તે ભવન્તો ધમ્મં ગરહન્તિ. તેન હિ યે મિચ્છાવિમુત્તિઞાણદસ્સનિકા, તે ભવન્તો ન પુજ્જા ચ પાસંસા ચાતિ યોજના કાતબ્બા. ‘‘મિચ્છાવિમુત્તિઞાણદસ્સના’’તિપિ પાઠો અત્થિ.

‘‘અરિયમગ્ગસમ્માદિટ્ઠાદીનં ગરહવસેનેવ મિચ્છાદિટ્ઠાદયો ચ પરિવત્તેતબ્બા, નાવસેસાનં પસંસાવસેના’’તિ વત્તબ્બત્તા કામાદીનં પસંસાવસેનપિ કામાનં પટિપક્ખા વેરમણિયાદયોપિ પરિવત્તેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘યે ચ ખો કેચિ એવમાહંસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ભુઞ્જિતબ્બા કામા, પરિભુઞ્જિતબ્બા કામા, આસેવિતબ્બા કામા, નિસેવિતબ્બા કામાતિ એત્થ કામીયન્તેતિ કામાતિ કમ્મસાધનવસેન વત્થુકામા ગહિતા, નાતિપણીતા કામા ભુઞ્જિતબ્બા, અતિપણીતા કામા પરિ સમન્તતો ભુઞ્જિતબ્બા. અતિપણીતતરા કામા આ ભુસો સેવિતબ્બા, નિયતા સેવિતબ્બા. ભાવયિતબ્બા કામા, બહુલીકાતબ્બા કામાતિ એત્થ પન કામેન્તીતિ કામાતિ કત્તુસાધનવસેન કિલેસકામા ગહિતા, પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનવસેન ભાવયિતબ્બા વડ્ઢાપેતબ્બા પવત્તેતબ્બા કિલેસકામા, બહૂનં પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનવસેન કાતબ્બા વડ્ઢાપેતબ્બા કિલેસકામાતિ યે ચ કામવસિકા પુથુજ્જના કેચિ એવમાહંસુ તેસં કામવસિકાનં પુથુજ્જનાનં કેસઞ્ચિ તાદિસેહિ કામેહિ વેરમણી કુસલચેતના પટિપક્ખવસેન અધમ્મો અસેવિતબ્બો નામ આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

અન્તદ્વયવસેન પરિવત્તનં દસ્સેતું ‘‘યે વા પન કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. અત્તકિલમથાનુયોગો ધમ્મોતિ નિય્યાનિકોતિ યે વા પન પઞ્ચાતપાદિપટિપન્નકા તત્થિયા એવમાહંસુ, તેસં પઞ્ચાતપાદિપટિપન્નકાનં નિય્યાનિકો ધમ્મો મજ્ઝિમાપટિપદાસઙ્ખાતો વિપસ્સનાસહિતો અરિયમગ્ગો અધમ્મો અનિય્યાનિકો અભાવેતબ્બો નામ આપજ્જેય્યાતિ. સુખદુક્ખવસેનપિ પરિવત્તનં દસ્સેતું ‘‘યે ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પાપં નિજ્જરાપેસ્સામા’’તિ અત્તહિંસનાદિવસેન પટિપન્નકાનં પવત્તો સરીરતાપનો દુક્ખો ધમ્મો નિય્યાનિકોતિ.

યે ચ તથાપટિપન્નકા કેચિ એવમાહંસુ, તેસં તથાપટિપન્નકાનં અનવજ્જપચ્ચયપરિભોગવસેન પવત્તો સરીરદુક્ખૂપસમો સુખો ધમ્મો અધમ્મો અપ્પવત્તેતબ્બો આપજ્જેય્યાતિ.

અન્તદ્વયાદિવસેન પરિવત્તનં આચરિયેન વિભત્તં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘કથં અસુભસઞ્ઞાદિવસેન પરિવત્તેતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા એવં અસુભસઞ્ઞાદિવસેન સુભસઞ્ઞાદિકા પરિવત્તેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘યથા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇદાનિ અસુભસઞ્ઞાદિમુખેન સુભસઞ્ઞાદિપરિવત્તનં દસ્સેતું ‘યથા વા પના’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૬) વુત્તં. સબ્બસઙ્ખારેસૂતિ તેભૂમકસઙ્ખારેસુ. આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ હિ તેભૂમકા ધમ્મા કિલેસાસુચિપગ્ઘરણકત્તા અસુભતો ઉપટ્ઠહન્તિ.

‘‘યદિ સરૂપતોયેવ ઇમેસં ઇમે પટિપક્ખાતિ અપરિવત્તેતબ્બા સિયું, એવં સતિ નિરવસેસા ચ પટિપક્ખા ન સક્કા પરિવત્તેતું, કથં સક્કા પરિવત્તેતુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા પરિવત્તનલક્ખણં દસ્સેન્તો ‘‘યં યં વા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ કુસલં વા અકુસલં વા યં યં ધમ્મં પરિવત્તેતુકામો આચરિયો ચિત્તેન રોચયતિ દિટ્ઠિયા ઉપગચ્છતિ, કુસલસ્સ વા અકુસલસ્સ વા તસ્સ તસ્સ રુચિકસ્સ ઉપગતસ્સ ધમ્મસ્સ યો પટિપક્ખો, સો પટિપક્ખધમ્મો અસદ્ધમ્મો અસ્સ ધમ્મસ્સ અનિટ્ઠતો પચ્ચનીકતો અજ્ઝાપન્નો પરિઞ્ઞાતો. ઇટ્ઠં વા અનિટ્ઠં વા યં યં ધમ્મં પરિવત્તેતુકામો આચરિયો ચિત્તેન રોચયતિ દિટ્ઠિયા ઉપગચ્છતિ, ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા તસ્સ તસ્સ રુચિકસ્સ ધમ્મસ્સ યો પટિપક્ખો, સો પટિપક્ખધમ્મો અસ્સ ધમ્મસ્સ અનિટ્ઠતો પચ્ચનીકધમ્મતો અજ્ઝાપન્નો પરિઞ્ઞાતો ભવતીતિ પરિવત્તેતુકામેન ઇચ્છિતબ્બધમ્માનુરૂપપટિપક્ખવસેન પરિવત્તનં કાતબ્બન્તિ પરિવત્તને પટિપક્ખલક્ખણં વુત્તં. તેન અટ્ઠકથાયં વુત્તં – ‘‘પટિપક્ખસ્સ લક્ખણં વિભાવેતી’’તિ.

‘‘એવં વુત્તપ્પકારં પરિવત્તનં અમ્હેહિ કથં સદ્દહિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બતા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘એત્તાવતા પરિવત્તો હારો પરિપુણ્ણો, અઞ્ઞો નિયુત્તો નત્થી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો પરિવત્તનો હારો’’તિ વુત્તં. યસ્મિં સુત્તે કુસલાકુસલે નિદ્દિટ્ઠે પટિપક્ખવસેન નીહરિત્વા યથાસમ્ભવં યો યો પરિવત્તનો હારો નિયુત્તો, તસ્મિં સુત્તે નિદ્દિટ્ઠે પટિપક્ખવસેન નીહરિત્વા સો સો પરિવત્તનો હારો નિયુત્તો નિદ્ધારેત્વા યુત્તો યોજિતોતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ.

ઇતિ પરિવત્તનહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.