૧૦. વેવચનહારવિભઙ્ગવિભાવના

૩૭. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન પવત્તનહારવિભઙ્ગેન પરિવત્તેતબ્બા સુત્તત્થા વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો પરિવત્તનહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો વેવચનહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો વેવચનો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો વેવચનો હારો વેવચનહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘વેવચનાનિ બહૂની’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘એકં ભગવા ધમ્મ’’ન્તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો વેવચનો હારો વેવચનહારવિભઙ્ગો નામાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘યાનિ વેવચનાનિ નિદ્ધારિતાનિ, કતમાનિ તાનિ વેવચનાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યથા એક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એકં વિઞ્ઞાતબ્બં ધમ્મં સભાવધમ્મં પઞ્ઞાપેતબ્બં વા ધમ્મં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ યથા યેહિ પકારેહિ ચેવ વેવચનેહિ ચ ભગવા નિદ્દિસતિ, તથાપકારાનિ વેવચનાનિ વિઞ્ઞાતબ્બાનીતિ અત્થો. ‘‘તાનિ વેવચનાનિ કિન્તિ ભગવા આહા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા યંયંપકારાનિ વેવચનાનિ –

‘‘આસા ચ પિહા ચ અભિનન્દના ચ, અનેકધાતૂસુ સરા પતિટ્ઠિતા;

અઞ્ઞાણમૂલપ્પભવા પજપ્પિતા, સબ્બા મયા બ્યન્તિકતા સમૂલિકા’’તિ. –

ભગવા આહ, તંતંપકારાનિ વેવચનાનિ વિઞ્ઞાતબ્બાનીતિ અત્થો.

એકસ્સેવ ધમ્મસ્સ અનેકેહિ પરિયાયભૂતેહિ વેવચનેહિ નિદ્દિસને ફલં અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૭) બહુધા વુત્તં, તસ્મા અમ્હેહિ ન દસ્સિતં. ‘‘કતમા આસા, કતમા પિહાદી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘આસા નામ વુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. યા ભવિસ્સસ્સ અત્થસ્સ આસીસના અવસ્સં આગમિસ્સતીતિ યા આસા અસ્સ આસીસન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ આસીસના ‘‘આસા નામા’’તિ વુચ્ચતિ. વત્તમાનસ્સ યા પત્થના અસ્સ પત્થયન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, સેય્યતરં વા અઞ્ઞં દિસ્વા ‘‘એદિસો અહં ભવેય્ય’’ન્તિ યા પિહા અસ્સ પિહયન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, સા પત્થના ‘‘પિહા નામા’’તિ વુચ્ચતિ. અનાગતત્થં આરબ્ભ પવત્તા તણ્હા ‘‘આસા’’તિ વુચ્ચતિ, અનાગતપચ્ચુપ્પન્નત્થં આરબ્ભ પવત્તા તણ્હા ‘‘પિહા’’તિ વુચ્ચતિ, તથાપિ તણ્હાભાવેન એકત્તા એકો ધમ્મોવ અત્થસ્સ ઇચ્છિતસ્સ નિપ્ફત્તિ અત્થનિપ્ફત્તિ, પટિપાલેતિ એતાય તણ્હાયાતિ પટિપાલના, અત્થનિપ્ફત્તિયા પટિપાલનાતિ અત્થનિપ્ફત્તિપટિપાલના. યા તણ્હા અસ્સ પાલયન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, સા તણ્હા ‘‘અભિનન્દના’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘યા અત્થનિપ્ફત્તિ તણ્હાય પટિપાલેતબ્બા, કતમા સા અત્થનિપ્ફત્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તં અત્થનિપ્ફત્તિં સત્તતો વા સઙ્ખારતો વા વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પિયં વા ઞાતિં, પિયં વા ધમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ઞાતિ’’ન્તિ ઇમિના મિત્તબન્ધવાદયોપિ ગહિતા. ધમ્મં પન પિયરૂપારમ્મણાદિકં છબ્બિધમ્પિ યાય તણ્હાય તણ્હિકો અભિનન્દતિ, સા તણ્હા ‘‘અભિનન્દના નામા’’તિ વુચ્ચતિ. પટિક્કૂલં ઞાતિં વા ધમ્મં વા વિપલ્લાસવસેન અપ્પટિક્કૂલં ઞાતિં વા ધમ્મં વા સભાવવસેન અપ્પટિક્કૂલતો યાય તણ્હાય તણ્હિકો અભિનન્દતિ, સા તણ્હા વા ‘‘અભિનન્દના નામા’’તિ વુચ્ચતીતિ યોજેત્વા અત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘યાસુ અનેકાસુ ધાતૂસુ વુત્તપ્પકારા તણ્હા ‘સરા’તિ ભગવતા વુત્તા, કતમા તા ધાતુયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તા ધાતુયો સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘તાસુ ધાતૂસુ કતમાય ધાતુયા કતમા સરા પતિટ્ઠિતા પવત્તા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમાય ધાતુયા અયં સરા પતિટ્ઠિતા પવત્તાતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘સરાતિ કેચિ રૂપાધિમુત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કેચીતિ સરાસઙ્ખાતાય રૂપતણ્હાય તણ્હિકા પુગ્ગલા. રૂપાધિમુત્તાતિ રૂપધાતુસઙ્ખાતે આરમ્મણે અધિમુત્તા અજ્ઝોસિતા. ઇમિના પદેન રૂપતણ્હાસઙ્ખાતા સરા રૂપધાતુયા પતિટ્ઠિતા પવત્તાતિ ગહિતા, ‘‘કેચિ સદ્દાધિમુત્તા’’તિઆદીહિપિ સદ્દતણ્હાસઙ્ખાતાદયો સરા સદ્દધાતુયાદીસુ પતિટ્ઠિતા પવત્તા સરાવ ગહિતા. કેચિ ધમ્માધિમુત્તાતિ એત્થ ધમ્મગ્ગહણેન ચક્ખુધાતુસોતધાતુઘાનધાતુજિવ્હાધાતુકાયધાતુસત્તવિઞ્ઞાણધાતુધમ્મધાતુયો ગહિતા, તસ્મા અટ્ઠારસ ધાતુયો પતિટ્ઠાનભાવેન ગહિતાપિ છબ્બિધાવ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘રૂપાધિમુત્તાદીસુ કિત્તકાનિ પદાનિ તણ્હાપક્ખે તણ્હાય વેવચના’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા એતાદિસાનિ એત્તકાનિ પદાનિ તણ્હાપક્ખે તણ્હાવેવચનાનીતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ યાનિ છ ગેહસિતાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ છસુ રૂપાદીસુ. છ ગેહસિતાનિ દોમનસ્સાનીતિ છસુ રૂપાદીસુ પવત્તં તણ્હાપેમં નિસ્સાય પવત્તાનિ છ દોમનસ્સાનિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘છ ઉપેક્ખા ગેહસિતાપિ ભગવતા વુત્તા, કસ્મા ન ગહિતા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યા છ ઉપેક્ખા ગેહસિતા, અયં દિટ્ઠિપક્ખો’’તિ વુત્તં, દિટ્ઠિપક્ખત્તા ન ગહિતાતિ અત્થો.

૩૮. ‘‘કથં વુત્તપ્પકારા તણ્હા એવ ગહિતા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સાયેવ પત્થનાકારેના’’તિઆદિ વુત્તં. સા વુત્તપ્પકારા એવ તણ્હા પત્થનાકારેન પવત્તનતો આસાદિપરિયાયેન વુત્તા, રૂપાદિઆરમ્મણધમ્મેસુ નન્દનતો ‘‘ધમ્મનન્દી’’તિ પરિયાયેન વુત્તા, રૂપાદિઆરમ્મણધમ્મેસુ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેતિ વિય અજ્ઝોસાય તિટ્ઠનતો ‘‘ધમ્મજ્ઝોસાન’’ન્તિ પરિયાયેન વુત્તા, તસ્મા તણ્હાય વેવચનાનિ હોન્તિ.

તણ્હાય વેવચનાનિ આચરિયેન નિદ્દિટ્ઠાનિ, અમ્હેહિ ચ ઞાતાનિ, ‘‘કતમાનિ ચિત્તસ્સ વેવચનાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ચિત્તં મનો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘આરમ્મણં ચિન્તેતીતિ ચિત્તં. મનતિ જાનાતીતિ મનો. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના અત્થો પકરણેસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તોવ, તસ્મા અમ્હેહિ ન વિત્થારિતો. વેવચનાનિયેવ ઇમાનિ ઇમસ્સ વેવચનાનીતિ એત્તકાનિયેવ કથયિસ્સામ. ‘‘પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલ’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ઞાવેવચનાનિ.

‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદીનિ બુદ્ધસ્સ વેવચનાનિ. ‘‘તાનિ કત્થ દેસિતાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યથા ચ બુદ્ધાનુસ્સતિયં વુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. બુદ્ધાનુસ્સતિદેસનાયં યથા ચ યંયંપકારં વેવચનં ભગવતા ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં…પે… ભગવતો’’તિ વુત્તં, એતંપકારં વેવચનં બુદ્ધાનુસ્સતિયા વેવચનં બુદ્ધસ્સ વેવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘યથા ચ ધમ્માનુસ્સતિયં વુત્ત’’ન્તિઆદીસુપિ એવમેવ યોજના કાતબ્બા.

‘‘તેનાહા’’તિઆદ્યાનુસન્ધ્યાદિઅત્થો ચેવ ‘‘નિયુત્તો વેવચનો હારો’’તિઆનુસન્ધ્યાદિઅત્થો ચ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

ઇતિ વેવચનહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.