૪. પટિનિદ્દેસવારઅત્થવિભાવના

૧. દેસનાહારવિભઙ્ગવિભાવના

૫. એવં હારાદયો સરૂપતો આચરિયેન ઉદ્દેસતો ઉદ્દિટ્ઠા, નિદ્દેસતો ચ નિદ્દિટ્ઠા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, અથ કસ્મા પુન ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારો’’તિઆદિકો આરદ્ધોતિ ચે? વેનેય્યાનં તિવિધત્તા. વેનેય્યા હિ અતિતિક્ખપઞ્ઞો નાતિતિક્ખપઞ્ઞો મન્દપઞ્ઞોતિ તિવિધા હોન્તિ. તેસઞ્હિ અતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સાનુરૂપં હારાદયો ઉદ્દેસતો ઉદ્દિટ્ઠા, નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ અનુરૂપં નિદ્દેસતો નિદ્દિટ્ઠા, ઇદાનિ મન્દપઞ્ઞસ્સાનુરૂપં હારાદયો વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારો’’તિઆદિકો વિભઙ્ગવારો આરદ્ધો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં હારાદયોસુખગ્ગહણત્થં ગાથાબન્ધવસેન સરૂપતો નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તેસુ હારે તાવ પટિનિદ્દેસવસેન વિભજિતું ‘તત્થ કતમો દેસનાહારો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તં.

તત્થ યે હારાદયો ઉદ્દેસનિદ્દેસેસુ નિદ્દિટ્ઠા, તત્થ હારાદીસુ કતમો દેસનાહારોતિ ચે? યા ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથા (નેત્તિ. ૪) વુત્તા, સા અયં ગાથા નિદ્દેસવસેન દેસનાહારો નામ, તસ્સ ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિ (નેત્તિ. ૪) નિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘અયં દેસનાહારો કિં દેસયતી’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારવિભઙ્ગો નામાતિ યોજના. ‘‘અયં દેસનાહારો કિં દેસયતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પુચ્છં ઠપેત્વા ‘‘ઇમં દેસયતી’’તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘અયં દેસનાહારો કિં દેસયતિ? અસ્સાદં આદીનવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયં દેસનાહારો કિં દેસયતીતિ ચે? અસ્સાદં દેસયતિ સંવણ્ણેતિ વિત્થારેતિ, આદીનવં દેસયતિ…પે… વિત્થારેતિ, નિસ્સરણં દેસયતિ…પે… વિત્થારેતિ, ફલં દેસયતિ…પે… વિત્થારેતિ, ઉપાયં દેસયતિ…પે… વિત્થારેતિ, આણત્તિં દેસયતિ સંવણ્ણેતિ વિત્થારેતીતિ યોજનો.

એત્થ ચ ‘‘અયં દેસનાહારો’’તિ સદ્દો પુબ્બાપરાપેક્ખોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘‘અસ્સાદાદીનવતા’તિઆદિગાથાયં (નેત્તિ. ૪) દસ્સિતા ઇમે અસ્સાદાદયો કત્થ સંવણ્ણેતબ્બે પાળિધમ્મે આગતા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘‘અસ્સાદાદીનવતા’તિઆદિગાથાયં (નેત્તિ. ૪) દસ્સિતા ઇમે અસ્સાદાદયો કત્થ સંવણ્ણેતબ્બે પાળિધમ્મે આગતા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણં સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં પકાસેસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાતબ્બે પાળિધમ્મે સંવણ્ણેતબ્બે યે અસ્સાદાદયો આગતા, તે અયં દેસનાહારો દેસયતીતિ અધિપ્પાયો.

તત્થ ધમ્મસદ્દો પરિયત્તિસચ્ચસમાધિપઞ્ઞાપકતિપુઞ્ઞાપત્તિઞેય્યાદીસુ બહૂસુ અત્થેસુ પવત્તો, તથાપિ ઇધ પરિયત્તિધમ્મેયેવ પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અત્થુદ્દેસો પન અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તો, તસ્મા ઇધ મયા ન વુત્તો. વો-કારોપિ ઉપયોગકરણપદપૂરણસમ્પદાનત્થેસુ દિસ્સતિ ચ, તથાપિ ઇધ સમ્પદાનત્થેવાતિ દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખન્તિ યાચન્તિ સીલક્ખન્ધાદયો, પચ્ચયે વા કાયવિઞ્ઞત્તિયાતિ ભિક્ખૂ, સંસારે ભયં ઇક્ખન્તિ પચ્ચવેક્ખન્તીતિ વા ભિક્ખૂ. ભિક્ખવેતિ તે ભિક્ખૂ આલપતિ, કિમત્થાયાતિ અત્તનો મુખાભિમુખં કત્વા ધમ્મસ્સવને અતિઉસ્સાહને નિયોજેતું આલપતીતિ વેદિતબ્બો.

ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ નાહં ઇસ્સરતાય તુમ્હે અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કારેય્યામિ, ધમ્મંયેવ દેસેસ્સામિ, દેસેન્તો ચ ન અઞ્ઞેસં ધમ્મં સુત્વા સુતમયઞાણાનુસારેન દેસેસ્સામિ, અનાવરણઞાણેન સબ્બઞેય્યધમ્મેસુ પચ્ચક્ખકારિતાય ઇદાનિ મયાયેવ પવત્તિયમાનં ધમ્મં અહં દેસેસ્સામીતિ પટિજાનાતિ. આદિમ્હિ કલ્યાણં આદિકલ્યાણં, આદિ કલ્યાણમેતસ્સાતિ વા આદિકલ્યાણં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. આદિકલ્યાણાદયો ચેત્થ અત્થકલ્યાણાદિવસેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ – ‘‘સીલેન આદિકલ્યાણં, સમાધિના મજ્ઝેકલ્યાણં, પઞ્ઞાય પરિયોસાનકલ્યાણં. બુદ્ધસુબુદ્ધતાય વા આદિકલ્યાણં, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણં, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણં. અથ વા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુવિનયનેન આદિકલ્યાણં, વિપઞ્ચિતઞ્ઞુવિનયનેન મજ્ઝેકલ્યાણં, નેય્યપુગ્ગલવિનયનેન પરિયોસાનકલ્યાણં. અયમેવત્થો ઇધાધિપ્પેતો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫).

અરીયતિ ઞાયતીતિ અત્થો, અર-ધાતુયા નિપ્પરિયાયતો ઞાણપ્પધાનો આરમ્મણિકચિત્તુપ્પાદો અત્થો, ઠાનૂપચારતો અત્થસ્સ ઞાતબ્બસ્સ આરમ્મણપચ્ચયસત્તિ અત્થો, ઇતિ-સદ્દેન સાયેવ સત્તિ પરામસીયતિ, આરમ્મણપચ્ચયસત્તિસહિતો આરમ્મણપચ્ચયસઙ્ખાતો ઞાતબ્બો અત્થો ત-પચ્ચયસ્સ અત્થોતિ ધાતુપચ્ચયાનં અત્થવિસેસો દટ્ઠબ્બો. અસતિ ભવતીતિ વા અત્થો, સહ અત્થેન યો ધમ્મો વત્તતીતિ સો ધમ્મો સાત્થો, અત્થેન સમન્નાગતો વા ધમ્મો સાત્થો, સઙ્કાસનાદિછઅત્થપદસમાયોગતો વા સાત્થો. અયમેવત્થો ઇધાધિપ્પેતો નેત્તિવિસયત્તા. સમ્પન્નં બ્યઞ્જનં યસ્સ ધમ્મસ્સાતિ સબ્યઞ્જનો. સિથિલધનિતદીઘરસ્સગરુલહુસમ્બન્ધવવત્થિતવિમુત્તનિગ્ગહિતસમ્પન્નત્તા, અકારન્તાદિઇત્થિલિઙ્ગાદિએકવચનાદિસમ્પન્નત્તા, પમાદલેખાદિરહિતત્તા ચ અવયવો સમ્પન્નો તંસમૂહત્તા ધમ્મો સમ્પન્નબ્યઞ્જનો નામ, અક્ખરાદિછબ્યઞ્જનપદસમાયોગા વા સબ્યઞ્જનો. અયમેવત્થો ઇધાધિપ્પેતો. ઇમસ્મિં અયં ઊનો, સો નેતબ્બો પક્ખિપિતબ્બોતિ ઉપનેતબ્બાભાવતો કેવલપરિપુણ્ણો, સીલક્ખન્ધસમાધિક્ખન્ધપઞ્ઞાક્ખન્ધ- વિમુત્તિક્ખન્ધવિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધપારિપૂરિયા વા કેવલપરિપુણ્ણો. ઇધાયં અતિરેકો, સો અપનેતબ્બોતિ વત્વા અપનેતબ્બાભાવતો પરિસુદ્ધો, ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય, લોકામિસનિરપેક્ખતાય પવત્તિયમાનત્તા વા પરિસુદ્ધો. સેટ્ઠત્તા બ્રહ્મચરિયં, બ્રહ્માનં વા સેટ્ઠાનં અરિયાનં ચરિયં બ્રહ્મચરિયં, પબ્બજ્જબ્રહ્મચરિયમગ્ગબ્રહ્મચરિયસાસનબ્રહ્મચરિયાદીસુ સાસનબ્રહ્મચરિયં પકાસયિસ્સામિ, પરિદીપયિસ્સામીતિ અત્થો.

‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ…પે… પકાસેસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાતબ્બે પાળિધમ્મે આગતે અસ્સાદાદયો દેસનાહારો દેસયતિ સંવણ્ણેતિ વિત્થારેતીતિ આચરિયેન સામઞ્ઞવસેનેવ વુત્તં, તસ્મા દેસનાહારો ઇધ પાળિયં આગતં ઇમં અસ્સાદં દેસયતિ, ઇધ પાળિયં આગતં ઇમં આદીનવં દેસયતીતિઆદિ વિસેસો ન વિઞ્ઞાતબ્બો, ‘‘કથં વિઞ્ઞાતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇધ પાળિયં આગતો અયં અસ્સાદો, ઇધ પાળિયં આગતો અયં આદીનવો’’તિ વિસેસં નિયમેત્વા ઉપલક્ખણનયેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો? કામં કામયમાનસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ વિસયવિસયિભેદેસુ અસ્સાદેસુ કતમો અસ્સાદો તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિયં આગતોતિ પુચ્છિત્વા –

‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતિ;

અદ્ધા પીતિમનો હોતિ, લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ. (સુ. નિ. ૭૭૨; મહાનિ. ૧) –

ઇધ પાળિગાથાયં યો વિસયભૂતો અસ્સાદો આગતો, સો અયં અસ્સાદેતબ્બો અસ્સાદો દેસનાહારસ્સ વિસયોતિ. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘એવં ભગવતા દેસિતો, પકાસિતો ચ સાસનધમ્મો યેસં અસ્સાદાદીનં દસ્સનવસેન પવત્તો, તે અસ્સાદાદયો દેસનાહારસ્સ વિસયભૂતા યત્થ યત્થ પાઠે સવિસેસં વુત્તા, તતો તતો નિદ્ધારેત્વા ઉદાહરણવસેન ઇધાનેત્વા દસ્સેતું ‘તત્થ કતમો અસ્સાદો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તં.

તત્થ અસ્સાદીયતેતિ અસ્સાદો, અસ્સાદેતબ્બો વત્થુકામો. કામીયતેતિ કામો, વત્થુકામો ચ. તં કામયતીતિ કામયમાનો, સત્તો. તસ્સ પીતિયા યુત્તં મનો એતસ્સાતિ પીતિમનો. મનતિ જાનાતીતિઆદિવચનત્થેન મચ્ચો. કામં કામિતબ્બં વત્થુ કામયમાનસ્સ તસ્સ સત્તસ્સ એતં કામિતબ્બં વત્થુ સચે સમિજ્ઝતિ, એવં સતિ સો સત્તો અદ્ધા પીતિમનો હોતિ. યો મચ્ચો યં વત્થું ઇચ્છતિ, તં વત્થું સો મચ્ચો લદ્ધા અદ્ધા પીતિમનો હોતીતિ ગાથાયત્થો દટ્ઠબ્બો.

‘‘કામં …પે… પીતિમનો હોતી’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા ‘‘લદ્ધા મચ્ચો યદિચ્છતી’’તિ વુત્તત્તા લોભનીયં વત્થુંયેવ લદ્ધા પીતિમનો ન હોતિ, અથ ખો પત્થેતબ્બં પૂજેતબ્બન્તિ સબ્બં લદ્ધા મચ્ચો પીતિમનો ચ હોતીતિ અતિરેકત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિસયભૂતો અસ્સાદેતબ્બો અસ્સાદો ઇધ પાળિયં ગાથાયં આગતોતિ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘દુક્ખદોમનસ્સાદિભેદેસુ આદીનવેસુ કતમો આદીનવો કત્થ પાળિધમ્મે આગતો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો આદીનવો? તસ્સ ચે કામયાનસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ દુક્ખદોમનસ્સાદીસુ આદીનવેસુ કતમો આદીનવો તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિયં આગતોતિ પુચ્છિત્વા –

‘‘તસ્સ ચે કામયાનસ્સ, છન્દજાતસ્સ જન્તુનો;

તે કામા પરિહાયન્તિ, સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ. (સુ. નિ. ૭૭૩; મહાનિ. ૨) –

ઇધ પાળિગાથાયં યો દોમનસ્સસઙ્ખાતો આદીનવો આગતો, સો અયં દોમનસ્સસઙ્ખાતો આદીનવો દેસનાહારસ્સ વિસયોતિ.

ગાથાયં પન કામયતિ ઇચ્છતીતિ કામયાનો. અથ વા યાયતિ ગચ્છતીતિ યાનો, કામેન યાનો કામયાનો, તસ્સ. છન્દો જાતો યસ્સ સો છન્દજાતો, તસ્સ. વિજ્ઝીયતેતિ વિદ્ધો, સલ્લતિ પવિસતીતિ સલ્લો, સલ્લેન વિદ્ધો સલ્લવિદ્ધો. કામં કામયાનસ્સ છન્દજાતસ્સ જન્તુનો યે કામા લભિતબ્બા, તે કામા કેનચિ અન્તરાયેન યદા પરિહાયન્તિ, તદા સો જન્તુ રુપ્પતિ. કીદિસોવ રુપ્પતિ? અયોમયસલ્લવિદ્ધો મિગો રુપ્પતિ ઇવ, પરિહીનકામો જન્તુ રુપ્પતીતિ દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ ‘‘રુપ્પતી’’તિવચનેન દોમનસ્સુપ્પત્તિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

દોમનસ્સભૂતો આદીનવો ઇધ પાળિયં આગતોતિ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘મગ્ગનિબ્બાનવસેન દુવિધેસુ નિસ્સરણેસુ કતમં નિસ્સરણં કત્થ પાળિયં આગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં નિસ્સરણં? યો કામે પરિવજ્જેતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ મગ્ગનિબ્બાનવસેન દુવિધેસુ નિસ્સરણેસુ કતમં નિસ્સરણં તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિધમ્મે આગતન્તિ પુચ્છિત્વા –

‘‘યો કામે પરિવજ્જેતિ, સપ્પસ્સેવ પદા સિરો;

સોમં વિસત્તિકં લોકે, સતો સમતિવત્તતી’’તિ. (સુ. નિ. ૭૭૪; મહાનિ. ૩) –

ઇધ પાળિગાથાયં યં સમતિવત્તનકરણં મગ્ગસઙ્ખાતં નિસ્સરણં આગતં, તં ઇદં મગ્ગસઙ્ખાતં સમતિવત્તનકરણં નિસ્સરણં દેસનાહારસ્સ વિસયન્તિ.

ગાથાયં યોતિ ઝાનલાભી વા અરિયો વા. કામેતિ વુત્તપ્પકારો વત્થુકામો. તેસુ પવત્તછન્દરાગસ્સ વિક્ખમ્ભનેન વા સમુચ્છિન્દનેન વા પરિવજ્જેતિ. કિં પરિવજ્જેતિ ઇવ વજ્જેતિ? સપ્પસ્સ સિરો સિરં ચક્ખુમા પુરિસો દિસ્વા પદા પાદેન પરિવજ્જેતિ ઇવ, એવં પરિવજ્જેતિ. સતો સતિસમ્પન્નો સો પુગ્ગલો લોકે રૂપાદીસુ વિસત્તિકં ઇમં તણ્હં યેન મગ્ગેન સમતિવત્તતિ સં સુટ્ઠુ અતિક્કમિત્વા વત્તતિ, ઇદં મગ્ગસઙ્ખાતં સમતિવત્તનકરણં એકદેસં નિસ્સરણં નામાતિ યોજેતબ્બં. ‘‘પાદા’’તિ વત્તબ્બે આકારસ્સ રસ્સં કત્વા ‘‘પદા’’તિ વુત્તં. પાદાતિ ચ પાદેન યથા ‘‘અમોહભાવા અમોહભાવેના’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્તનો પાદેના’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫).

એકદેસો વિસયસઙ્ખાતો અસ્સાદો ઇધ પાળિયં આગતોતિ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘એકદેસો વિસયિસઙ્ખાતો અસ્સાદો કત્થ પાળિયં આગતો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો? ખેત્તં વત્થુ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. અથ વા ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો? ખેત્તં વત્થુ’’ન્તિઆદિ કસ્મા એવં આરદ્ધં, નનુ ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો? કામં કામયમાનસ્સા’’તિઆદિના અસ્સાદો વિભત્તો? સચ્ચં, અસ્સાદો પન દુવિધો વિસયવિસયિવસેન, તસ્મિં વિસયસઙ્ખાતો અસ્સાદો પુબ્બે વિભત્તો, ઇદાનિ વિસયિસઙ્ખાતં અસ્સાદં વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો? ખેત્તં વત્થુ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ વિસયવિસયિભેદેસુ અસ્સાદેસુ કતમો અસ્સાદો તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિયં આગતોતિ પુચ્છિત્વા –

‘‘ખેત્તં વત્થું હિરઞ્ઞં વા, ગવાસ્સં દાસપોરિસં;

થિયો બન્ધૂ પુથૂ કામે, યો નરો અનુગિજ્ઝતી’’તિ. (સુ. નિ. ૭૭૫; મહાનિ. ૪) –

ઇધ પાળિગાથાયં યો અનુગિજ્ઝનસઙ્ખાતો અસ્સાદો આગતો, સો અયં અનુગિજ્ઝનસઙ્ખાતો વિસયિઅસ્સાદો દેસનાહારસ્સ વિસયોતિ.

ગાથાયં ખેત્તન્તિ ખિપીયન્તિ બીજાનિ એત્થ ઠાનેતિ ખેત્તં. ખિપન્તાનં જનાનં ખિપનકિરિયા ખિપ-ધાતુયા મુખ્યત્થો, ખિપનકિરિયાજનકો ચિત્તુપ્પાદો ફલૂપચારત્થો, તસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભૂતસ્સ કેદારસ્સ વિરુળ્હાપનસત્તિ ફલૂપચારત્થો, ઇતિ-સદ્દેન સા વિરુળ્હાપનસત્તિયેવ પરામસીયતિ, તસ્સા સત્તિયા પતિટ્ઠં કેદારસઙ્ખાતં ઠાનં ત-પચ્ચયત્થો. એસ નયો તીસુ પિટકેસુ એવરૂપેસુ ચ વચનત્થેસુ યથારહં નીહરિત્વા ગહેતબ્બો. વપન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એત્થાતિ વત્થુ. અપરણ્ણાદીનં પતિટ્ઠહનં વપ-ધાતુયા મુખ્યત્થો, ઠાનસ્સ પતિટ્ઠાપનસત્તિ ફલૂપચારત્થો, ઇતિ-સદ્દેન સા પતિટ્ઠાપનસત્તિ પરામસીયતિ. તસ્સા સત્તિયા પતિટ્ઠટ્ઠાનં ત-પચ્ચયત્થો. ખેત્તં પન પુબ્બણ્ણવિરૂહનટ્ઠાનં, વત્થુ અપરણ્ણવિરૂહનટ્ઠાનં.

હિનોતિ પવત્તતિ પીતિસોમનસ્સન્તિ હિ, કિં તં? પીતિસોમનસ્સં, રાતિ પવત્તેતિ જાતરૂપન્તિ રં, કિં તં? જાતરૂપં, હિં રન્તિ હિરં, દુતિયાતપ્પુરિસસમાસો. ઞાપેતિ તોસેતીતિ ઞં, કિં તં? જાતરૂપં. હિરં હુત્વા ઞં હિરઞ્ઞં, પવત્તમાનં પીતિસોમનસ્સં પવત્તેત્વા જને વિસેસેન તોસેતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. વા-સદ્દો વુત્તાવુત્તત્થસમુચ્ચયત્થો. ગચ્છન્તિ વિસેસેનાતિ ગાવો, રત્તિન્દિવં અસન્તિ ભક્ખન્તિ વિસેસેનાતિ અસ્સા, ગાવો ચ અસ્સા ચ ગવાસ્સં. દાતબ્બં પઠમં દેન્તીતિ દા, અસન્તિ ભક્ખન્તીતિ અસા, દત્વા અસા દાસા, સામિકાનં દાતબ્બં પઠમં દત્વા પચ્છા અસન્તિ ભક્ખન્તીતિ અત્થો. સામિકેહિ વા દિન્નં અસન્તિ ભક્ખન્તીતિ દાસા, દુક્ખેન કસિરેન અસન્તિ પવત્તન્તીતિ વા દાસા,. માતાપિતૂનં હદયં પુરેન્તીતિ પુરિસા, પુરં હિતં વા ઇસન્તિ ગવેસન્તીતિ પુરિસા. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધચક્કવત્તિભાવં પુરેતિ કમ્મન્તિ પુરં, કિં તં? બલવકમ્મં, પુરં ઇસન્તિ સીલેનાતિ વા પુરિસા. પુરિસા એવ હિ સમ્માસમ્બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધચક્કવત્તિભાવં ગચ્છન્તિ. ‘‘પુરિ ઉચ્ચટ્ઠાને સેન્તીતિ વા પુરિસા. પુરિસા હિ માતૂનં પિતુટ્ઠાને ઠિતા’’તિ ઇમે વચનત્થા વુત્તપ્પકારા યુત્તાયેવ અત્થસમ્ભવતો. દાસા ચ પુરિસા ચ દાસપોરિસં, મજ્ઝે વુદ્ધિ. એત્થ ચ દાસગ્ગહણેન દાસીપિ ગહિતા. દાસા દુક્કટજના, પુરિસા સુખિતજનાતિ વિસેસો દટ્ઠબ્બો. ઠન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એત્થ માતુગામે પુત્તધીતાતિ થિયો. નરસદ્દસ્સ વિગ્ગહત્થો હેટ્ઠા વુત્તોવ.

એકદેસો દોમનસ્સસઙ્ખાતો આદીનવો ઇધ પાળિગાથાયં આગતોતિ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘દુક્ખસઙ્ખાતો આદીનવો કત્થ પાળિયં આગતો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો આદીનવો? અબલા નં બલીયન્તી’’તિઆદિ આરદ્ધં. અથ વા ‘‘તત્થ કતમો આદીનવો? અબલા નં બલીયન્તી’’તિઆદિ કસ્મા એવં આરદ્ધં, નનુ ‘‘તત્થ કતમો આદીનવો? તસ્સ ચે કામયાનસ્સા’’તિઆદિના આદીનવો વિભત્તોતિ? સચ્ચં, આદીનવો પન બહુવિધો દુક્ખદોમનસ્સાદિવસેન, તસ્મિં બહુવિધે આદીનવે એકદેસો દોમનસ્સસઙ્ખાતો આદીનવો પુબ્બે વિભત્તો, ઇદાનિ દુક્ખસઙ્ખાતં આદીનવં વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો આદીનવો? અબલા નં બલીયન્તી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ દુક્ખદોમનસ્સાદીસુ આદીનવેસુ કતમો આદીનવો તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિધમ્મે આગતોતિ પુચ્છિત્વા –

‘‘અબલા નં બલીયન્તિ, મદ્દન્તેનં પરિસ્સયા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, નાવં ભિન્નમિવોદક’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૭૭૬; મહાનિ. ૫) –

ઇધ પાળિગાથાયં યો દુક્ખસઙ્ખાતો એકદેસો આદીનવો આગતો, સો અયં દુક્ખસઙ્ખાતો એકદેસો આદીનવો દેસનાહારસ્સ વિસયોતિ.

ગાથાયં નત્થિ બલં એતેસં કિલેસાનન્તિ અબલા. કસ્મા કિલેસા અબલા હોન્તીતિ? કુસલેહિ પહાતબ્બત્તા. નરન્તિ ખેત્તાદિકામે અનુગિજ્ઝન્તં નરં, સદ્ધાબલાદિવિરહતો વા અબલં તં નરં બલીયન્તિ અભિભવન્તિ. કિઞ્ચાપિ કિલેસા કુસલેહિ પહાતબ્બત્તા અબલા હોન્તિ, તથાપિ કામમનુગિજ્ઝન્તં સદ્ધાબલાદિવિરહિતં અભિભવિતું સમત્થા ભવન્તિ. મદ્દન્તેનં પરિસ્સયાતિ કામગિદ્ધં કામે પરિયેસન્તં, કામં રક્ખન્તઞ્ચ એનં નરં પરિ સમન્તતો પરિપીળેત્વા અયન્તિ પવત્તન્તીતિ પરિસ્સયા, સીહબ્યગ્ઘાદયો ચેવ કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ મદ્દન્તિ. તતો તેહિ પરિસ્સયેહિ અભિભૂતં નં નરં જાતિઆદિદુક્ખં અન્વેતિ અનુગચ્છતિ. કિમિવ અન્વેતિ? ઉદકં ભિન્નનાવં અન્વેતિ ઇવ, એવં અન્વેતીતિ અત્થો.

એકદેસં મગ્ગસઙ્ખાતં નિસ્સરણં ઇધ પાળિગાથાયં આગતન્તિ આચરિયેન વિભત્તં, અમ્હેતિ ચ વિઞ્ઞાતં, ‘‘નિબ્બાનસઙ્ખાતં એકદેસં નિસ્સરણં કત્થ પાળિધમ્મે આગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં નિસ્સરણં? તસ્મા જન્તુ સદા સતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. અથ વા ‘‘તત્થ કતમં નિસ્સરણં? તસ્મા જન્તુ સદા સતો’’તિઆદિ કસ્મા એવં આરદ્ધં, નનુ ‘‘તત્થ કતમં નિસ્સરણં? યો કામે પરિવજ્જેતી’’તિઆદિના નિસ્સરણં વિભત્તન્તિ? સચ્ચં, નિસ્સરણં પન દુવિધં મગ્ગનિબ્બાનવસેન, તત્થ દુવિધે નિસ્સરણે મગ્ગસઙ્ખાતં નિસ્સરણં પુબ્બે વિભત્તં, ઇદાનિ નિબ્બાનસઙ્ખાતં નિસ્સરણં વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમં નિસ્સરણં? તસ્મા જન્તુ સદા સતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ મગ્ગનિબ્બાનેસુ નિસ્સરણેસુ એકદેસં નિબ્બાનસઙ્ખાતં નિસ્સરણં તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિધમ્મે આગતન્તિ પુચ્છિત્વા –

‘‘તસ્મા જન્તુ સદા સતો, કામાનિ પરિવજ્જયે;

તે પહાય તરે ઓઘં, નાવં સિત્વાવ પારગૂ’’તિ. –

ઇધ પાળિગાથાયં યં નિબ્બાનસઙ્ખાતં નિસ્સરણં આગતં, ઇદં નિસ્સરણં દેસનાહારસ્સ વિસયન્તિ.

ગાથાયં તસ્માતિ યસ્મા કામગિદ્ધં નરં દુક્ખં અન્વેતિ, તસ્મા જન્તુ સદા સબ્બકાલે પુબ્બરત્તાપરરત્તે જાગરિયાનુયોગેન સતો સતિસમ્પન્નો હુત્વા કામાનિ કિલેસકામે વિક્ખમ્ભનવસેન વા સમુચ્છેદવસેન વા પરિવજ્જયે પરિજહેય્ય. તે કામે અરિયમગ્ગેન પહાય ચતુબ્બિધં ઓઘં તરેય્ય તરિતું સક્કુણેય્ય. કો તરતિ ઇવ તરેય્ય? નાવાસામિકો નાવં યં પવિસન્તં ઉદકં સિત્વા બહિ સિઞ્ચિત્વા લહુકાય નાવાય અપ્પકસિરેન તરિત્વા પારગૂ પારં ગચ્છતિ ઇવ, એવં અત્તનિ પવત્તં કિલેસૂદકં સિઞ્ચિત્વા અરિયમગ્ગેન નીહરિત્વા લહુકેન અત્તભાવેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા નિબ્બાનેન પારં નિબ્બાનં સન્તિં ગચ્છેય્યાતિ અત્થો. ઇદં નિબ્બાનં કસ્મા નિસ્સરણં હોતિ? સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણતો નિસ્સરણં નામ.

ઇદં નિસ્સરણં ઇધ પાળિધમ્મે આગતન્તિ આચરિયેન વિભત્તં, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતં, ‘‘કતમં ફલં કત્થ પાળિધમ્મે આગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં ફલં? ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ રક્ખનનિપ્ફાદનમચ્ચુતરણાદીસુ ફલેસુ કતમં ફલં તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિધમ્મે આગતન્તિ પુચ્છિત્વા –

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં, છત્તં મહન્તં યથ વસ્સકાલે;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૨, ૧૦૩) –

ઇધ પાળિગાથાયં યં અનત્થેહિ ધમ્મસ્સ રક્ખનફલં આગતં, રક્ખાવહનસ્સ અબ્ભુદયસ્સ યઞ્ચ નિપ્ફાદનં ફલં આગતં, ઇદં રક્ખનનિપ્ફાદનં ફલં દેસનાહારસ્સ વિસયન્તિ.

ગાથાયં ધમ્મોતિ યેન પુગ્ગલેન યો દાનાદિપ્પભેદો પુઞ્ઞધમ્મો નિબ્બત્તિતો, સો ધમ્મો. ધમ્મચારિં ધમ્મનિબ્બત્તકં તં પુગ્ગલં અનત્થેહિ રક્ખતિ. કિમિવ? વસ્સકાલે દેવે વસ્સન્તે સતિ મહન્તં કુસલેન ધારેતબ્બં છત્તં ધારેન્તં કુસલં તં જનં વસ્સતેમનતો રક્ખતિ યથા, એવં રક્ખિતબ્બો ધમ્મોપિ અત્તસમ્માપણિધાનેન અપ્પમત્તો હુત્વા સુટ્ઠુ ધમ્મં રક્ખન્તંયેવ રક્ખતિ, તાદિસો ધમ્મચારીયેવ દુગ્ગતિં ન ગચ્છતિ. એસો આનિસંસો સુચિણ્ણે સુચિણ્ણસ્સ ધમ્મે ધમ્મસ્સ આનિસંસોતિ અત્થો.

એકદેસં ફલં ઇધ પાળિધમ્મે આગતન્તિ આચરિયેન વિભત્તં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘કતમો ઉપાયો કત્થ પાળિયં આગતો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો ઉપાયો? સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠેસુ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમનિબ્બિદાદીસુ ઉપાયેસુ કતમો ઉપાયો તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિધમ્મે આગતોતિ પુચ્છિત્વા –

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા ‘અનિચ્ચા’તિ…પે…;

સબ્બે ધમ્મા ‘અનત્તા’તિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯) –

ઇધ પાળિગાથાસુ યો વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમનિબ્બિદાઞાણસઙ્ખાતો વિસુદ્ધિયા અધિગમહેતુભાવતો મગ્ગો આગતો, અયં ઉપાયો દેસનાહારસ્સ વિસયોતિ.

ગાથાસુ સબ્બે નિરવસેસા કમ્મચિત્તોતુઆહારેહિ સઙ્ખરિતા સઙ્ખતસઙ્ખારા હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા ઇતિ યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ, અથ અનિચ્ચે દુક્ખસભાવે નિબ્બિન્દતિ, એસો વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમો નિબ્બિન્દનઞાણસઙ્ખાતો ધમ્મો વિસુદ્ધિયા મગ્ગોતિ. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદીસુ સઙ્ખારાનં સઙ્ખતધમ્મભાવો પચ્ચયાકારવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ) વુત્તોવ, તં વિભઙ્ગટ્ઠકથં અનોલોકેત્વા એકચ્ચે આચરિયા ‘‘વિપસ્સનાઞાણારમ્મણત્તા તેભૂમકધમ્માયેવા’’તિ વદન્તિ, એવં સતિ મગ્ગફલધમ્માનં નિચ્ચાદિભાવો ભવેય્ય, તસ્મા વિભઙ્ગટ્ઠકથાનુરૂપોવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. દુક્ખાતિ દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભાવેન દુક્ખા. અનત્તાતિ નિચ્ચસારસુખસારઅત્તસારરહિતત્તા અસારકટ્ઠેન અનત્તા, અવસવત્તનટ્ઠેન વા અનત્તા.

એકદેસો ઉપાયો ઇધ પાળિધમ્મે આગતોતિ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમા આણત્તિ કત્થ પાળિધમ્મે આગતા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમા આણત્તિ? ચક્ખુમા વિસમાનીવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિઆદિગાથાયં નિદ્દિટ્ઠાસુ પાપદુચ્ચરિતપરિવજ્જનાણત્તિકલ્યાણસુચરિતચરણાણત્તિઆદીસુ કતમાણત્તિ તત્થ તેસુ પાળિધમ્મેસુ કત્થ પાળિધમ્મે આગતાતિ પુચ્છિત્વા –

‘‘ચક્ખુમા વિસમાનીવ, વિજ્જમાને પરક્કમે;

પણ્ડિતો જીવલોકસ્મિં, પાપાનિ પરિવજ્જયે’’તિ. (ઉદા. ૪૩) –

ઇધ પાળિધમ્મે યા પાપદુચ્ચરિતપરિવજ્જનાણત્તિ આગતા, અયં પાપદુચ્ચરિતપરિવજ્જનાણત્તિ દેસનાહારસ્સ વિસયાતિ.

ગાથાયં ચક્ખુમા પુરિસો વિજ્જમાને પરક્કમે આવહિતં સરીરં આવહન્તોવ હુત્વા વિસમાનિ ભૂમિપ્પદેસાનિ વા વિસમે હત્થિઆદયો વા પરિવજ્જેતિ ઇવ, એવં જીવલોકસ્મિં પણ્ડિતો પાપાનિ લામકાનિ દુચ્ચરિતાનિ પરિવજ્જેતિ. આણત્તિ નામ આણારહસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ભગવતો આણા, સા બહુવિધા, તસ્મા ‘‘કરેય્ય કલ્યાણ’’ન્તિઆદિગાથાયં સુચરિતચરણા આણત્તિ.

‘‘ઉપેથ સરણં બુદ્ધં, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ તાદિનં;

સમાદિયથ સીલાનિ, તં વો અત્થાય હેહિતી’’તિ. (થેરીગા. ૨૪૯-૨૫૦, ૨૮૯-૨૯૦) –

આદીસુ ગાથાસુ સરણગમનાણત્તિસીલસમાદાનાણત્તિઆદિ આગતાતિ.

‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂ’’તિઆદિ કસ્મા એવં આરદ્ધં, નનુ ‘‘તત્થ કતમં ફલં? ધમ્મો હવે’’તિઆદિના, ‘‘તત્થ કતમો ઉપાયો? સબ્બે સઙ્ખારા’’તિઆદિના, ‘‘તત્થ કતમા આણત્તિ? ચક્ખુમા’’તિઆદિના ચ ફલૂપાયાણત્તિયો વિભત્તાતિ? સચ્ચં, વિસું વિસું પન સુત્તેસુ આગતા ફલૂપાયાણત્તિયો વિભત્તા, ઇદાનિ એકતો આગતા ફલૂપાયાણત્તિયો વિભજિતું ‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂતિ સબ્બમ્પિ સઙ્ખારલોકં અત્તતો સુઞ્ઞોતિ અવસવત્તિતાસલ્લક્ખણવસેન વા તુચ્છભાવસમનુપસ્સનવસેન વા પસ્સાતિ ઇદં ભગવતો વચનં વિધાનભાવતો આણત્તિ નામ. નિચ્ચસારસુખસારઅત્તસારાદિરહિતત્તા ‘‘મોઘરાજા’’તિ આલપતિ, સદ્ધાસીલસુતચાગાદિરહિતત્તા વા મોઘો.

‘‘સદા સતો’’તિ પુગ્ગલવસેન વુત્તાય સતિયા સુઞ્ઞતાદસ્સનસ્સ સમ્પજાનહેતુભાવતો સતિયેવ ઉપાયો, ન સતિમાતિ એત્થ સતીતિ અધિપ્પાયો.

અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચાતિ એત્થ અત્તાનુદિટ્ઠિ નામ ‘‘રૂપં અત્તા, રૂપવા અત્તા, રૂપસ્મિં અત્તા, અત્તનિ રૂપ’’ન્તિઆદિપ્પકારા વીસતિવત્થુકા દિટ્ઠિ. મગ્ગેન ઊહચ્ચ સમુચ્છિન્દિત્વા એવં વુત્તવિધિના મચ્ચુતરો મચ્ચુનો વિસયાતિક્કન્તો સિયા ભવેય્ય. એત્થ યં મચ્ચુવિસયં તરણં અતિક્કમનં, તસ્સ અતિક્કમનસ્સ યઞ્ચ પુબ્બભાગપટિપદાસમ્પજ્જનં, ઇદં ભગવતો દેસનાય ફલં દેસનાહારસ્સ વિસયન્તિ અધિપ્પાયો. પુબ્બે વિસું વિસું ફલૂપાયાણત્તિયો વિભત્તાપિ –

‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ, મોઘરાજ સદા સતો;

અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ, એવં મચ્ચુતરો સિયા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૨૫; મહાનિ. ૧૮૬; ચૂળનિ. પિઙ્ગિયમાણવપુચ્છા ૧૪૪, મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૮) –

એકગાથાયં પુન એકતો વિભજનતો ફલાદીસુ એકતો દસ્સિતેસુ સબ્બત્થ સુત્તેસુ વા સબ્બત્થ ગાથાસુ વા ફલાદયો દસ્સેતબ્બા અસ્સાદાદયો વિય કત્થચિ નિદ્ધારેત્વાતિ વિસેસો વિજાનિતબ્બો. તેનાહ અટ્ઠકથાચરિયો ‘‘યથા પન…પે… એકતો ઉદાહરણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫).

૬. દેસનાહારસ્સ વિસયભૂતા અસ્સાદાદયો ‘‘ઇધ પાળિધમ્મે અયં અસ્સાદો આગતો, ઇધ પાળિધમ્મે અયં આદીનવો આગતો’’તિઆદિના વિસેસતો નિદસ્સનવસેન સરૂપતો આચરિયેન વિભત્તા, તે અસ્સાદાદયો તિણ્ણં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનં પુગ્ગલાનં સામઞ્ઞતો ભગવા કિં નુ ખો દેસેતિ, ઉદાહુ એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ યથાલાભં કિં નુ દેસેતીતિ અનુયોગસ્સ સમ્ભવતો ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમં દેસેતિ, ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમં દેસેતીતિ પુગ્ગલભેદેન અસ્સાદાદયો વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ અસ્સાદાદીસુ. નિસ્સરણં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભગવા દેસેતિ, આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ ઇમે દ્વે વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભગવા દેસેતિ, અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ ઇમે તયો નેય્યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભગવા દેસેતીતિ યોજનત્થો દટ્ઠબ્બો.

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં અસ્સાદાદયો ઉદાહરણવસેન સરૂપતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ પુગ્ગલવિભાગેન દેસનાવિભાગં દસ્સેતું ‘તત્થ ભગવા’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

તત્થ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સાતિ ઉગ્ઘટીયતે પટિવિજ્ઝીયતે, ઠપીયતે વા સપ્પભેદો વિત્થારો અત્થોતિ ઉગ્ઘટિતો, જાનાતીતિ ઞૂ, ઉગ્ઘટિતં અત્થં ઞૂ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, ઉદ્દેસમત્તેનેવ સપ્પભેદં સવિત્થારં પટિવિજ્ઝિતબ્બં અત્થં પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો. યો પુગ્ગલો ઉદ્દેસેનેવ ઉદ્દિટ્ઠમત્તેનેવ અત્થં ઞત્વા અત્થસિદ્ધિપ્પત્તો હોતિ, સો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ નામ.

વિપઞ્ચીયતે વિત્થરીયતે અત્થોતિ વિપઞ્ચિતો, તં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યો પુગ્ગલો નિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠમત્તમેવ અત્થં ઞત્વા અત્થસિદ્ધિપ્પત્તો, સો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નામ.

પટિનિદ્દેસેન અત્થો નેતબ્બો પાપેતબ્બોતિ નેય્યો. યો પુગ્ગલો પટિનિદ્દેસેન વા પટિલોમેન વા વિભત્તં એવ અત્થં ઞત્વા અત્થસિદ્ધિપ્પત્તો, સો નેય્યો નામ. નિસ્સરણદેસનાયેવ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ પટિવેધાભિસમયો સિદ્ધો હોતિ, આદીનવદેસનાય ચેવ નિસ્સરણદેસનાય ચ વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ પટિવેધાભિસમયો સિદ્ધો હોતિ, અસ્સાદદેસનાય ચ આદીનવદેસનાય ચ નિસ્સરણદેસનાય ચ નેય્યસ્સ પટિવેધાભિસમયો સિદ્ધો હોતીતિ અધિપ્પાયો ઇધ ગહેતબ્બો.

પદપરમો પનેત્થ પટિવેધાભિસમયભજનાભાવતો ન ગહિતો. તસ્મિઞ્ચ અગ્ગહિતે અસ્સાદો, આદીનવો, નિસ્સરણં, અસ્સાદાદીનવા, અસ્સાદનિસ્સરણાનિ, આદીનવનિસ્સરણાનિ, અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનિ ચાતિ સત્તસુ પટ્ઠાનનયેસુ તતિયછટ્ઠસત્તમાવ ગહિતા, અવસેસા ચત્તારો નયા ન ગહિતા. વેનેય્યવિનયનાભાવતો હિ ગહણાગહણં દટ્ઠબ્બં. વેનેય્યવિનયઞ્ચ વેનેય્યાનં સન્તાને અરિયમગ્ગસ્સુપ્પાદનં, ન સાસનવિનયનમત્તં, અરિયમગ્ગુપ્પાદનઞ્ચ યથાવુત્તેહિ એવ તીહિ પદટ્ઠાનનયેહિ સિજ્ઝતીતિ ઇતરે નયા ઇધ ન વુત્તા.

યસ્મા પન પેટકે (પેટકો. ૨૩) –

‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ?

‘યાનિ કરોતિ પુરિસો, તાનિ પસ્સતિ અત્તનિ;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપક’ન્તિ.

‘‘તત્થ યં કલ્યાણકારી કલ્યાણં પચ્ચનુભોતિ, અયં અસ્સાદો. યં પાપકારી પાપં પચ્ચનુભોતિ, અયં આદીનવો.

‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, લોકધમ્મા. કતમે અટ્ઠ? ‘લાભો’તિઆદિ (અ. નિ. ૮.૬). તત્થ લાભો યસો સુખં પસંસા, અયં અસ્સાદો. અલાભો અયસો દુક્ખં નિન્દા, અયં આદીનવો.

‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ?

‘સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાનં, અધિપ્પાયો ચ ઇજ્ઝતિ;

ખિપ્પઞ્ચ પરમં સન્તિં, નિબ્બાનમધિગચ્છતી’તિ. –

અયં અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ.

‘‘દ્વત્તિંસિમાનિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ દ્વેયેવ ગતિયો ભવન્તિ…પે… વિવટચ્છદોતિ સબ્બં લક્ખણસુત્તં (દી. નિ. ૩.૧૯૯) અયં અસ્સાદો ચ નિસ્સરણઞ્ચ.

‘‘તત્થ કતમો આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ?

‘ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધા, ભારહારો ચ પુગ્ગલો;

ભારાદાનં દુખં લોકે, ભારનિક્ખેપનં સુખં.

‘નિક્ખિપિત્વા ગરું ભારં, અઞ્ઞં ભારં અનાદિય;

સમૂલં તણ્હમબ્બુય્હ, નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતો’તિ. (સં. નિ. ૩.૨૨) –

અયં આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ.

‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ?

‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા, વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્તં;

તસ્મા અહં પબ્બજિતોમ્હિ રાજ, અપણ્ણકં સામઞ્ઞમેવ સેય્યો’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૦૭; થેરગા. ૭૮૭; પેટકો. ૨૩) –

અયં અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચા’’તિ વુત્તં, તસ્મા તેપિ નયા ઇધ નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા. ફલાદીસુપિ અયં નયો લબ્ભતિયેવ.

યસ્મા પેટકે (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) – ‘‘તત્થ કતમં ફલઞ્ચ ઉપાયો ચ? ‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપ્પઞ્ઞો’તિ ગાથા, ઇદં ફલઞ્ચ ઉપાયો ચ.

‘‘તત્થ કતમં ફલઞ્ચ આણત્તિ ચ?

‘સચે ભાયથ દુક્ખસ્સ, સચે વો દુક્ખમપ્પિયં;

માકત્થ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો’તિ. (ઉદા. ૪૪) –

ઇદં ફલઞ્ચ આણત્તિ ચ.

‘‘તત્થ કતમો ઉપાયો ચ આણત્તિ ચ?

‘કુમ્ભૂપમં કાયમિમં વિદિત્વા, નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વા;

યોધેથ મારં પઞ્ઞાવુધેન, જિતઞ્ચ રક્ખે અનિવેસનો સિયા’તિ. (ધ. પ. ૪૦) –

અયં ઉપાયો ચ આણત્તિ ચા’’તિ વુત્તં, તસ્મા એવં ફલાદીનં દુક્ખવસેનાપિ ઉદાહરણં વેદિતબ્બં.

‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમં દેસેતિ, ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇમં દેસેતી’’તિ યેહિ પુગ્ગલેહિ અસ્સાદાદયો યથારહં આચરિયેન વિભત્તા, તે પુગ્ગલા યાહિ પટિપદાહિ ભિન્ના, તા પટિપદા કિત્તિકા ભવન્તિ, તાહિ ભિન્ના પુગ્ગલા ચ કિત્તિકાતિ વિચારણાય સમ્ભવતો તા પટિપદા, તે ચ પુગ્ગલા એત્તકાતિ ગણનતો દસ્સેતું ‘‘તત્થ ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ તત્થાતિ તેસુ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીસુ પુગ્ગલેસુ. યે પુગ્ગલા યાહિ પટિપદાહિ ભિન્ના, તા પટિપદા ચતસ્સો ભવન્તિ, તે ચ પુગ્ગલા ચત્તારોતિ યોજના કાતબ્બા. કતમા ચતસ્સો? દુક્ખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, દુક્ખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સુખાપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા, સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ચાતિ ચતસ્સો. કતમે ચત્તારો? તણ્હાચરિતો મન્દો પુગ્ગલો, તણ્હાચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો, દિટ્ઠિચરિતો મન્દો પુગ્ગલો, દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો ચાતિ ચત્તારો.

પટિપદાભિઞ્ઞાહિ કતો વિભાગોપિ પટિપદાહિ કતો વિભાગો નામ હોતિ અવિનાભાવતોતિ મનસિ કત્વા ‘‘ચતસ્સો પટિપદાભિઞ્ઞા’’તિ અવત્વા ‘‘ચતસ્સો પટિપદા’’તિ વુત્તા. તા પનેતા સમથવસેનાપિ ભિન્ના, વિપસ્સનાવસેનાપિ ભિન્ના. કથં સમથવસેન? પથવીકસિણાદીસુ સબ્બપઠમં ‘‘પથવી પથવી’’તિઆદિના પવત્તમનસિકારતો પટ્ઠાય યાવ ઝાનસ્સ ઉપચારં ઉપ્પજ્જતિ, તાવ પવત્તા પઞ્ઞા સમથભાવના ‘‘પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉપચારતો પન પટ્ઠાય યાવ અપ્પના, તાવ પવત્તા પઞ્ઞા ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ હેટ્ઠિમપઞ્ઞાતો અધિગતપઞ્ઞાભાવતો.

સા ચ પટિપદા કસ્સચિ દુક્ખા કિચ્છા હોતિ નીવરણાદિપચ્ચનીકધમ્મસમુદાચારગ્ગહણતાય, કસ્સચિ તદભાવતો સુખા અકિચ્છા હોતિ, અભિઞ્ઞાપિ કસ્સચિ દન્ધા અસીઘપ્પવત્તિ હોતિ અવિસદઞાણતાય, કસ્સચિ ખિપ્પા સીઘપ્પવત્તિ હોતિ વિસદઞાણતાયાતિ.

કથં વિપસ્સનાવસેન? યો રૂપારૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો ચત્તારિ મહાભૂતાનિ પરિગ્ગહેત્વા ઉપાદારૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, અરૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, રૂપારૂપં પન પરિગ્ગણ્હન્તો દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો પરિગ્ગહએતઉં સક્કોતિ, તસ્સ દુક્ખાપટિપદા નામ હોતિ. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ વિપસ્સનાપરિવાસે મગ્ગપાતુભાવદન્ધતાય દન્ધાભિઞ્ઞા નામ હોતિ. તબ્બિપરિયાયેન ઇતરા દ્વે હોન્તિ. વિપસ્સનાવસેન પન ભિન્નાયેવ પટિપદાભિઞ્ઞાયો ઇધ દટ્ઠબ્બા અભિસમયાધિકારત્તા, અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં યેસં પુગ્ગલાનં વસેન દેસનાવિભાગો દસ્સિતો, તે પુગ્ગલે પટિપદાવિભાગેન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘ચતસ્સો પટિપદા’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૬) વુત્તં. યોજનાનયો વુત્તનયાનુસારેનેવ વેદિતબ્બો.

ચતૂહિ પટિપદાભિઞ્ઞાહિ ચત્તારો પુગ્ગલા સબ્બેવ અનિયમતો વટ્ટદુક્ખતો કિં નુ ખો નિય્યન્તિ, ઉદાહુ ‘‘ઇમાય પટિપદાભિઞ્ઞાય અયં પુગ્ગલો નિય્યાતિ, ઇમાય પટિપદાભિઞ્ઞાય અયં પુગ્ગલો નિય્યાતી’’તિ નિયમતો ચ નિય્યાતીતિ વિચારણાય સમ્ભવતો ‘‘અયં પુગ્ગલો ઇમેહિ નિસ્સયેહિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયં લભિત્વા ઇમાય પટિપદાભિઞ્ઞાય વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતી’’તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘તણ્હાચરિતો મન્દો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ તણ્હાચરિતો મન્દો પુગ્ગલો સતિપટ્ઠાનેહિ નિસ્સયેહિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયં લભિત્વા સતિન્દ્રિયેન સતિન્દ્રિયાધિકેન અરિયમગ્ગેન દુક્ખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાય વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતિ, તણ્હાચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો ઝાનેહિ નિસ્સયેહિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયં લભિત્વા સમાધિન્દ્રિયેન સમાધિન્દ્રિયાધિકેન અરિયમગ્ગેન દુક્ખાપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞાય વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતિ, દિટ્ઠિચરિતો મન્દો પુગ્ગલો સમ્મપ્પધાનેહિ નિસ્સયેહિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયં લભિત્વા વીરિયિન્દ્રિયેન વીરિયિન્દ્રિયાધિકેન અરિયમગ્ગેન સુખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞાય વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતિ, દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો સચ્ચેહિ નિસ્સયેહિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયં લભિત્વા પઞ્ઞિન્દ્રિયેન પઞ્ઞિન્દ્રિયાધિકેન અરિયમગ્ગેન સુખાપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞાય વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાતીતિ યોજના કાતબ્બા. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘ચત્તારો પુગ્ગલાતિ યથાવુત્તપટિપદાવિભાગેનેવ ચત્તારો પટિપન્નકપુગ્ગલા, તં પન પટિપદાવિભાગં સદ્ધિં હેતુપાયફલેહિ દસ્સેતું ‘તણ્હાચરિતો’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૬) –

વુત્તં. તત્થ તણ્હાચરિતોતિ તણ્હાય નિબ્બત્તિતં ચરિતં એતસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ તણ્હાચરિતો. મન્દોતિ મન્દિયાય અવિજ્જાય સમન્નાગતોતિ મન્દો, મોહાધિકપુગ્ગલો. ઉદત્તોતિ ઉદઅત્તો, ઉળારપઞ્ઞોતિ અત્થો. ઉળારં ફલં દેતીતિ ઉદો, કો સો? પવિચયો, અત્તનિ નિબ્બત્તોતિ અત્તો, ઉદો અત્તો યસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ ઉદત્તોતિ વચનત્થો કાતબ્બો.

પઠમાય પટિપદાય હેતુ નામ તણ્હાચરિતતા, મન્દપઞ્ઞતા ચ, ઉપાયો સતિન્દ્રિયં, સબ્બાસમ્પિ ફલં નિય્યાનમેવ. દુતિયાય પટિપદાય હેતુ નામ તણ્હાચરિતતા, ઉદત્તપઞ્ઞતા ચ, ઉપાયો વીરિયિન્દ્રિયં. તતિયાય પટિપદાય હેતુ નામ દિટ્ઠિચરિતતા, મન્દપઞ્ઞતા ચ, ઉપાયો સમાધિન્દ્રિયં. ચતુત્થિયા પટિપદાય હેતુ નામ દિટ્ઠિચરિતતા, ઉદત્તપઞ્ઞતા ચ, ઉપાયો પઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ હેતુપાયફલાનિ દટ્ઠબ્બાનિ.

એત્થ ચ દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ નામ, દિટ્ઠિચરિતો મન્દો ચેવ તણ્હાચરિતો ઉદત્તો ચ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નામ, તણ્હાચરિતો મન્દો પુગ્ગલો નેય્યો નામ, તસ્મા ‘‘તત્થ ભગવા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિસ્સરણં દેસયતી’’તિઆદિના નયેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવેનેય્યત્તયસ્સ ભેદદસ્સનેન નિસ્સરણં દેસયતિ, ‘‘આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતિ, અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ દેસયતી’’તિ દેસનાવિભાગો દસ્સિતો. ‘‘તત્થ ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિના પટિપદાભેદદસ્સનેન ‘‘તણ્હાચરિતો મન્દો પુગ્ગલો, તણ્હાચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો, દિટ્ઠિચરિતો મન્દો પુગ્ગલો, દિટ્ઠિચરિતો ઉદત્તો પુગ્ગલો’’તિ ચતુધા ભિન્નં તણ્હાચરિતમન્દાદિકં પુગ્ગલચતુક્કં દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ ચતૂહિ પટિપદાભિઞ્ઞાહિ ચતુધા ભિન્નં તણ્હાચરિતમન્દચતુક્કં અત્થનયયોજનાય દુતિયાય વિસયં કત્વા દસ્સેતું ‘‘ઉભો તણ્હાચરિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તણ્હાય સમાધિપટિપક્ખત્તા તણ્હાચરિતા મન્દઉદત્તા ઉભો પુગ્ગલા સમથપુબ્બઙ્ગમાય વિપસ્સનાય ઉપનિસ્સયં લભિત્વા રાગવિરાગાય મગ્ગપઞ્ઞાય નિય્યન્તિ ચેતોવિમુત્તિયા સેક્ખફલભાવાય. સમ્માદિટ્ઠિસહિતેનેવ સમ્માસમાધિના નિય્યાનં ભવતિ, ન સમ્માસમાધિના એવ, તસ્મા દિટ્ઠિચરિતા મન્દઉદત્તા ઉભો પુગ્ગલા વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમેન સમથેન અવિજ્જાવિરાગાય મગ્ગપઞ્ઞાય નિય્યન્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તિયા અસેક્ખફલભાવાયાતિ ચત્તારોપિ પુગ્ગલા દુવિધાયેવ ભવન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

રાગવિરાગાયાતિ રઞ્જતીતિ રાગો, સો વિરજ્જતિ એતાયાતિ વિરાગા, રાગસ્સ વિરાગા રાગવિરાગા, તાય રાગવિરાગાય. ચેતોતિ ચિત્તપ્પભેદેન ચ સમાધિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; મિ. પ. ૨.૧.૯.). પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન પટિપક્ખતો વિમુચ્ચતીતિ વિમુત્તિ, ચેતસા ચિત્તેન સમાધિના વિમુચ્ચતીતિ ચેતોવિમુત્તિ, ચેતો એવ વા વિમુત્તિ ચેતોવિમુત્તિ, અનાગામિફલસમાધિ. અનાગામિપુગ્ગલો હિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિતાય ચેતોવિમુત્તિયા નિય્યાતિ. અવિજ્જાવિરાગાયાતિ અવિન્દિયં કાયદુચ્ચરિતાદિં વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિન્દિયં વા કાયસુચરિતાદિં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા નિરુત્તિનયેન. વિરજ્જતિ એતાયાતિ વિરાગા, અવિજ્જાય વિરાગા અવિજ્જાવિરાગા, તાય અવિજ્જાવિરાગાય. પકારેહિ જાનાતીતિ પઞ્ઞા, વિમુચ્ચતીતિ વિમુત્તિ, પઞ્ઞાય વિમુચ્ચતીતિ પઞ્ઞાવિમુત્તિ, પઞ્ઞા એવ વા વિમુત્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તિ, અરહત્તફલપઞ્ઞા, તાય પઞ્ઞાવિમુત્તિયા.

‘‘તેસુ કતમે પુગ્ગલા કેન અત્થનયેન હાતબ્બા’’તિ વત્તબ્બતો ‘‘તત્થ યે સમથપુબ્બઙ્ગમાહી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ ‘‘ઉભો તણ્હાચરિતા’’તિઆદિના વિભત્તેસુ પુગ્ગલેસુ યે ઉભો તણ્હાચરિતા મન્દઉદત્તા પુગ્ગલા સમથ…પે… નિય્યન્તિ, તે ઉભો તણ્હાચરિતા મન્દઉદત્તા પુગ્ગલા નન્દિયાવટ્ટેન નયેન હાતબ્બા ગમેતબ્બા નેતબ્બા. યે ઉભો દિટ્ઠિચરિતા મન્દઉદત્તા પુગ્ગલા વિપસ્સના…પે… સમથેન નિય્યન્તિ, તે ઉભો દિટ્ઠિચરિતા મન્દઉદત્તા પુગ્ગલા સીહવિક્કીળિતેન નયેન હાતબ્બા ગમેતબ્બા નેતબ્બાતિ અત્થો.

૭. ‘‘તત્થ ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિના દેસનાહારેન દુક્ખાપટિપદાભેદેન તણ્હાચરિતમન્દાદિભેદો પુગ્ગલો વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘તસ્સ વિભત્તાનન્તરં સ્વાયં દેસનાહારો કત્થ સંવણ્ણેતબ્બે ધમ્મે કેનચિ આકારેન સમ્ભવતી’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો ‘‘સ્વાયં હારો કત્થ સમ્ભવતી’’તિઆદિમાહ. નવમક્ખણસમ્પન્નસ્સ સત્થા યં ધમ્મં દેસેતિ, તસ્મિં સંવણ્ણેતબ્બે ધમ્મે યા વીમંસાદિકા સુતમયાદિકા તિસ્સો પઞ્ઞા વિભત્તા, તાહિ પઞ્ઞાહિ યે ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદયો તયો પુગ્ગલા વિભત્તા, ઇતિ વિભત્તાકારેન અયં દેસનાહારો સત્થારા દેસેતબ્બે ધમ્મે સમ્ભવતીતિ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ સ્વાયં હારોતિ દેસનાહારેન પટિપદાવિભાગેન વેનેય્યપુગ્ગલવિભાગો દસ્સિતો, સો અયં દેસનાહારો. કત્થ સમ્ભવતીતિ કત્થ સંવણ્ણેતબ્બે ધમ્મે સંવણ્ણનાભાવેન સમ્ભવતીતિ. યસ્સાતિ યો સો વેનેય્યો પચ્ચન્તજાદીહિ અટ્ઠહિ અક્ખણેહિ વિમુત્તો, સવનધારણાદીહિ ચ સમ્પત્તીહિ સમન્નાગતો, તસ્સ વેનેય્યસ્સ. સત્થાતિ સદેવકં લોકં સાસતિ અનુસાસતીતિ સત્થા. ધમ્મન્તિ દેસિતં સંવણ્ણેતબ્બં ધમ્મં. દેસયતીતિ સઙ્ખેપનયવિત્થારનયેહિ ભાસતિ. અઞ્ઞતરોતિ ભગવતો સાવકેસુ એવં ધમ્મં દેસેતું સમત્થો સાવકો. ગરુટ્ઠાનિયોતિ ગારવસ્સ ઠાનભૂતેહિ સીલસુતચાગાદિગુણવિસેસેહિ યુત્તો માનિતો સદ્દહિતબ્બવચનો. સબ્રહ્મચારીતિ સમં, સહ વા બ્રહ્મં સત્થુસાસનં ચરતિ પટિપજ્જતીતિ સબ્રહ્મચારી. સદ્ધં લભતિ ‘‘યો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ, સો સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો હોતી’’તિ સત્થરિ, ‘‘સ્વાક્ખાતો વતાયં ધમ્મો સાત્થો સબ્યઞ્જનો એકન્તપરિપુણ્ણો એકન્તપરિસુદ્ધો અત્થાવહો હિતાવહો સુખાવહો ઝાનમગ્ગફલનિબ્બત્તકો, અમ્હેહિ ચ સદ્દહિતબ્બો’’તિ દેસિતે ધમ્મે ચ અચલસદ્ધં લભતિ, સદ્દહનં અત્તનો સન્તાને પુનપ્પુનં ઉપ્પાદેતિ. તથા ‘‘યો સાવકો ધમ્મં દેસેતિ, સો સાવકો સઙ્ખેપતો વા વિત્થારતો વા ધમ્મં દેસેતું સમત્થો વત ગરુટ્ઠાનિયો સબ્રહ્મચારી માનિતો સદ્દહિતબ્બવચનો’’તિ દેસકે સાવકે ચ ‘‘તાદિસેન સાવકેન દેસિતો યો ધમ્મો, સો ધમ્મો સાત્થો સબ્યઞ્જનો એકન્તપરિપુણ્ણો એકન્તપરિસુદ્ધો અત્થાવહો હિતાવહો સુખાવહો ઝાનમગ્ગફલનિબ્બત્તકો, અમ્હેહિ ચ સદ્દહિતબ્બો’’તિ સાવકેન દેસિતધમ્મે ચ સદ્ધં સદ્દહનં અત્તનો સન્તાને પુનપ્પુનં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો.

તત્થાતિ તસ્મિં સદ્દહિતબ્બે સત્થારા દેસિતધમ્મે ચેવ સાવકેન દેસિતધમ્મે ચ સદ્દહન્તસ્સ વેનેય્યસ્સ યા વીમંસા, વીમંસન્તસ્સ યા ઉસ્સાહના, ઉસ્સહન્તસ્સ યા તુલના, તુલયન્તસ્સ યા ઉપપરિક્ખા, સા અયં વીમંસાદિકા પઞ્ઞા સદ્ધાનુસારેન પવત્તનતો સુતમયી પઞ્ઞા નામ. તત્થ વીમંસનં વિમંસા, પાળિયા, પાળિઅત્થસ્સ ચ વીમંસા. વીમંસતીતિ વા વીમંસા, પદં પદન્તરેન, પદત્થં પદત્થન્તરેન વિચારણકા પઞ્ઞા. યથા ચેત્થ, એવં ઉસ્સાહનાદીસુપિ ભાવસાધનકત્તુસાધનાનિ કાતબ્બાનિ. ઉસ્સાહના ચ ઉસ્સાહેન ઉપત્થમ્ભિકા ધમ્મસ્સ ધારણપરિચયસાધિકા પઞ્ઞા ચ, ન વીરિયં, એત્થ ચ યા સુતમત્તેયેવ પવત્તા, વીમંસાદિભાવં અપ્પત્તા નિવત્તા, સા સુતમયી પઞ્ઞા ન હોતિ. યા ચ સુત્વા વીમંસિત્વા ઉસ્સાહનાદિભાવં અપ્પત્તા નિવત્તા, યા ચ સુત્વા વીમંસિત્વા ઉસ્સહિત્વા તુલનાદિભાવં અપ્પત્તા નિવત્તા, યા ચ સુત્વા વીમંસિત્વા ઉસ્સહિત્વા તુલયિત્વા ઉપપરિક્ખનભાવં અપ્પત્તા નિવત્તા, સાપિ પઞ્ઞા ન સુતમયી પઞ્ઞા હોતીતિ દટ્ઠબ્બા. યા પન સુત્વા સદ્દહન્તસ્સ વીમંસા, વીમંસન્તસ્સ ઉસ્સાહના, ઉસ્સહન્તસ્સ તુલના, તુલયન્તસ્સ ઉપપરિક્ખા હોતિ, અયં સુતમયી પઞ્ઞા નામ હોતીતિ દટ્ઠબ્બા.

સુતમયી પઞ્ઞા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા ચિન્તામયી પઞ્ઞા’’તિ વત્તબ્બભાવતો સુતમયિયા પઞ્ઞાય વિભજનાનન્તરં ચિન્તામયિં પઞ્ઞં વિભજિતું ‘‘તથા સુતેન નિસ્સયેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુતન્તિ સુય્યતે પરિયત્તિધમ્મોતિ સુતો, સવનં પરિયત્તિધમ્મસ્સાતિ વા સુતં, દુવિધમ્પિ સુતં. નિસ્સયેન ઉપનિસ્સાયાતિ અત્થો. ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચેતં ‘‘સુતેન નિસ્સયેના’’તિ કરણવચનં. એત્થ પન ‘‘ઇદં પાણાતિપાતાદિવિરમનં સીલનટ્ઠેન સીલં, અયં એકગ્ગતા સમાદહનટ્ઠેન સમાધિ, ઇમાનિ ભૂતુપાદાનિ રુપ્પનટ્ઠેન રૂપાનિ, ઇમે ફસ્સાદયો નમનટ્ઠેન નામાનિ, ઇમે રૂપાદયો પઞ્ચ ધમ્મા રાસટ્ઠેન ખન્ધા’’તિ તેસં તેસં ધમ્માનં પીળનાદિસભાવસ્સ વીમંસનાભૂતા પઞ્ઞા વીમંસા નામ. તેસંયેવ સીલસમાધિઆદીનં સીલતિ પતિટ્ઠહતિ એત્થાતિ સીલન્તિઆદિવચનત્થં પુચ્છિત્વા સભાગલક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનં તુલેત્વા વિય ગહણપઞ્ઞા તુલનં નામ. તેસંયેવ સીલસમાધિઆદીનં ધમ્માનં સભાવલક્ખણં અવિજહિત્વા અનિચ્ચતાદુક્ખતાદિનમનરુપ્પનાદિસપ્પચ્ચયસઙ્ખતાદિઆકારે વિતક્કેત્વા ઉપપરિક્ખણપઞ્ઞા એવ ઉપપરિક્ખા નામાતિ વિસેસતો દટ્ઠબ્બો. સુતધમ્મસ્સ ધારણપરિચયવસેન પવત્તનતો સુતમયી પઞ્ઞા ઉસ્સાહના જાતા વિય ન ચિન્તામયી પઞ્ઞા ચિન્તિતસ્સ ધારણપરિચયવસેન અપ્પવત્તનતોતિ ‘‘ઉસ્સાહના’’તિ ન વુત્તં.

સુતમયી પઞ્ઞા ચેવ ચિન્તામયી પઞ્ઞા ચ આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા ભાવનામયી પઞ્ઞા’’તિ વત્તબ્બભાવતો કારણભૂતાનં દ્વિન્નં સુતમયિચિન્તામયિપઞ્ઞાનં દસ્સનાનન્તરં ફલભૂતં ભાવનામયિં પઞ્ઞં વિભજન્તો ‘‘ઇમાહિ દ્વીહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇમાહિ દ્વીહિ પઞ્ઞાહીતિ સુતમયિચિન્તામયિપઞ્ઞાહિ કારણભૂતાહિ. સુતમયિપઞ્ઞાય વા ચિન્તામયિપઞ્ઞાય વા ઉભયત્થ વા ઠિતોયેવ યોગાવચરો વિપસ્સનં આરભતીતિ. મનસિકારસમ્પયુત્તસ્સાતિ રૂપારૂપેસુ પરિગ્ગહાદિવસેન સઙ્ખારેસુ અનિચ્ચતાદિવસેન મનસિકારેન સમ્મા પકારેહિ યુત્તપ્પયુત્તસ્સ. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિમગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ- પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસમ્પાદનેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કન્તસ્સ યોગાવચરસ્સ સન્તાને ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિસઙ્ખાતં યં અરિયમગ્ગઞાણં નિબ્બાનારમ્મણદસ્સનભૂમિયં વા ભાવનાભૂમિયં વા ઉપ્પજ્જતિ, અયં ભાવનામયી પઞ્ઞાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યદિપિ પઠમમગ્ગઞાણં પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુત્તં, ભાવનાવસેન પન પવત્તનતો ‘‘ભાવનામયી પઞ્ઞા’’તિ વેદિતબ્બં. દસ્સનભૂમીતિ પઠમમગ્ગફલાનિ, સેસાનિ ‘‘ભાવનાભૂમી’’તિ વુચ્ચન્તિ.

૮. અમ્હાકાચરિય તુમ્હેહિ ‘‘યસ્સ સત્થા વા’’તિઆદિના સુતમયિપઞ્ઞાદિકા વિભત્તા, એવં સતિ સુતેન વિના ચિન્તામયી પઞ્ઞા નામ ન ભવેય્ય, મહાબોધિસત્તાનં પન સુતેન વિના ચિન્તામયી પઞ્ઞા હોત્વેવાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા તસ્મિં સઙ્ગહેત્વા પકારન્તરેન વિભજિતું ‘‘પરતોઘોસા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પરતોઘોસાતિ પરતો પવત્તો દેસનાઘોસો પચ્ચયો એતિસ્સાતિ પરતોઘોસા. પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતાતિ પતિ વિસું અત્તનિયેવ સમુટ્ઠિતા. યોનિસોમનસિકારાતિ તેસં તેસં ચિન્તેતબ્બાનં રૂપાદીનં ધમ્માનં રુપ્પનનમનાદિસભાવપરિગ્ગણ્હનાદિના ઉપાયેન પવત્તમનસિકારા ચિન્તામયી પઞ્ઞા નામ, ઇમિના સાવકાપિ સામઞ્ઞતો ગહિતા, તથાપિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનંયેવ વુત્તત્તા સાવકા ઇધ ગહિતા, તસ્મા પુરિમનયો યુત્તતરો. પરતોતિ ધમ્મદેસકતો પવત્તેન ધમ્મદેસનાઘોસેન હેતુના યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતેન, યોનિસોમનસિકારેન ચ હેતુના યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અયં ભાવનાવસેન પવત્તનતો ભાવનામયી પઞ્ઞા નામ, ઇમિના સાવકાપિ સામઞ્ઞતો ગહિતા, તથાપિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનંયેવ વુત્તત્તા સાવકા ઇધ ગહિતા, તસ્મા પુરિમનયો યુત્તતરો. પરતોતિ ધમ્મદેસકતો પવત્તેન ધમ્મદેસનાઘોસેન હેતુના યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતેન, યોનિસોમનસિકારેન ચ હેતુના યં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અયં ભાવનાવસેન પવત્તનતો ભાવનામયી પઞ્ઞા નામાતિ વિભજિત્વા પણ્ડિતેહિ ઞેય્યાતિ વિત્થારેન ગમ્ભીરત્થં ઞાતું ઇચ્છન્તેહિ ‘‘એવં પટિપદાવિભાગેના’’તિઆદિના (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૯) અટ્ઠકથાવચનેન જાનિતબ્બો.

સુતમયિપઞ્ઞાદિકા તિસ્સો પઞ્ઞા આચરિયેન નાનાનયેહિ વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘તાસુ યસ્સ એકા વા દ્વે વા પઞ્ઞા અત્થિ, સો પુગ્ગલો કોનામો, યસ્સ એકાપિ નત્થિ, સો પુગ્ગલો કોનામો’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો યસ્સ અયં પઞ્ઞા, ઇમા વા અત્થિ, સો પુગ્ગલો ઇત્થન્નામો, યસ્સ નત્થિ, સો પુગ્ગલો ઇત્થન્નામોતિ પટિપદાપઞ્ઞાપ્પભેદેન પુગ્ગલં વિભજિતું ‘‘યસ્સ ઇમા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ યસ્સ અતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ સુતમયી પઞ્ઞા ચેવ ચિન્તામયી પઞ્ઞા ચ ઇમા દ્વે પઞ્ઞા અત્થિ, અયં અતિતિક્ખપઞ્ઞો ઉદ્દેસમત્તેનેવ જાનનતો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ નામ. યસ્સ નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ઉદ્દેસનિદ્દેસેહિ સુતમયી પઞ્ઞા અત્થિ, ચિન્તામયી પઞ્ઞા નત્થિ, અયં નાતિતિક્ખપઞ્ઞો ઉદ્દેસનિદ્દેસેહિ જાનનતો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નામ. યસ્સ મન્દપઞ્ઞસ્સ ઉદ્દેસનિદ્દેસેહિ નેવ સુતમયી પઞ્ઞા અત્થિ, ન ચિન્તામયી પઞ્ઞા ચ, અયં મન્દપઞ્ઞો ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસેહિ જાનનતો નિરવસેસવિત્થારદેસનાય નેતબ્બતો નેય્યો નામાતિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇદાનિ યદત્થં ઇમા પઞ્ઞા ઉદ્ધટા, તમેવ વેનેય્યપુગ્ગલવિભાગં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘યસ્સા’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિઆદિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૮) વુત્તં.

૯. ‘‘તત્થ ભગવા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સા’’તિઆદિના દેસનં વિભાવેતિ, ‘‘તત્થ ચતસ્સો પટિપદા’’તિઆદિના પટિપદાવિભાગેહિ, ‘‘સ્વાયં હારો’’તિઆદિના ઞાણવિભાગેહિ ચ દેસનાભાજનં વેનેય્યત્તયં આચરિયેન વિભત્તં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘યાય દેસનાપાળિયા દેસનાહારં યોજેતું પુબ્બે ‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’તિઆદિના દેસનાહારસ્સ વિસયભાવેન યા પાળિદેસના નિક્ખિત્તા, સા પાળિદેસના દેસનાહારેન નિદ્ધારિતેસુ અસ્સાદાદીસુ અત્થેસુ કિમત્થં દેસયતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમં અત્થં દેસયતી’’તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘સાયં ધમ્મદેસના’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ સાયં ધમ્મદેસનાતિ યા ધમ્મદેસના આદિકલ્યાણાદિકા પુબ્બે દેસનાહારસ્સ વિસયભાવેન નિક્ખિત્તા, સાયં ધમ્મદેસના અસ્સાદાદીસુ કિમત્થં દેસયતીતિ કથેતુકામતાય પુચ્છતિ, પુચ્છિત્વા ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ દેસયતી’’તિ વિસ્સજ્જેતિ, તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘દુક્ખં સમુદયં નિરોધં મગ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. પવત્તિપવત્તકનિવત્તિનિવત્તનુપાયભાવેન અવિપરીતભાવતો ‘‘સચ્ચાની’’તિ વુત્તાનિ.

યસ્સં દેસનાયં સચ્ચાનિ દેસનાહારેન નિદ્ધારિતાનિ, સા દેસના ચત્તારિ સચ્ચાનિ દેસયતીતિ યુત્તં હોતુ. યસ્સં દેસનાયં અસ્સાદાદયો નિદ્ધારિતા, સા દેસના ચત્તારિ સચ્ચાનિ દેસયતીતિ ન સક્કા વત્તું. હેટ્ઠા ચ અસ્સાદાદયો નિદ્ધારિતા, તસ્મા ‘‘અસ્સાદાદયો’’તિપિ વત્તબ્બન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘આદીનવો ફલઞ્ચ દુક્ખ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. દેસનાહારેન સંવણ્ણનાનયેન દેસનાયં નિદ્ધારિતો આદીનવો ચેવ ફલઞ્ચ દુક્ખસચ્ચં હોતિ, અસ્સાદો સમુદયસચ્ચં, નિસ્સરણં નિરોધસચ્ચં, ઉપાયો ચેવ આણત્તિ ચ મગ્ગસચ્ચં હોતિ, તસ્મા ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ દેસયતી’’તિ વત્તબ્બમેવાતિ.

તણ્હાવજ્જા તેભૂમકધમ્મા દુક્ખં, તે ચ અનિચ્ચાદીહિ પીળિતત્તા આદીનવાયેવ. ફલન્તિ દેસનાય ફલં લોકિયં, ન લોકુત્તરં, તસ્મા દુક્ખન્તિ વત્તબ્બમેવ. અસ્સાદોતિ તણ્હાસ્સાદસ્સ ગહિતત્તા ‘‘અસ્સાદો સમુદયો’’તિ ચ વત્તબ્બં. અસ્સાદેકદેસો દુક્ખમેવ, અસ્સાદેકદેસો દુક્ખઞ્ચેવ સમુદયો ચ. સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગો ચ ભગવતો આણત્તિ ચ દેસનાય ફલાધિગમસ્સ ઉપાયભાવતો ‘‘ઉપાયો, આણત્તિ ચ મગ્ગો’’તિ વુત્તં, નિસ્સરણેકદેસોપિ મગ્ગોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ યા દેસના વિસેસતો દેસયતિ, કતમા સા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા વિસેસં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ ઇદં ધમ્મચક્ક’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં વુચ્ચમાનં ધમ્મચક્કં ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિસેસતો દેસયતીતિ યોજના કાતબ્બા.

‘‘યા દેસના ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિસેસતો દેસયતિ, તસ્સા દેસનાય ધમ્મચક્કભાવં કિં ભગવા આહા’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘યથાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૧૪) તણ્હાવજ્જં જાતિઆદિકં તેભૂમકધમ્મજાતં દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન, દુક્ખદુક્ખાદિભાવેન ચ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વુત્તં. મેતિ મયા પવત્તિતન્તિ યોજના. ભિક્ખવેતિ સવને ઉસ્સાહં જનેતું આલપતિ. બારાણસિયન્તિ બારાણસીનગરસ્સ અવિદૂરે. ઇસિપતનેતિ સીલક્ખન્ધાદીનં ઇસનતો ગવેસનતો ‘‘ઇસી’’તિ વોહરિતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં પતનટ્ઠાને. મિગદાયેતિ મિગાનં અભયદાનટ્ઠાને કારિતે અસ્સમેવ.

અનુત્તરન્તિ ઉત્તરિતરાભાવેન અનુત્તરં અનતિસયં. ધમ્મચક્કન્તિ સતિપટ્ઠાનાદિકે સભાવધારણાદિના અત્થેન ધમ્મો ચેવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં. અપ્પટિવત્તિયન્તિ અપ્પટિસેધનીયં. કસ્મા? જનકસ્સ ભગવતો ધમ્મિસ્સરત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધત્તા, જઞ્ઞસ્સ ચ અનુત્તરત્તા કોણ્ડઞ્ઞાદીનઞ્ચેવ અટ્ઠારસબ્રહ્મકોટિયા ચ ચતુસચ્ચપટિવેધસાધનતો ચ. ‘‘કેન અપ્પટિવત્તિય’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સમણેન વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમણેનાતિ પબ્બજ્જમત્તૂપગતેન. બ્રાહ્મણેનાતિ જાતિબ્રાહ્મણેન. પરમત્થાનઞ્હિ સમણબ્રાહ્મણાનં પટિસેધને ચિત્તુપ્પાદાનુપ્પજ્જનમ્પિ નત્થિ. દેવેનાતિ છકામાવચરદેવેન. બ્રહ્મુનાતિ રૂપબ્રહ્મા ગહિતા. ‘‘સમણેન વા …પે… બ્રહ્મુના’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા‘‘કેનચી’’તિ વુત્તવચનેન અવસેસખત્તિયગહપતિપરિસજના સઙ્ગહિતા. તસ્મા ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિસમણચાતુમહારાજિકતાવતિંસમારબ્રહ્મપરિસા અટ્ઠવિધાપિ પટિસેધેતું અસમત્થાયેવાતિ વેદિતબ્બા. લોકસ્મિન્તિ સત્તસમૂહે ધમ્મચક્કાધારે.

‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિ ગાથાનુરૂપં ધમ્મચક્કસુત્તે પદાનિ વિભજન્તો ‘‘તત્થ અપરિમાણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ ધમ્મચક્કદેસનાયં (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩ આદયો; પટિ. મ. ૨.૩૦). ‘‘અપરિમાણા અક્ખરા અપરિમાણા પદા’’તિ અવત્વા ‘‘અપરિમાણા પદા અપરિમાણા અક્ખરા’’તિ ઉપ્પટિપાટિવચનેહિ યેભુય્યેન પદસઙ્ગહિતાનીતિ દસ્સેતિ. પદા, અક્ખરા, બ્યઞ્જનાતિ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. એતસ્સેવ અત્થસ્સાતિ વત્તબ્બાકારસ્સ ચતુસચ્ચસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સેવ સઙ્કાસના પકાસના પકાસનાકારો પઞ્ઞત્તાકારોતિ આકારવન્તઆકારસમ્બન્ધે સામિવચનં. સઙ્કાસનાકારોતિ ચ સઙ્કાસનીયસ્સ અત્થસ્સ આકારો. એસ નયો સેસેસુપિ. ઇતિપીતિ ઇતિ ઇમિના પકારેનપિ, ઇમિના પકારેનપિ ઇદં જાતિઆદિકં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ વેદિતબ્બં.

અયન્તિ કામતણ્હાદિભેદા અયં તણ્હા. દુક્ખસમુદયોતિ દુક્ખનિબ્બત્તનસ્સ હેતુભાવતો દુક્ખસમુદયો. અયન્તિ સબ્બસઙ્ખતતો નિસ્સટા અયં અસઙ્ખતા ધાતુ. દુક્ખનિરોધોતિ જાતિઆદિપ્પભેદસ્સ દુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનનિરોધપચ્ચયત્તા દુક્ખનિરોધો. અયન્તિ સમ્માદિટ્ઠાદિકો અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયો મગ્ગો. દુક્ખનિરોધભૂતં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન ગતત્તા, દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા પટિપદાભાવતો ચ દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા. સેસં વુત્તનયમેવ.

‘‘તત્થ અપરિમાણા’’તિઆદિના બ્યઞ્જનપદઅત્થપદાનિ વિભજિત્વા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસયિવિસયભાવેન સમ્બન્ધભાવં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા ભગવા કિં સામઞ્ઞેહિ અક્ખરાદીહિ સઙ્કાસેતિ વા પકાસેતિ વા, ઉદાહુ યથારહં સઙ્કાસેતિ પકાસેતીતિઆદિવિચારણાય સમ્ભવતો વિસયવિસયિભાવેન સમ્બન્ધભાવં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિ કસ્મા એવં વુત્તં, નનુ ‘‘દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદીસુ પદેનેવ દુક્ખસચ્ચત્થત્તાદિકો સઙ્કાસિતબ્બોતિ? સચ્ચં, પદાવયવસ્સ પન અક્ખરસ્સ ગહણમુખેનેવ અક્ખરસમુદાયસ્સપિ પદસ્સ ગહણં હોતિ, પદે ગહિતે ચ દુક્ખસચ્ચત્થાદિકાવબોધો હોત્વેવ, એવં સતિ પદેનેવ સિજ્ઝનતો અક્ખરો વિસું ન ગહેતબ્બોતિ? ન, દુક્ખસચ્ચત્થાદિકાવબોધસ્સ વિસેસુપ્પત્તિભાવતો. દુ-ઇતિ અક્ખરેન હિ અનેકુપદ્દવાધિટ્ઠાનભાવેન કુચ્છિતત્થો ગહિતો, ખ-ઇતિ અક્ખરેન ધુવસુભસુખત્તભાવવિરહેન તુચ્છત્થોતિ એવમાદિકાવબોધસ્સ વિસેસુપ્પત્તિ ભવતિ. તેન વુત્તં ‘‘પદત્થગહણસ્સ વિસેસાધાનં જાયતી’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૯). પદપરિયોસાને વાક્યપરિયોસાનાભાવતો અક્ખરેહિ સંખિત્તેન દીપિયમાનો અત્થો પદેહિ પકાસિતોવાતિ વુત્તં ‘‘પદેહિ પકાસેતી’’તિ. વાક્યપરિયોસાને પન સઙ્કાસિતો પકાસિતો અત્થો વિવરિતો વિવટો કતોવાતિ વુત્તં. ‘‘બ્યઞ્જનેહિ વિવરતી’’તિ. પકારેહિ ચ વાક્યભેદે કતે સો અત્થો વિભત્તો નામાતિ વુત્તં ‘‘આકારેહિ વિભજતી’’તિ. વાક્યાવયવાનં પદાનં પચ્ચેકં નિબ્બચનવિભાગે કતે સો અત્થો પાકટો કતોવાતિ વુત્તં ‘‘નિરુત્તીહિ ઉત્તાનીકરોતી’’તિ. કતનિબ્બચનેહિ વાક્યાવયવેહિ વિત્થારવસેન નિરવસેસતો દેસિતેહિ વેનેય્યસત્તાનં ચિત્તે પરિસમન્તતો તોસનં હોતિ, પઞ્ઞાતેજનઞ્ચાતિ આહ ‘‘નિદ્દેસેહિ પઞ્ઞપેતી’’તિ.

‘‘ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદીસુ ‘‘ભગવા એવા’’તિ વા ‘‘અક્ખરેહિ એવા’’તિ વા અવધારણે યોજિતે ‘‘સાવકો ન સઙ્કાસેતિ, પદાદીહિ ન સઙ્કાસેતી’’તિ અત્થો ભવેય્ય, સાવકો ચ સઙ્કાસેતિ, પદાદીહિ ચ સઙ્કાસેતિ. કત્થ અવધારણં યોજેતબ્બન્તિ ચે? ‘‘ભગવા અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતિયેવા’’તિ અવધારણં યોજેતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ સાવકેન સઙ્કાસિતો વા પદાદીહિ સઙ્કાસિતો વા અત્થો સઙ્ગહિતો હોતિ. અત્થપદાનઞ્ચ અક્ખરાદિનાનાવિસયતા સિદ્ધા હોતિ. તેન એકાનુસન્ધિકે સુત્તે છળેવ અત્થપદાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનિ, અનેકાનુસન્ધિકે સુત્તે અનુસન્ધિભેદેન વિસું વિસું છ છ અત્થપદાનિ નિદ્ધારેતબ્બાનિ.

‘‘છસુ બ્યઞ્જનપદેસુ કતમેન બ્યઞ્જનપદેન કતમં કિચ્ચં સાધેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમિના ઇદં કિચ્ચં, ઇમિના ઇદં કિચ્ચં સાધેતી’’તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ ચ પદેહિ ચ ઉગ્ઘટેતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ અક્ખરાદીસુ બ્યઞ્જનપદેસુ. ઉગ્ઘટેતીતિ ઉગ્ઘટનકિચ્ચં સાધેતીતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ દેસનાવ ઉગ્ઘટનકિચ્ચં સાધેતિ, ભગવા પન દેસનાજનકત્તા ઉગ્ઘટનકિચ્ચં સાધેતીતિ વુચ્ચતિ. સેસેસુપિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

‘‘ઉગ્ઘટનકિચ્ચસાધિકા દેસનાયેવ કિં વિપઞ્ચનવિત્થારણકિચ્ચસાધિકા દેસનાજનકત્તા, ઉદાહુ વિસું વિસું કિચ્ચસાધિકા અઞ્ઞા’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો વિસું વિસું કિચ્ચસાધિકા અઞ્ઞા દેસનાતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ ઉગ્ઘટના આદી’’તિઆદિમાહ. અથ વા ‘‘કતમા ઉગ્ઘટના, કતમા વિપઞ્ચના, કતમા વિત્થારણા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘તત્થ ઉગ્ઘટના આદી’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ઉગ્ઘટનાદિકિચ્ચસાધિકાસુ દેસનાસુ. ઉગ્ઘટનાતિ ઉગ્ઘટનકિચ્ચસાધિકા દેસના આદિદેસના હોતિ. વિપઞ્ચનાતિ વિપઞ્ચનકિચ્ચસાધિકા દેસના મજ્ઝેદેસના હોતિ. વિત્થારણાતિ વિત્થારણકિચ્ચસાધિકા દેસના પરિયોસાનદેસના હોતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

‘‘ઉગ્ઘટિયન્તો ઉદ્દિસિયમાનો પરિયત્તિઅત્થભૂતો ધમ્મવિનયો કતમં પુગ્ગલં વિનેતિ, વિપઞ્ચિયન્તો નિદ્દિસિયમાનો પરિયત્તિઅત્થભૂતો ધમ્મવિનયો કતમં પુગ્ગલં વિનેતિ, વિત્થારિયન્તો પટિનિદ્દિસિયમાનો પરિયત્તિઅત્થભૂતો ધમ્મવિનયો કતમં પુગ્ગલં વિનેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સોયં ધમ્મવિનયો’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં ‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’તિઆદીનં છન્નં બ્યઞ્જનપદાનં બ્યાપારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થપદાનં બ્યાપારં દસ્સેતું ‘સોયં ધમ્મવિનયો’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૯) વુત્તં.

તત્થ ઉગ્ઘટિયન્તો ઉદ્દિસિયમાનો ઉદ્દેસપરિયત્તિઅત્થભૂતો સો અયં ધમ્મવિનયો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુપુગ્ગલં વિનેતિ, તેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુનો પુગ્ગલસ્સ વિનયનેન નં ઉગ્ઘટિયન્તં ઉદ્દિસિયમાનં ઉદ્દેસપરિયત્તિઅત્થભૂતં વિનયં ‘‘આદિકલ્યાણો’’તિ આહુ. વિપઞ્ચિયન્તો નિદ્દિસિયમાનો નિદ્દેસપરિયત્તિઅત્થભૂતો સો અયં ધમ્મવિનયો વિપઞ્ચિતઞ્ઞુપુગ્ગલં વિનેતિ, તેન વિપઞ્ચિતઞ્ઞુપુગ્ગલસ્સ વિનયનેન નં વિપઞ્ચિયન્તં નિદ્દિસિયમાનં નિદ્દેસપરિયત્તિઅત્થભૂતં વિનયં ‘‘મજ્ઝેકલ્યાણો’’તિ આહુ. વિત્થારિયન્તો પટિનિદ્દિસિયમાનો પટિનિદ્દેસપરિયત્તિઅત્થભૂતો સો અયં ધમ્મવિનયો નેય્યં પુગ્ગલં વિનેતિ વિનયનં જનેતિ, તેન નેય્યસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિનયનેન નં વિત્થારિયન્તં પટિનિદ્દિસિયમાનં પટિનિદ્દેસપરિયત્તિઅત્થભૂતં વિનયં ‘‘પરિયોસાનકલ્યાણો’’તિ આહૂતિ યોજનત્થોતિ દટ્ઠબ્બો.

અથ વા ‘‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદિના છન્નં પદાનં બ્યાપારો દસ્સિતો, એવં સતિ અત્થો નિબ્યાપારો સિયા, અત્થો ચ નિપ્પરિયાયતો સબ્યાપારોયેવાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘સોયં ધમ્મવિનયો’’તિઆદિ. એતેન અત્થોયેવ મુખ્યતો વેનેય્યત્તયસ્સ વિનયનકિચ્ચં સાધેતિ, અત્થવાચકો પન સદ્દો ઠાનૂપચારતો વેનેય્યત્તયસ્સ વિનયનકિચ્ચં સાધેતીતિ દસ્સેતિ. પદપરમસ્સ પન સચ્ચપ્પટિવેધસ્સ પતિટ્ઠાનાભાવતો સો ઇધ ન વુત્તો. સેક્ખગ્ગહણેન વા કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ વિય નેય્યગ્ગહણેન પદપરમસ્સ પુગ્ગલસ્સાપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. અક્ખરેહીતિઆદીસુ કરણત્થે કરણવચનં, ન હેત્વત્થે. અક્ખરાદીનઞ્હિ ઉગ્ઘટનાદીનિ પયોજનાનિયેવ હોન્તિ, ન ઉગ્ઘટનાદીનં અક્ખરાદીનિ પયોજનાનીતિ ‘‘અન્નેન વસતી’’તિઆદીસુ વિય ન હેતુઅત્થો ગહેતબ્બો. તત્થ હિ અન્નેન હેતુના વસતિ, વસનેન હેતુના અન્નં લદ્ધન્તિ વસનકિરિયાય ફલં વસનકિરિયાય હેતુભાવેન ગહિતં. ‘‘અજ્ઝેસનેન વસતી’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘યદત્થા ચ કિરિયા, સો હેતૂ’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૯). તત્થ યદત્થાતિ સો અન્નાદિકો અત્થો યસ્સા વસનાદિકિરિયાયાતિ યદત્થા, વસનાદિકિરિયા, સો અન્નાદિકો અત્થો તસ્સા વસનાદિકિરિયાય હેતૂતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૦. ‘‘તત્થ અપરિમાણા પદા’’તિઆદિના ‘‘ધમ્મં વો ભિક્ખવે દેસેસ્સામી’’તિ ઉદ્દિટ્ઠાય પાળિયા દ્વાદસપદસમ્પત્તિસઙ્ખાતં તિવિધકલ્યાણતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ છઅત્થપદછબ્યઞ્જનપદભેદેન સમ્પત્તિસઙ્ખાતં અત્થપદબ્યઞ્જનપદકલ્યાણતં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ છપ્પદાનિ અત્થો’’તિઆદિમાહ. અથ વા ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિ વુત્તાનુરૂપં ‘‘તત્થ અપરિમાણા’’તિઆદિના ‘‘ધમ્મં વો ભિક્ખવે દેસેસ્સામી’’તિ ઉદ્દિટ્ઠાય પાળિયા દ્વાદસપદતા દસ્સેત્વા ‘‘આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ વુત્તાનુરૂપં ‘‘તત્થ ભગવા અક્ખરેહિ ચા’’તિઆદિના તસ્સા પાળિયા તિવિધકલ્યાણતા દસ્સિતા, દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધ’’ન્તિ વુત્તાનુરૂપં તસ્સા પાળિયા છઅત્થપદબ્યઞ્જનપદસમ્પન્નતં દસ્સેતું ‘‘તત્થ છપ્પદાનિ અત્થો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તિસ્સં દેસનાહારવિસયસઙ્ખાતાયં પાળિયં છપ્પદાનિ અત્થો. કતમાનિ છપ્પદાનિ? સઙ્કાસના, પકાસના, વિવરણા, વિભજના, ઉત્તાનીકમ્મં, પઞ્ઞત્તિ ઇમાનિ છપ્પદાનિ. અત્થો યસ્સ અત્થિ તસ્મા સાત્થં. તત્થાતિ તિસ્સં દેસનાહારવિસયસઙ્ખાતાયં પાળિયં છપ્પદાનિ બ્યઞ્જનં. કતમાનિ છપ્પદાનિ? અક્ખરં, પદં, બ્યઞ્જનં, આકારો, નિરુત્તિ, નિદ્દેસો ઇમાનિ છપ્પદાનિ. બ્યઞ્જનં યસ્સ અત્થીતિ સબ્યઞ્જનન્તિ યોજના કાતબ્બા. તેનાતિ તસ્સા પાળિયા તિવિધકલ્યાણછઅત્થપદસમ્પન્નછબ્યઞ્જનપદસમ્પન્નટ્ઠેન, ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે…પે… સુદ્ધ’’ન્તિ ભગવા આહાતિ અત્થો.

કેવલસદ્દસ્સ સકલાદિઅત્થવાચકત્તા અધિપ્પેતત્થં નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘કેવલન્તિ લોકુત્તરં ન મિસ્સં લોકિયેહિ ધમ્મેહી’’તિ વુત્તં. પરિપુણ્ણન્તિ અધિપ્પેતત્થે એકોપિ અત્થો ઊનો નત્થિ, વાચકસદ્દેસુપિ અનત્થકો એકોપિ સદ્દો અધિકો નત્થીતિ પરિપુણ્ણં અનૂનં અનતિરેકં. પરિસુદ્ધન્તિ સદ્દદોસઅત્થદોસાદિવિરહતો વા પરિસુદ્ધં, રાગાદિમલવિરહતો વા પરિયોદાતાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવિસેસાનં ઉપટ્ઠિતટ્ઠાનત્તા પરિસુદ્ધં પરિયોદાતં. નિગ્ગતં મલં એતસ્સ ધમ્મસ્સાતિ નિમ્મલં. સદ્દદોસાદિવિરહતો વા રાગાદિવિરહતો વા સબ્બમલેહિ અપગતં પરિ સમન્તતો ઓદાતન્તિ પરિયોદાતં. ઉપટ્ઠિતન્તિ ઉપતિટ્ઠન્તિ એત્થ સબ્બવિસેસાતિ ઉપટ્ઠિતં યથા ‘‘પદક્કન્ત’’ન્તિ. પદક્કન્તં પદક્કન્તટ્ઠાનં. વિસિસન્તિ મનુસ્સધમ્મેહીતિ વિસેસા, સબ્બે વિસેસા સબ્બવિસેસા, સબ્બતો વા વિસેસાતિ સબ્બવિસેસા, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા. તેસં સબ્બવિસેસાનં ઉપટ્ઠિતન્તિ યોજના. ઇદન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનબ્રહ્મચરિયં. તથાગતસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પદન્તિ તથાગતપદં. પદન્તિ ચ પટિપત્તિગમનેન વા દેસનાગમનેન વા કિલેસગ્ગહણં. ઓત્થરિત્વા ગમનટ્ઠાનં ઇતિપિ વુચ્ચતિ પવુચ્ચતિ, તથાગતેન ગોચરાસેવનેન વા ભાવનાસેવનેન વા નિસેવિતં ભજિતં ઇતિપિ વુચ્ચતિ, તથાગતસ્સ મહાવજિરઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણદન્તેહિ આરઞ્જિતં આરઞ્જિતટ્ઠાનં ઇતિપિ વુચ્ચતિ, અતો તથાગતપદાદિભાવેન વત્તબ્બભાવતો એતં સાસનબ્રહ્મચરિયં ઇતિ પઞ્ઞાયતિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ બ્રહ્મુનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ભગવતો ચરિયં, બ્રહ્મં વા સબ્બસેટ્ઠં ચરિયં બ્રહ્મચરિયં. પઞ્ઞાયતીતિ યથાવુત્તેહિ પકારેહિ ઞાયતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

‘‘ઇમસ્સ સિક્ખત્તયસ્સ સઙ્ગહસ્સ સાસનસ્સ પરિપુણ્ણભાવપરિસુદ્ધભાવસઙ્ખાતં તથાગતપદભાવં!તથાગતપદભાવં, તથાગતનિસેવિતભાવં, તથાગતઆરઞ્જિતભાવં, તેહિ પકારેહિ ઞાપિતભાવં કથં મયં નિક્કઙ્ખા જાનિસ્સામા’’તિ વત્તબ્બતો ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં, તબ્ભાવદીપકેન ભગવતા વુત્તેન વચનેન તુમ્હેહિ નિક્કઙ્ખેહિ જાનિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

યદિ ભગવા અક્ખરેહિ ચ પદેહિ ચ ઉગ્ઘટેતિ, બ્યઞ્જનેહિ ચ આકારેહિ ચ વિપઞ્ચયતિ, નિરુત્તીહિ ચ નિદ્દેસેહિ ચ વિત્થારેતિ, એવં સતિ આચરિયેન રચિતેન દેસનાહારેન પયોજનં ન ભવતિ, દેસનાહારેન ન વિના ભગવતો દેસનાયમેવ અત્થસિજ્ઝનતોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘કેસં અયં ધમ્મદેસના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યોગીન’’ન્તિ આહ. તત્થ યોગીનન્તિ યુજ્જન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાયન્તિ યોગિનો, તેસં યોગીનં. તેન મયા રચિતેન દેસનાહારેન સંવણ્ણિતા અયં વુત્તપ્પકારા ભગવતો દેસના ઉગ્ઘટનાદિકિચ્ચં સાધેતીતિ દેસનાહારો યોગીનં સાત્થકોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘દેસનાહારસ્સ અસ્સાદાદિદેસનાહારભાવો કેન અમ્હેહિ જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ આયસ્મા…પે… દેસનાહારો’’તિ વુત્તં. તત્થ તેન અસ્સાદાદિદેસનાહારભાવેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ‘‘અસ્સાદાદીનવતા…પે… દેસનાહારો’’તિ યં વચનં આહ, તેન વચનેન તુમ્હેહિ દેસનાહારસ્સ યોગીનં અસ્સાદાદિદેસનાહારભાવો જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘કિં પન એત્તાવતા દેસનાહારો પરિપુણ્ણો, અઞ્ઞો નિયુત્તો નત્થી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો દેસનાહારો’’તિ વુત્તં. તત્થ યસ્સં દેસનાયં અસ્સાદાદયો યેન દેસનાહારેન નિદ્ધારિતા, તસ્સં દેસનાયં સો દેસનાહારો નિદ્ધારેત્વા યોજિતોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ.

ઇતિ દેસનાહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.

૨. વિચયહારવિભઙ્ગવિભાવના

૧૧. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન દેસનાહારવિભઙ્ગેન અસ્સાદાદયો સુત્તત્થા આચરિયેન વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો દેસનાહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો વિચયો હારો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો વિચયો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ હારેસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો હારો વિચયહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચા’’તિઆદિનિદ્દેસગાથાય ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘અયં વિચયો હારો કિં વિચિનતી’’તિઆદિકો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયહારવિભઙ્ગો નામાતિ યોજના.