નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

નેત્તિવિભાવિની

ગન્થારમ્ભકથા

યજિતબ્બં યજિત્વાન, નમિતબ્બં નમામહં;

યજનાદ્યાનુભાવેન, અન્તરાયે જહં સદા.

યેન યા રચિતા નેત્તિ, યેન સા અનુમોદિતા;

યેહિ સંવણ્ણના કતા, તેસાનુભાવનિસ્સિતો.

કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ સરિત્વાન, લીનાલીનાનુસન્ધ્યાદિં;

કરિસ્સં જિનસુત્તાનં, હિતં નેત્તિવિભાવનં.

અપ્પમેય્યગુણો મહાધમ્મરાજવ્હયો ભવે;

અચ્છરિયો અબ્ભુતો યો, બોધિસમ્ભારપૂરણો.

નાનારટ્ઠિસ્સરિસ્સરો, સેટ્ઠો સાસનપગ્ગહો;

પાસંસરાજપાસંસો, નરાચિન્તેય્યચિન્તકો.

ચિન્તિતકારકો રાજા, સિરટ્ઠિમાલપાલકો;

અજેય્યજેય્યકો મહાચેત્યાદિકારકો સદા.

અસ્સામચ્ચેન બ્યત્તેન, જિનચક્કહિતત્થિના;

અનન્તસુતિનામેન, સક્કચ્ચં અભિયાચિતો.

કામં સંવણ્ણના કતા, થેરાસભેહિ ગમ્ભીરા;

ગમ્ભીરત્તા તુ જાનિતું, જિનપુત્તેહિ દુક્કરા.

તસ્મા યાચિતાનુરૂપેન, કરિસ્સં સાદરં સુણ;

સિસ્સસિક્ખનયાનુગં, યોત્તં નેત્તિવિભાવનન્તિ.

૧. સઙ્ગહવારઅત્થવિભાવના

તત્થ યસ્સ સિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સ નવઙ્ગસ્સ સત્થુસાસનવરસ્સ અત્થસંવણ્ણનં યં નેત્તિપ્પકરણં કાતુકામો, તસ્સ નેત્તિપ્પકરણસ્સ નિસ્સયં વિસયભૂતં સંવણ્ણેતબ્બસહિતં, સંવણ્ણેતબ્બં એવ વા સલોકપાલેન તિલોકેન સદા પૂજેતબ્બસ્સ ચેવ નમસ્સિતબ્બસ્સ ચ નરુત્તમસ્સ સત્થુનો સાસનવરં વિદૂહેવ ઞાતબ્બં. એતં સાસનવરં તાવ દસ્સેન્તો તંજનકેન, તંવિજાનકવિદૂહિ ચ નિયમેતું, રતનત્તયગુણપરિદીપનઞ્ચ કાતું –

‘‘યં લોકો પૂજયતે, સલોકપાલો સદા નમસ્સતિ ચ;

તસ્સેત સાસનવરં, વિદૂહિ ઞેય્યં નરવરસ્સા’’તિ. – પઠમગાથમાહ;

ઇમાય હિ પઠમગાથાય ‘‘એતં સાસનવરં ઞેય્ય’’ન્તિ એત્તકમેવ એકન્તતો કરણવિસેસભાવેન અધિપ્પેતં. એતેનેવ વિસેસકરણેન એકન્તાધિપ્પેતનેત્તિવિસયસાસનવરસ્સ દસ્સિતત્તા. એકન્તાધિપ્પેતસાસનવરમેવ નેત્તિસંવણ્ણનાય સંવણ્ણેતબ્બત્તા વિસયં તેનેવ વક્ખતિ અટ્ઠકથાચરિયો –

‘‘એતં ઇદાનિ અમ્હેહિ વિભજિતબ્બહારનયપટ્ઠાનવિચારણવિસયભૂતં સાસનં આદિકલ્યાણતાદિગુણસમ્પત્તિયા વરં અગ્ગં ઉત્તમં નિપુણઞાણગોચરતાય પણ્ડિતવેદનીયમેવા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના) ચ,

‘‘એતં તિવિધમ્પિ ‘સાસનવર’ન્તિ પદેન સઙ્ગણ્હિત્વા તત્થ યં પઠમં, તં ઇતરેસં અધિગમૂપાયોતિ સબ્બસાસનમૂલભૂતં, અત્તનો પકરણસ્સ ચ વિસયભૂતં પરિયત્તિસાસનમેવા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના) ચ,

‘‘ઇદાનિ યં વુત્તં ‘સાસનવરં વિદૂહિ ઞેય્ય’ન્તિ, તત્થ નેત્તિસંવણ્ણનાય વિસયભૂતં પરિયત્તિધમ્મમેવ પકારન્તરેન નિયમેત્વા દસ્સેતુ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના) ચ.

તત્થ પરિયત્તિસાસનસ્સાપિ મૂલં હોતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બસાસનમૂલભૂત’’ન્તિ. એતેન કમ્મસાધનેનપિ અધિપ્પેતત્થે સિદ્ધે નાનાવિધસાધકવચનં નાનાવાદાનં અનોકાસકરણત્થાય કતં. સ્વાક્ખાતતાદિધમ્મગુણા પન સાસનસ્સ વિસેસદેસકનરવરસદ્દેન વા પરિદીપકત્થભાવેન વા દીપિતા અવિનાભાવતો. સાસનવરસ્સ પન જનકસમ્બન્ધિપેક્ખત્તા ‘‘નરવરસ્સા’’તિ વુત્તં. તેન ચ અગ્ગપુગ્ગલો સાસનવરજનકો વાચકત્થસમ્બન્ધિભાવેન વુત્તો. અનઞ્ઞસાધારણમહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિગુણવિસેસા પન જનકસમ્બન્ધિભૂતસ્સ નરસ્સ વિસેસકેનવરસદ્દેન વા પરિદીપકત્થભાવેન વા દીપિતો.

કિં નુ સો સાસનવરજનકો નરવરો પરમત્થોવ, ઉદાહુ પૂજનીયો ચેવ નમસ્સનીયો ચાતિ વુત્તં ‘‘યં લોકો…પે… નમસ્સતિ ચા’’તિ, તેન સાસનવરજનકો નરવરો પરમત્થોવ ન હોતિ, અથ ખો સલોકપાલેન લોકેન સદા સબ્બકાલેસુ પૂજનીયો ચેવ નમસ્સનીયો ચાતિ વિસેસિતો થોમિતોતિ.

એત્થ ચ પૂજનનમસ્સનચેતનાવાચકેન વા પૂજનનમસ્સનસદ્દેન ફલૂપચારત્થો પુઞ્ઞમહત્તસઙ્ખાતો પૂજનીયભાવો ચેવ આસવક્ખયઞાણપદટ્ઠાનસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિગુણસઙ્ખાતો નમસ્સનીયભાવો ચ દીપકત્થભાવેન પરિગ્ગહેત્વા દીપિતો. તેનાહ અટ્ઠકથાચરિયો ‘‘ભગવતો સદેવકસ્સ લોકસ્સ પૂજનીયવન્દનીયભાવો, અગ્ગપુગ્ગલભાવો ચ વુચ્ચમાનો ગુણવિસિટ્ઠતં દીપેતી’’તિઆદિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના).

તાદિસસ્સ નરવરસ્સ તાદિસં સાસનવરં કિં યેન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યન્તિ વુત્તં ‘‘વિદૂહી’’તિ. તેન તિપિટકધરા અરિયભૂતા પણ્ડિતા વાચકત્થભાવેન ગહિતા, સુપ્પટિપન્નતાદિસઙ્ઘગુણા પન વન્દધાતુવચનેન વા દીપકત્થભાવેન વા દીપિતાતિ. એવં પરિગ્ગહેત્વા દીપિતે રતનત્તયગુણે સન્ધાય ‘‘એવં પઠમગાથાય સાતિસયં રતનત્તયગુણપરિદીપનં કત્વા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના) વક્ખતિ, ન ગાથાય નિરવસેસત્થે. તત્થ એવન્તિ એવં સાસનવરદસ્સનભૂતાય પઠમગાથાયાતિ અત્થોવ દટ્ઠબ્બો. અપરે પનાચરિયા ‘‘ઇમાય પઠમગાથાય એકન્તતો અધિપ્પેતાનાધિપ્પેતવચનાનિ ચેવ વાચકત્થદીપકત્થવિસેસાનિ ચ સુટ્ઠુ અવિચારેત્વા ‘એવં પઠમગાથાય સાતિસયં રતનત્તયગુણપરિદીપનં કત્વા’તિ વચનચ્છાયં નિસ્સાય સાતિસયં રતનત્તયગુણપરિદીપનં કાતું ‘યં લોકોત્યાદિમાહા’તિ ચ સાતિસયરતનત્તયગુણે દસ્સેન્તો ‘યં લોકોત્યાદિમાહા’તિ’’ ચ વદન્તિ. તેસં વાદો અમ્હાકં નક્ખમતિ. કારણં પન મયા હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેન ઞાતબ્બન્તિ અયં પદાનુક્કમાનુરૂપાનુસન્ધ્યત્થો.

અથ વા એકં સમયં જમ્બુવનસણ્ડે નિસીદિત્વા સિસ્સાનં હિતં ચિન્તેન્તો, અત્તનો અભિનીહારસમ્પત્તિં પસ્સન્તો, સમ્માસમ્બુદ્ધેન પસંસિતો, મહાકચ્ચાયનો સત્થારા અનુમોદિતં સાસનાયત્તં નવઙ્ગસ્સત્થવણ્ણનં સોળસહારાદિઅનેકત્થવિધં નેત્તિપ્પકરણં આરભન્તો, ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિમાહ. યદિ એવં યથાવુત્તપ્પકારં નેત્તિપ્પકરણભૂતં સોળસહારાત્યાદિકં આરભિતબ્બં, તં અનારભિત્વા કસ્મા નેત્તિપ્પકરણતો બહિભૂતં ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિકં આરભિતબ્બં, સેય્યથાપિ અમ્બં પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરેય્ય, લબુજં પુટ્ઠો અમ્બં બ્યાકરેય્ય, એવમેવ નેત્તિપ્પકરણમારભન્તો અઞ્ઞં આરભતીતિ? તથાપિ યસ્સ યથાવુત્તસ્સ સાસનવરસ્સ અત્થસંવણ્ણનં યં નેત્તિપ્પકરણં કાતુકામો યસ્સ નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયભૂતં સંવણ્ણેતબ્બસહિતં, સંવણ્ણેતબ્બં એવ વા તં સાસનવરં તાવ દસ્સેન્તો તંજનકેન, તંવિજાનકવિદૂહિ ચ નિયમેતું, રતનત્તયગુણપરિદીપનઞ્ચ કાતું ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિમાહ. અયં લીનન્તરચોદનાસહિતો અનુસન્ધ્યત્થો.

‘‘યં લોકો પૂજયતે, સલોકપાલો સદા નમસ્સતિ ચ;

તસ્સેત સાસનવરં, વિદૂહિ ઞેય્યં નરવરસ્સા’’તિ. –

નિગ્ગહિતલોપં કત્વા રચિતા ગાથા અરિયાસામઞ્ઞલક્ખણેન સમ્પન્ના. કથં? પુબ્બડ્ઢે તિંસ મત્તા, અપરડ્ઢે સત્તવીસ મત્તા. સમ્પિણ્ડિતા સત્તપઞ્ઞાસ મત્તાવ ભવન્તિ. અક્ખરાનં પન ઇમિસ્સં ગાથાયં સત્તતિંસ. તેસુ ગરુક્ખરા વીસતિ, લહુક્ખરા સત્તરસ ભવન્તિ. ‘‘તસ્સેતં સાસનવર’’ન્તિ પન સાનુનાસિકં વિરુજ્ઝતિ.

તત્થ નિદ્દેસત્થો અટ્ઠકથાનુસારેન વિજાનિતબ્બો. સલોકપાલો સબ્બો સત્તલોકો સક્કચ્ચં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅનેકગુણાનુસ્સરણેન વા પૂજેતબ્બપૂજનેન વા પટિપત્તિપૂજનેન વા સદા સબ્બકાલેસુ સક્કચ્ચં યં નરવરં પૂજયતે ચેવ નમસ્સતિ ચ, તસ્સ પૂજેતબ્બસ્સ ચેવ નમસ્સિતબ્બસ્સ ચ સત્થુનો નરવરસ્સ તિલોકગ્ગસ્સ મયા સંવણ્ણેતબ્બસહિતં, સંવણ્ણેતબ્બં એવ વા વિદૂહેવ ઞેય્યં ઞાતબ્બં. નિપુણઞાણગોચરં એતં મયા બુદ્ધિયં ઠપિતં સાસનવરં મયા આરભિતબ્બસ્સ નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયન્તિ પઠમં જાનિતબ્બં દસ્સેત્વા તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભૂતં નેત્તિપ્પકરણં અહં આરભિસ્સામિ, તં તુમ્હે સાધવો સુણાથ મનસિ કરોથાતિ સમુદાયયોજના, અવયવયોજનાપિ કાતબ્બા.

કથં? ‘‘સલોકપાલો લોકો’’તિ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન યોજના. લોકપાલો વજ્જેત્વા અવસેસો લોકો ચ ન હોતિ, અથ ખો લોકપાલસહિતો લોકોતિ વિસેસેતિ. ‘‘લોકો પૂજયતે ચેવ નમસ્સતિ ચા’’તિ કત્તુકારકઆખ્યાતકિરિયાભાવેન યોજના ‘‘યો કરોતિ, સ કત્તા’’તિ વુત્તત્તા. યો લોકો કારકો, સો કત્તા હોતુ. યો લોકો પૂજયતે ચેવ નમસ્સતિ ચ, કથં સો કત્તાતિ? ‘‘યો કરોતિ, સ કત્તા’’તિ સુત્તસ્સ ‘‘યો કરોતિ કિરિયં નિપ્ફાદેતિ, સો કિરિયાનિપ્ફાદકો કત્તા’’તિ અત્થસમ્ભવતો સયનભુઞ્જનાદિસબ્બકિરિયાનિપ્ફાદકો કત્તાયેવ હોતિ. અયઞ્ચ લોકો પૂજનનમસ્સનકિરિયાનિપ્ફાદકોયેવાતિ. કથં અયં લોકો કિરિયાનિપ્ફાદકોતિ? ‘‘લોકો’’તિ સત્તપઞ્ઞત્તિયા પરમત્થતો અવિજ્જમાનાયપિ પઞ્ઞાપેતબ્બો સન્તાને પવત્તમાનો હદયવત્થુનિસ્સિતો ચિત્તુપ્પાદો ગહેતબ્બો, સો યથારહં હેતાધિપતિસહજાતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયો નિપ્ફાદકો ભવે. એવં લોકસ્સ કત્તુકારકભાવો વિજાનિતબ્બોતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન યોજના. એસ નયો તીસુ પિટકેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ.

‘‘યં નરવરં પૂજયતે ચેવ નમસ્સતિ ચા’’તિ કમ્મકારકઆખ્યાતકિરિયાભાવેન યોજના ‘‘યં કરોતિ, તં કમ્મ’’ન્તિ વુત્તત્તા. યં કાતબ્બં, તં કમ્મં હોતુ. યં પૂજયતિ ચેવ નમસ્સતિ ચ, કથં તં કમ્મન્તિ? ‘‘યં કરોતિ, તં કમ્મ’’ન્તિ સુત્તસ્સ ‘‘યં કરોતિ કિરિયાય સમ્બજ્ઝતિ, કિરિયાય સમ્બજ્ઝિતબ્બં કમ્મ’’ન્તિ અત્થસમ્ભવતો કરણવાચકવચનીયાદિસબ્બકિરિયાય સમ્બજ્ઝિતબ્બં કમ્મં હોત્વેવ. અયઞ્ચ નરવરો પૂજનનમસ્સનકિરિયાય વાચકવચનીયભાવેન સમ્બજ્ઝિતબ્બોયેવાતિ. કથં અયં નરવરો વચનીયોતિ? પૂજનનમસ્સનચેતનાય આરમ્મણકરણવસેન નરવરો વચનીયો, ચેતના વાચકા, એવં વાચકવચિતબ્બભાવો હોત્વેવ. ‘‘યં નરવર’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિયા પરમત્થતો અવિજ્જમાનાયપિ પઞ્ઞાપેતબ્બો સન્તાનવસેન પવત્તમાનો લોકિયલોકુત્તરગુણસહિતો ખન્ધપઞ્ચકો વુત્તો, સો આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચેતના પચ્ચયુપ્પન્નાતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન યોજના. એસ નયો તીસુ પિટકેસુ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ.

‘‘તસ્સ નરવરસ્સા’’તિ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન યોજના. નરવરો નામ નિમન્તિતબ્બાદિકો ન હોતિ, અથ ખો પૂજેતબ્બો નમસ્સિતબ્બો એવાતિ વિસેસેતિ. તસ્સ પૂજેતબ્બસ્સ ચેવ નમસ્સિતબ્બસ્સ ચ નરવરસ્સ સાસનવરન્તિ જઞ્ઞજનકભાવેન યોજના. સાસનવરં નામ પચ્ચેકબુદ્ધસાવકબુદ્ધરાજરાજાદીનં સાસનવરં ન હોતિ, પૂજેતબ્બસ્સ ચેવ નમસ્સિતબ્બસ્સ ચ નરવરસ્સ તિલોકસ્સેવ સાસનવરન્તિ નિયમેતિ.

‘‘વિદૂહિ ઞેય્ય’’ન્તિ કત્તુકારકકિતકિરિયાભાવેન યોજના. કત્તુભાવો હેટ્ઠા વુત્તોવ. ‘‘વિદૂહી’’તિ સત્તપઞ્ઞત્તિયા પરમત્થતો અવિજ્જમાનાયપિ પઞ્ઞાપેતબ્બો સન્તાને પવત્તમાનો સાસનવરે સમ્મોહધંસકઞાણસહિતો હદયવત્થુનિસ્સિતો ચિત્તુપ્પાદો વુત્તો, સો યથારહં હેતાધિપતિસહજાતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયો નિપ્ફાદકો ભવે. ઞા-ઇતિધાતુયા અત્થભૂતં ઞાણં પચ્ચયુપ્પન્નં નિપ્ફાદેય્યં ભવે, એવં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નભાવેન યોજના.

‘‘ઞેય્યં સાસનવર’’ન્તિ વિસેસનવિસેસ્યભાવેન યોજના. સાસનવરં નામ ન યેન કેનચિ ઞેય્યં, અથ ખો વિદૂહેવ સણ્હસુખુમઞાણેન ઞેય્યં સાસનવરન્તિ વિસેસેતિ.

‘‘એતં સાસનવર’’ન્તિ વિસેસનવિસેસ્યભાવેન યોજના. સાસનવરં નામ મયા બુદ્ધિયં અટ્ઠપિતં અપ્પવત્તેતબ્બં હોતિ, મયા ઇદાનિ નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયભાવેન બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનં ઠપેતબ્બં પવત્તેતબ્બં સાસનવરન્તિ વિસેસેતિ. એતં સાસનવરં નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયન્તિ યોજના કાતબ્બા. તેનાહ ‘‘એતં ઇદાનિ અમ્હેહિ વિભજિતબ્બહારનયપટ્ઠાનવિચારણવિસયભૂતં સાસન’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના). ઇચ્ચેવં નેત્તિયા પઠમગાથાય સઙ્ખેપેન યોજનત્થો સમત્તો.

તત્થ યન્તિ અનિયમનરવરસ્સ સત્થુનો વાચકં પયોગવન્તસબ્બનામં. અનિયમો ચ પૂજનનમસ્સનકિરિયાય અનિયમિતત્તા વુત્તો, ન નરવરતો અઞ્ઞસત્તસ્સ સમ્ભવતોતિ. એસ નયો સેસાનિયતેસુપિ તીસુ પિટકેસુ. લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ, તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો.એત્થ સત્તનિકાયે પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ લોકિયન્તિ પવત્તન્તિ, તબ્બિપાકો ચ લોકિયતિ પવત્તતિ, ઇતિ સત્તનિકાયસ્સ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનં, તબ્બિપાકસ્સ ચ પવત્તનસ્સ આધારભાવતો ‘‘એત્થા’’તિપદેન નિદ્દિટ્ઠો સત્તનિકાયો લોકોનામ. પૂજયતેતિ વિગ્ગહવિરહિતં આખ્યાતપદં, સક્કચ્ચં પૂજનં કરોતિ.

લોકં પાલેન્તીતિ લોકપાલા, પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનઞ્ચેવ તબ્બિપાકસ્સ ચ પવત્તનાધારત્તા લોકા ચ. કે તે? ચત્તારો મહારાજાનો, ઇન્દયમવરુણકુવેરા વા, ખત્તિયચતુમહારાજસક્કસુયામસન્તુસિતસુનિમ્મિતપરનિમ્મિતવસવત્તિમહાબ્રહ્માદયો વા. પાલનઞ્ચેત્થ ઇસ્સરિયાધિપચ્ચેન તંતંસત્તલોકસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવિહેસનનિવારણાદિઆણાપવત્તાપનયસપરિવારટ્ઠાનન્તરાદિનિય્યાદના, સહ લોકપાલેહિ યો વત્તતીતિ સલોકપાલો. અથ વા યે હિરોત્તપ્પા લોકં પાલેન્તિ, ઇતિ પાલનતો તે હિરોત્તપ્પા લોકપાલા. તેનાહ ભગવા ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૨.૯; ઇતિવુ. ૪૨). લોકપાલેહિ હિરોત્તપ્પેહિ સમન્નાગતો લોકો સલોકપાલો નામ. હિરોત્તપ્પસમ્પન્નો હિ સપ્પુરિસો લોકો સક્કચ્ચં સદા સબ્બકાલેસુ પૂજયતિ ચેવ નમસ્સતિ ચ પાપહિરિજિગુચ્છનતો, ધમ્મચ્છન્દવન્તતાય ચ.

અઞ્ઞે પન પૂજેન્તા નમસ્સન્તાપિ કદાચિયેવ પૂજેન્તિ નમસ્સન્તિ, ન સબ્બદાતિ. સદાતિ પૂજનનમસ્સનકાલવાચકવિગ્ગહવિરહિતં વિકપ્પનામં, સબ્બનામં વા. નમસ્સતીતિ વિગ્ગહવિરહિતં આખ્યાતપદં, સક્કચ્ચં નમસ્સનં કરોતિ. તસ્સેતાતિ એત્થ તસ્સાતિ નિયમવાચકં પયોગવન્તસબ્બનામં વિગ્ગહવિરહિતમેવ. નિયમો ચ પૂજનનમસ્સનકિરિયાય વિસેસિતો. તસ્મા તસ્સ પૂજનનમસ્સનકિરિયાય નિયમિતબ્બસ્સ પૂજેતબ્બસ્સ નમસ્સિતબ્બસ્સ નરવરસ્સાતિ અત્થો યુત્તોવ. સેસનિયમેસુ અઞ્ઞેસુપિ એસેવ નયો. એતન્તિ આચરિયેન વિભજિતબ્બહારનયપટ્ઠાનવિચારણવિસયભૂતસ્સ સાસનવરપરામસનં પયોગવન્તસબ્બનામં વિગ્ગહવિરહિતં.

સાસતિ એતેનાતિ સાસનં, એતેન નવવિધસુત્તન્તેન, નવવિધસુત્તન્તસહિતેન વા વરેન સબ્બેન સમત્થે વેનેય્યે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ તિવિધયાનમુખેન યથારહં સત્તે સાસતિ અનુસાસતિ વિનેતિ. ઇતિ સાસનાનુસાસનકિરિયાનુસારેન વેનેય્યસત્તાનં જાનનપટિપજ્જનાધિગમસ્સ કારણકરણત્તા ‘‘એતેના’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠં નવવિધસુત્તન્તં, નવવિધસુત્તન્તસહિતં વા વરં સબ્બં સાસનં નામ. નવવિધસુત્તન્તદેસનાય હિ વેનેય્યાનં જાનનં પુરિમજાનનેન પચ્છિમજાનનં, જાનનેન પટિપજ્જનેન પચ્છિમપટિપજ્જનેન અધિગમો, પુરિમાધિગમેન પચ્છિમાધિગમો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સદ્ધા સીલં સુતં ચાગો પઞ્ઞા સદ્ધાય સીલસ્સ સુતસ્સ ચાગસ્સ પઞ્ઞાયા’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) ચ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પરિકમ્મં પઠમસ્સ ઝાનસ્સ’’ત્યાદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) ચ. સાસધાતુયા દેસનાસદ્દો ચ તંજનકો દેસનાઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો ચ મુખ્યત્થો, તંઉપનિસ્સયપચ્ચયા વેનેય્યાનં અત્થજાનનપટિપજ્જનઅધિગમનાદિ કારણૂપચારત્થો, ‘‘એતેના’’તિ પદેન વુત્તાય સાસનભૂતાય નામપઞ્ઞત્તિયા કરણસત્તિસઙ્ખાતા ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિ ફલૂપચારત્થો. ઇતિ-સદ્દોપિ તમેવ નામપઞ્ઞત્તિયા ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિં હેતુભાવેન પરામસતિ, તસ્સા સત્તિયા આધારભૂતા નામપઞ્ઞત્તિ યુ-પચ્ચયત્થો. એસેવ નયો તીસુ પિટકેસુ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ.

એકન્તનિય્યાનટ્ઠેન, અનઞ્ઞસાધારણગુણતાય ચ ઉત્તમટ્ઠેન વરં ઉત્તમં, પરિયત્તિસાસનમ્હિ ફલનિય્યાદનતો, મગ્ગનિય્યાનહેતુભાવતો ચ નિય્યાનટ્ઠેન, સાવકાદીહિ અજનિયત્તા અસાધારણટ્ઠેન ચ ઉત્તમટ્ઠેન વરં, વરિતબ્બન્તિ વા વરં. યથાવુત્તસ્સ સાસનસ્સ પણ્ડિતેહિ અભિપત્થિતસમિદ્ધિહેતુતાય વરિતબ્બત્તા પત્થેતબ્બત્તા સાસનવરં નામ, યથાવુત્તટ્ઠેન વા સાસનઞ્ચ તં વરઞ્ચાતિ સાસનવરં. ચ-સદ્દેન સત્તિભેદં, તં-સદ્દેન અત્થાભેદં દેસ્સેતિ.

વિદન્તીતિ વિદૂ. યે પણ્ડિતા યથાસભાવતો કમ્મકમ્મફલાનિ, કુસલાદિભેદે ચ ધમ્મે વિદન્તિ, ઇતિ વિદનતો તે પણ્ડિતા વિદૂ નામ, તેહિ. ઞાતબ્બન્તિ ઞેય્યં. ઞા-ધાતુયા નિપ્પરિયાયતો આરમ્મણિકં ઞાણં વુત્તં, ઠાનૂપચારતો સાસનવરસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવો દસ્સિતો, ઇતિ-સદ્દેન આરમ્મણપચ્ચયભાવો પરામસિતો. તસ્સ ઇતિ-સદ્દેન પરામસિતબ્બસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવસ્સ આધારં સાસનવરં ણ્ય-પચ્ચયત્થોતિ દટ્ઠબ્બં. ઞાણં અરહતીતિ વા ઞેય્યં, વિદૂનં ઞાણં જાનનં આરમ્મણભાવેન અરહતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં નયે તદ્ધિતપદં દટ્ઠબ્બં.

નરતિ નેતીતિ નરો. યો પુરિસો અત્તાનં ઇત્થીનં ઉચ્ચટ્ઠાનં નરતિ નેતિ, ઇતિ નરનતો નયનતો સો પુરિસો નરો નામ. સો હિ પુત્તભૂતોપિ માતુયા પિતુટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, કનિટ્ઠભાતુભૂતોપિ જેટ્ઠભગિનીનં પિતુટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. અથ વા નરિતબ્બો નેતબ્બોતિ નરો. સો હિ જાતકાલતો પટ્ઠાય યાવ અત્તનો સભાવેન અત્તાનં ધારેતું સમત્થો ન હોતિ, તાવ પરેહિ નેતબ્બો, ન તથા અઞ્ઞો તિરચ્છાનાદિકોતિ. એત્થ પન સત્થુવિસયતાય નરતિ વેનેય્યસત્તેતિ નરોતિ અત્થો અધિપ્પેતો. સત્થા હિ સત્તે અપાયાદિતો સુગતિં વા મગ્ગફલનિબ્બાનં વા નેતીતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅનેકગુણસમન્નાગતત્તા વરો ઉત્તમો, વરિતબ્બો પત્થેતબ્બોતિ વા વરો, તિલોકગ્ગો. પકતિયા ઉચ્ચટ્ઠાનટ્ઠો નરો ગુણુત્તમેન સમન્નાગતો વરો, નરો ચ સો વરો ચાતિ નરવરો. ચ-ત-સદ્દાનં અત્થભેદો વુત્તોવ, વિસેસનપરપદસમાસોયં. યેન વુત્તં ‘‘અગ્ગપુગ્ગલસ્સાતિ અત્થો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના). અઞ્ઞે પન ‘‘નરાનં, નરેસુ વા વરોતિ નરવરો’’તિ વદન્તિ, તં વચનં ‘‘અગ્ગપુગ્ગલસ્સાતિ અત્થો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના) અટ્ઠકથાવચનેન વિરુજ્ઝતિ મઞ્ઞે. તસ્સ નરવરસ્સાતિ. ઇચ્ચેવં નેત્તિપ્પકરણસ્સ આદિગાથાય સમાસેન ચ વચનત્થો સમત્તો.

સરૂપત્થો યોજનત્થવચનત્થાનુસારેન વિજાનિતબ્બો. તથાપિ વિસું સુટ્ઠુ જાનનત્થાય પુન વત્તબ્બો. ‘‘ય’’ન્તિ પદસ્સ અનઞ્ઞસાધારણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅનેકગુણસમ્પન્નો સલોકપાલેન લોકેન પૂજેતબ્બો ચેવ નમસ્સિતબ્બો ચ સાસનવરદેસકો તિલોકગ્ગો સરૂપત્થો. ‘‘લોકો’’તિ પદસ્સ યથાવુત્તલોકપાલસહિતો સદ્ધાચાગાદિસમ્પન્નો સબ્બસત્તલોકો સરૂપત્થો. લોકસદ્દો એકવચનયુત્તોપિ જાતિસદ્દત્તા નિરવસેસતો સત્તે સઙ્ગણ્હાતિ યથા ‘‘મહાજનો’’તિ. કામઞ્ચેત્થ લોકસદ્દો ‘‘લોકવિદૂ’’ત્યાદીસુ સઙ્ખારભાજનેસુપિ પવત્તો, પૂજનનમસ્સનકિરિયાસાધનત્તા પન સત્તલોકેવ વાચકભાવેન પવત્તોતિ. તેનાહ ‘‘પૂજનકિરિયાયોગ્યભૂતતાવસેના’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના).

પૂજયતેતિ એત્થ પૂજનકિરિયાય મુખ્યતો પૂજનસઙ્ખાતો પૂજેન્તાનં ચિત્તુપ્પાદો સરૂપત્થો, ફલૂપચારેન તંચિત્તુપ્પાદસ્સ આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયભૂતા વુત્તપ્પકારા સબ્બે બુદ્ધગુણા સરૂપત્થા. તે-વિભત્તિપચ્ચયસ્સ પૂજનકિરિયાસાધકો વુત્તપ્પકારો લોકો ચ સરૂપત્થો, એવં સતિ અત્થભેદાભાવતો દ્વીસુ વાચકેસુ એકોવ વાચકો વત્તબ્બો, કસ્મા એકસ્મિં અત્થે દ્વે વાચકા વુત્તાતિ? નાયં દોસો દ્વિન્નં વાચકાનં સામઞ્ઞવિસેસવાચકત્તા. લોકસદ્દો હિ પૂજનકિરિયાસાધકો, અઞ્ઞકિરિયાસાધકો ચ વદતીતિ સામઞ્ઞવાચકો ચ હોતિ. પૂજયતે-સદ્દો લોકપૂજનઇત્થિપૂજનપુરિસપૂજનતિરચ્છાનપૂજનાદિકિરિયાસાધકઞ્ચ વદતીતિ સામઞ્ઞવાચકો. તસ્મા પૂજયતે-સદ્દો લોકસદ્દસ્સ સરૂપત્થો, પૂજનકિરિયાસાધકો ચ ન અઞ્ઞકિરિયાસાધકોતિ નિયમેતિ. લોકસદ્દો ચ પૂજયતેસદ્દસ્સ સરૂપત્થો પૂજનકિરિયાસાધકો. લોકો પન પૂજનકિરિયાસાધકો ઇત્થિપુરિસતિરચ્છાનાદિકોતિ નિયમેતિ. તીસુ પિટકેસુ અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો.

‘‘સલોકપાલો’’તિ પદસ્સ યથાવુત્તસેટ્ઠલોકપાલસહગતો, પૂજનનમસ્સનકિરિયાસાધકો ચ સત્તનિકાયો સરૂપત્થો. ‘‘સદા’’તિ પદસ્સ રત્તિદિવસકાલો અતીતભગવતો ધરમાનકાલો તતો પરકાલો અભિનીહારતો યાવ સાસનન્તરધાના કાલો તતો પરકાલો સરૂપત્થો. સો પન અનાગતબુદ્ધુપ્પજ્જનકાલો અતીતસમ્માસમ્બુદ્ધે ઇદાનિ પૂજયન્તિ નમસ્સન્તિ વિય પૂજયિસ્સતિ ચેવ નમસ્સિસ્સતિ ચ. નમસ્સતીતિ એત્થ નમસ્સનકિરિયાય મુખ્યતો નમસ્સનસઙ્ખાતો ચિત્તુપ્પાદો સરૂપત્થો, ફલૂપચારેન તંચિત્તુપ્પાદસ્સ આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયભૂતા વુત્તપ્પકારા સબ્બે બુદ્ધગુણા સરૂપત્થો. તિ-વિભત્તિપચ્ચયસ્સ નમસ્સનકિરિયાસાધકો યથાવુત્તસત્તનિકાયો લોકો ચ સરૂપત્થો, અત્થભેદાભાવેપિ દ્વિન્નં વાચકાનં પવત્તભાવો હેટ્ઠા વુત્તોવ. ‘‘ચા’’તિ પદસ્સ ઇધેકચ્ચો પૂજેન્તોપિ ન નમસ્સતિ, નમસ્સન્તોપિ ન પૂજેતિ ચ, અયં પન સત્તનિકાયો લોકો પૂજયતિ ચેવ નમસ્સતિ ચાતિ સમુચ્ચયત્થો સરૂપત્થો.

તસ્સાતિ એત્થ તં-સદ્દસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅનેકગુણસમન્નાગતો પૂજેતબ્બો નમસ્સિતબ્બો તિલોકગ્ગો સત્થા સરૂપત્થો, છટ્ઠીવિભત્તિયા જનકસ્સ નરવરસ્સ જઞ્ઞેન સાસનવરેન સમ્બન્ધો પધાનસરૂપત્થો, જઞ્ઞસાસનવરસ્સ જનકેન નરવરેન સમ્બન્ધો અપધાનસરૂપત્થો. તીસુ પિટકેસુ એવરૂપેસુ અઞ્ઞેસુપિ એસેવ નયો.

‘‘એત’’ન્તિ પદસ્સ આચરિયેન વિભજિતબ્બહારનયપટ્ઠાનવિચારણવિસયભૂતં સાસનં સરૂપત્થો. ‘‘સાસનવર’’ન્તિ પદસ્સાપિ તમેવ સરૂપત્થો, એતં સાસનવરં પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધભેદેન તિવિધમ્પિ પરિયત્તિસાસનમેવ સબ્બસાસનમૂલભૂતત્તા, નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયભૂતત્તા ચ વિસેસતો અધિપ્પેતં તસ્સ મૂલભૂતભાવતો વિનયસંવણ્ણનાદીસુ બહૂપકારેન દસ્સિતોતિ અમ્હેહિ ન વત્તબ્બો. વદન્તોપિ અઞ્ઞં રચિતબ્બં રચિતું અસમત્થોવ હુત્વા વદતીતિ ગહિતબ્બો વદેય્ય.

તં પન પરિયત્તિસાસનં વિમુત્તિરસવસેન એકવિધં, ધમ્મવિનયવસેન દુવિધં, વિનયપિટકસુત્તન્તપિટકઅભિધમ્મપિટકવસેન તિવિધં, આણાદેસનાવોહારદેસનાપરમત્થદેસનાવસેન તિવિધં, યથાપરાધસાસનાયથાનુલોમસાસનાયથાધમ્મસાસનાભેદેનપિ તિવિધં, સંવરાસંવરકથાદિટ્ઠિવિનિવેઠનકથાનામરૂપપરિચ્છેદકથાભેદેનપિ તિવિધં. એત્થ ચ દેસના દેસકાધીના, સાસનં સાસિતબ્બાયત્તં, કથા કથેતબ્બત્થાપેક્ખાતિ વિસેસો. દીઘનિકાયો, મજ્ઝિમનિકાયો, સંયુત્તનિકાયો, અઙ્ગુત્તરનિકાયો, ખુદ્દકનિકાયોતિ નિકાયભેદેન પન પઞ્ચવિધં; સુત્તગેય્યવેય્યાકરણગાથાઉદાનઇતિવુત્તકજાતકઅબ્ભુતધમ્મવેદલ્લભેદેન પન નવવિધં; ધમ્મક્ખન્ધભેદેન પન ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સવિધં; ‘‘સંકિલેસભાગિયવાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયઅસેક્ખભાગિયાતિ અમિસ્સાનિ ચત્તારિ; સંકિલેસભાગિયવાસનાભાગિયસંકિલેસભાગિયનિબ્બેધ ભાગિયસંકિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયવાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયાતિ મિસ્સકદુકાનિ ચત્તારિ; સંકિલેસભાગિયવાસનાભાગિયઅસેક્ખભાગિયસંકિલેસભાગિયવાસના ભાગિયનિબ્બેધભાગિયાતિ મિસ્સકતિકાનિ દ્વે; તણ્હાસંકિલેસદિટ્ઠિસંકિલેસદુચ્ચરિતસંકિલેસતણ્હાવોદાનભાગિયદિટ્ઠિવ- ઉદાનભાગિયદુચ્ચરિતવોદાનભાગિયાતિછા’’તિ (નેત્તિ. ૮૯) સોળસન્નં સુત્તાનં ભેદેન સોળસવિધં; ‘‘લોકિયલોકુત્તરલોકિયલોકુત્તરસત્તાધિટ્ઠાનધમ્માધિટ્ઠાનસત્તધમ્માધિટ્ઠાનઞાણઞેય્ય- ઞાણઞેય્યદસ્સનભાવનાદસ્સનભાવનાસકવચનપરવચનસકવચનપરવચન વિસ્સજ્જનીયઅવિસ્સજ્જનીયવિસ્સજ્જનીયઅવિસ્સજ્જનીયકમ્મવિપાકકમ્મવિપાકકુસલ અકુસલકુસલાકુસલઅનુઞ્ઞાતપટિક્ખિત્તઅનુઞ્ઞાતપટિક્ખિત્તથવસ્સ ભેદેન અટ્ઠવીસતિવિધ’’ન્તિ (નેત્તિ. ૧૧૨) એવમાદિબહુવિધં પરિયત્તિસાસનં નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસેસતો વિસયં. તસ્સ વિસયભાવે સતિ પટિપત્તિપટિવેધસઙ્ખાતં સાસનદ્વયમ્પિ તમ્મૂલકત્તા વિસયં હોતિ પરિયાયતોતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘વિદૂહી’’તિ પદસ્સ યથાવુત્તસાસનવરસ્સ સપરસન્તાનપવત્તનપવત્તાપનાદિવસેન વિજાનનસમત્થો સણ્હસુખુમઞાણાદિગુણસમ્પન્નો કલ્યાણપુથુજ્જનસોતાપન્નાદિકો પુગ્ગલો સરૂપત્થો. ‘‘ઞેય્ય’’ન્તિ પદસ્સ તાદિસેહિ વિદૂહિ સણ્હસુખુમઞાણાદિના વિજાનિતબ્બં સાસનવરં સરૂપત્થો. ‘‘નરવરસ્સા’’તિ પદસ્સ એકવિધાદિભેદસ્સ સાસનવરસ્સ જનકો અનેકગુણસમ્પન્નો તિલોકગ્ગો સરૂપત્થો. ઇચ્ચેવં નેત્તિયા આદિગાથાય સરૂપત્થો સઙ્ખેપેન વિજાનિતબ્બો.

એવં તસ્સા અનુસન્ધ્યાદીનં જાનિતબ્બભાવે સતિપિ અજાનન્તો વિય પુચ્છિત્વા દોસં આરોપેત્વા પરિહારવસેનાપિ ગમ્ભીરાધિપ્પાયસ્સ અનાકુલસ્સ વિસેસજાનનં ભવિસ્સતિ. તસ્મા પુચ્છિત્વા દોસં રોપેત્વા પરિહારવસેન ગમ્ભીરાધિપ્પાયં સમ્પિણ્ડેત્વા કથયિસ્સં. અમ્હાકાચરિય કિમત્થં ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિમાહ? નેત્તિપ્પકરણં કાતું. એવં સતિ નેત્તિપ્પકરણભૂતં ‘‘સોળસહારા નેત્તિ’’ત્યાદિકં એવ વત્તબ્બં, કસ્મા તં અવત્વા તતો નેત્તિપ્પકરણતો અઞ્ઞં ‘‘યં લોકો પૂજયતે’’ત્યાદિમાહ. સેય્યથાપિ સમુદ્દં ગચ્છન્તો હિમવન્તં ગચ્છતિ, હિમવન્તં ગચ્છન્તો સમુદ્દં ગચ્છતિ, એવમેવ નેત્તિપ્પકરણં કરોન્તો સાસનવરદસ્સનં કરોતીતિ? સચ્ચં, તથાપિ યસ્સ સંવણ્ણનં નેત્તિપ્પકરણં કાતુકામો તં સાસનવરં પઠમં દસ્સેતું ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિમાહ. એવં સતિ ‘‘એતં સાસનવર’’ન્તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં, કસ્મા ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિ વુત્તન્તિ? તં સાસનવરં જનકેન નરવરેન નિયમેત્વા થોમેતું વુત્તં. તથાપિ ‘‘તસ્સ નરવરસ્સા’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બં, કસ્મા ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિ વુત્તન્તિ? તં જનકં નરવરં લોકપાલેન લોકસેટ્ઠેન સદ્ધિં સબ્બેન લોકેન પૂજનીયનમસ્સનીયભાવેન થોમેતું ‘‘યં લોકો’’ત્યાદિ વુત્તં. પૂજેન્તાપિ વન્દિત્વા પૂજેન્તિ, તસ્મા ‘‘પૂજયતે’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ? તથાપિ કેચિ કેસઞ્ચિ પૂજાસક્કારાદીનિ કરોન્તાપિ તેસં અપાકટગુણતાય નમક્કારં ન કરોન્તિ. એવં ભગવતો યથાભૂતઅબ્ભુગ્ગતસદ્દતાય પન ભગવન્તં પૂજેત્વાપિ વન્દતિયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘નમસ્સતિ ચા’’તિ વુત્તં. પૂજેન્તો, નમસ્સન્તો ચ ન કદાચિયેવ, અથ ખો સબ્બકાલન્તિ દસ્સેતું ‘‘સદા’’તિ વુત્તં. તાદિસસ્સ નરવરસ્સ તાદિસં સાસનવરં સણ્હસુખુમઞાણસમ્પન્નેહિ વિદૂહેવ સુખુમઞાણેનેવ ઞેય્યન્તિ સાસનવરં થોમેતું ‘‘વિદૂહિ ઞેય્ય’’ન્તિ વુત્તં.

એત્થ ચ ‘‘પૂજયતે, નમસ્સતી’’તિ એતેહિ પૂજનનમસ્સનકિરિયાય હેતુભૂતા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદયો અનેકે લોકિયલોકુત્તરગુણા પકાસિતા હોન્તિ તે ગુણે આગમ્મ સબ્બલોકસ્સ પૂજનનમસ્સનચેતનાય પવત્તનતો. તેસુ હિ કિઞ્ચિ સરૂપતો, કિઞ્ચિ અનુમાનતો સારિપુત્તત્થેરાદયો અનુસ્સરન્તિ, પૂજેન્તિ, નમસ્સન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અનુસ્સરેથ સમ્બુદ્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૯). એકદેસગુણાપિ પૂજારહા નમસ્સનારહા, કસ્મા સબ્બેપિ ગુણા પકાસિતાતિ? સબ્બગુણદસ્સનેન બોધિસમ્ભારસમ્ભરણમહાકરુણાયોગસઙ્ખાતહેતુઞાણપહાન- આનુભાવરૂપકાયસમ્પત્તિસઙ્ખાતફલહિતજ્ઝાસયિન્દ્રિય- પાકકાલાગમનદેસનાઞાણસઙ્ખાતસત્તુ- પકારસમ્પદાવસેન થોમના દસ્સિતા. તેન અત્તહિતપટિપત્તિ, પરહિતપટિપત્તિ ચ નિરુપક્કિલેસૂપગમનાપગમનઞ્ચ લોકસમઞ્ઞાનુપપવત્તિ, તદનતિધાવનઞ્ચ ચરણસમ્પત્તિ, વિજ્જાસમ્પત્તિ ચ અત્તાધિપતિતા, ધમ્માધિપતિતા ચ લોકનાથઅત્તનાથતા ચ પુબ્બકારિકતઞ્ઞુતા ચ અપરન્તપતા, અનત્તન્તપતા ચ બુદ્ધકરણધમ્મબુદ્ધભાવસિદ્ધિ ચ પરતારણઅત્તતારણઞ્ચ સત્તાનુગ્ગહચિત્તતા, ધમ્મવિરત્તચિત્તતા ચ પકાસિતા ભવન્તિ. તેન સબ્બપ્પકારેન અનુત્તરદક્ખિણેય્યતાઉત્તમપૂજનીયનમસ્સનીયભાવપૂજનનમસ્સનકિરિયાય ચ ખેત્તઙ્ગતભાવં પકાસેતિ. તેન પૂજનકનમસ્સનકાનં યથિચ્છિતબ્બપયોજનસમ્પત્તિ પકાસિતાતિ સબ્બગુણા પકાસિતાતિ.

આદિકલ્યાણતાદિગુણસમ્પત્તિયા વરં અગ્ગં ઉત્તમં, નિપુણઞાણગોચરતાય પણ્ડિતવેદનીયઞ્ચ, તસ્મા ‘‘વરં ઞેય્ય’’ન્તિ વચનેહિ સ્વાક્ખાતતાદયો સબ્બે ધમ્મગુણા પકાસિતા. અરિયસચ્ચપટિવેધેન સમુગ્ઘાતકિલેસસમ્મોહાયેવ પરમત્થતો પણ્ડિતા બાલ્યાદિસમતિક્કમનતો, તસ્મા ભાવિતલોકુત્તરમગ્ગા, સચ્છિકતસામઞ્ઞફલા ચ પુગ્ગલા વિસેસતો ‘‘વિદૂ’’તિ વુચ્ચન્તિ. તે હિ યથાવુત્તસાસનવરં અવિપરીતતો ઞાતું, નેતુઞ્ચ સપરસન્તાને સક્કુણન્તિ. તસ્મા યે સુપ્પટિપન્નતાદયો અનેકેહિ સુત્તપદેહિ સંવણ્ણિતા, તે અરિયસઙ્ઘગુણાપિ નિરવસેસતો ‘‘વિદૂહી’’તિ પદેન પકાસિતાતિ. એવં નેત્તિયા પઠમગાથાય ‘‘એતં સાસનવર’’ન્તિ પદેન સાસનત્તયં સઙ્ગણ્હિત્વા તત્થ ઇતરેસં દ્વિન્નં અધિગમૂપાયભાવતો સબ્બસાસનમૂલભૂતસ્સ, અત્તનો નેત્તિપ્પકરણસ્સ ચ વિસયભૂતસ્સ પરિયત્તિસાસનવરસ્સ દસ્સનમુખેન સબ્બે રતનત્તયગુણાપિ થોમનાવસેન નયતોવ પકાસિતા હોન્તિ. નયતો હિ દસ્સિતા સબ્બે ગુણા નિરવસેસા ગહિતા ભવન્તિ, ન સરૂપતો. તેનાહ ભગવન્તં ઠપેત્વા પઞ્ઞવન્તાનં અગ્ગભૂતો ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરોપિ બુદ્ધગુણપરિચ્છેદનમનુયુત્તો ‘‘અપિચ મે ધમ્મન્વયો વિદિતો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬) ભગવતાપિ –

‘‘એવં અચિન્તિયા બુદ્ધા, બુદ્ધધમ્મા અચિન્તિયા;

અચિન્તિયે પસન્નાનં, વિપાકો હોતિ અચિન્તિયો’’તિ. (અપ. થેર ૧.૧.૮૨; નેત્તિ. ૯૫) –

ગાથા વુત્તા. તત્થ બુદ્ધધમ્માતિ બુદ્ધગુણા. અમ્હાકં પન યાવજીવં રતનત્તયગુણપરિદીપને અતિઉસ્સાહન્તાનમ્પિ સરૂપતો નીહરિત્વા દસ્સેતું અસમત્થભાવો પગેવ પણ્ડિતેહિ વેદિતબ્બોતિ.

ઇચ્ચેવં –

‘‘યં લોકો પૂજયતે, સલોકપાલો સદા નમસ્સતિ ચ;

તસ્સેત સાસનવરં, વિદૂહિ ઞેય્યં નરવરસ્સા’’તિ. –

નિગ્ગહિતલોપવસેન વુત્તાય ગાથાય સઙ્ખેપેન કથિતો અનુસન્ધ્યાદિકો સમત્તોતિ.

‘‘યં લોકો પૂજયતે, સ લોકપાલો સદા નમસ્સતિ ચ;

તં તસ્સ સાસનવરં, વિદૂહિ ઞેય્યં નરવરસ્સા’’તિ. –

ગાથં અપરે પઠન્તિ. તસ્સાપિ અનુસન્ધ્યત્થો વુત્તનયોવ. યોજનત્થો પન વિસેસો. તત્થ હિ સલોકપાલો લોકો યસ્સ સત્થુનો નરવરસ્સ યં સાસનવરં સંવણ્ણેતબ્બસહિતં, સંવણ્ણેતબ્બં એવ વા પૂજયતે ચેવ નમસ્સતિ ચ, તસ્સ લોકપાલસ્સ સત્થુનો તં પૂજેતબ્બં, નમસ્સિતબ્બઞ્ચ વિદૂહેવ વિઞ્ઞાતબ્બં, એતં સાસનવરં નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયન્તિ ગહેતબ્બન્તિ યોજના. યોજનાકારોપિ હેટ્ઠા વુત્તનયોવ.

વિગ્ગહત્થોપિ વિસેસો. ઇમસ્મિઞ્હિ નયે લોકં પાલેન્તીતિ લોકપાલા, યથાવુત્તચતુમહારાજાદયો. તેહિ લોકપાલેહિ સહિતં સબ્બલોકં પાલેતિ લોકગ્ગનાયકત્તાતિ લોકપાલોતિ ભગવાપિ લોકપાલસદ્દેન વુત્તો. સો હિ ‘‘તસ્સા’’તિ એત્થ તં-સદ્દેન પરામસીયતિ, તસ્મા તસ્સ લોકપાલસ્સ સત્થુનો નરવરસ્સાતિ અત્થો ગહિતો. યદિ એવં લોકપાલો ગુણીભૂતો અપધાનો પધાનભૂતં લોકં વિસેસેત્વા વિનિવત્તો, કથં તં-સદ્દેન પરામસીયતીતિ? લોકવિસેસકો સમાનોપિ સાસનવરાપેક્ખતાય જનકસામિભાવેન સમ્બન્ધિવિસેસભૂતત્તા પધાનભૂતો વિય પરામસીયતીતિ. ભગવા સાસનવરસ્સ સામિભાવેન ગહિતો. કથં સાસનવરસ્સ સામી ભગવા સાસનવરં પૂજયતીતિ? ન ચાયં વિરોધો. બુદ્ધા હિ ભગવન્તો ધમ્મગરુનો, તે સબ્બકાલં ધમ્મમપચયમાનાવ વિહરન્તીતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ધમ્મગરુધમ્માપચયમાનભાવો ‘‘યંનૂનાહં…પે… તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરું કત્વા માનેત્વા પૂજેત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૨૧) વુત્તો, તસ્મા લોકપાલો ભગવા સાસનવરં પૂજયતીતિ દટ્ઠબ્બો. એવં સતિ લોકપાલો ભગવા સાસનવરં પૂજયતીતિ અત્થો યુત્તો હોતુ, કથં લોકપાલો ભગવા સાસનવરં નમસ્સતીતિ યુત્તોતિ? યુત્તોવ ‘‘નમસ્સતી’’તિ પદસ્સ ગરુકરણેન તન્નિન્નપોણપબ્ભારોતિ અત્થસ્સાપિ લબ્ભનતો. ભગવા હિ ધમ્મગરુતાય સબ્બકાલં ધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવેન વિહરતીતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેન વા સંવણ્ણનાસુ વુત્તનયેન વા ઞાતબ્બન્તિ અમ્હેહિ ન વિત્થારીયતિ.

એવં પઠમગાથાય ‘‘સાસનવર’’ન્તિ પદેન તિવિધમ્પિ સાસનં સઙ્ગણ્હિત્વા તત્થ પરિયત્તિસાસનમેવ અત્તનો નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયં નિયમેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘દ્વાદસ પદાનિ’’ત્યાદિમાહ. અથ વા પઠમગાથાય રતનત્તયથોમનેન સહ નેત્તિપ્પકરણતાવિસયં સાસનવરં આચરિયેન દસ્સિતં, ‘‘તસ્સ સાસનવરં કિં સબ્બંયેવ નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયં, ઉદાહુ પરિયત્તિસાસનમેવા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પરિયત્તિસાસનભૂતં સુત્તમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સાસનવર’’ન્તિ સામઞ્ઞેન વુત્તમ્પિ પરિયત્તિસુત્તમેવ સાસનવરન્તિ ગહેતબ્બન્તિ અત્થો. ‘‘તં પન કતિવિધ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘દ્વાદસ પદાની’’તિ વુત્તં, સઙ્ખેપતો પભેદેન દ્વાદસવિધન્તિ અત્થો. પભેદતો દ્વાદસવિધમ્પિ બ્યઞ્જનપદઅત્થપદતો પન દુવિધમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ વુત્તં. ‘‘તસ્મિં દ્વયે એકમેવ સરૂપતો નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયન્તિ વિઞ્ઞેય્યં, ઉદાહુ ઉભય’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઉભયન્તિ દસ્સેતું ‘‘તં વિઞ્ઞેય્યં ઉભય’’ન્તિ વુત્તં. વચનવચનીયભાવેન સમ્બન્ધે યસ્મિં બ્યઞ્જને, અત્થે ચ ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વોહારો પવત્તો, તં ઉભયં સરૂપતો નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયન્તિ વિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘કિન્તિ વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘કો અત્થો, બ્યઞ્જનં કતમ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – છબ્યઞ્જનપદછઅત્થપદભેદેન દ્વાદસવિધં બ્યઞ્જનપદઅત્થપદવસેન દુવિધં સબ્બપરિયત્તિસઙ્ખાતં સુત્તં મમ નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયં સાસનવરન્તિ ઞાતબ્બં. સરૂપતો પુચ્છિત્વા અત્થપદં, બ્યઞ્જનપદઞ્ચ સરૂપતો ઞાતબ્બન્તિ.

એવં પઠમગાથાય ‘‘સાસનવર’’ન્તિ વુત્તસ્સ સુત્તસ્સ પરિયત્તિભાવઞ્ચેવ અત્થપદબ્યઞ્જનપદભાવેન વેદિતબ્બત્તઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ સુત્તસ્સ પવિચયૂપાયં નેત્તિપ્પકરણં પદત્થવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘સોળસહારા’’ત્યાદિમાહ. અથ વા દુતિયગાથાય નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિસયં સાસનવરં નિયમેત્વા દસ્સિતં, ‘‘નેત્તિ નામ કતમા, કતિવિધા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા નેત્તિનામ એત્તિકાતિ સઙ્ખેપતો દસ્સેતું ‘‘સોળસહારા’’ત્યાદિમાહ. તત્થ તસ્સ સાસનસ્સ સુત્તસ્સ અત્થપરિયેટ્ઠિ નેત્તિસંવણ્ણના મયા મહાકચ્ચાયનેન નિદ્દિટ્ઠા નેત્તિ નામ સોળસહારસમુદાયા પઞ્ચનયસમુદાયા અટ્ઠારસમૂલપદસમુદાયાતિ વિજાનિતબ્બાતિ.

તે હારાદયો કેનટ્ઠેન નેત્તિ નામ? વેનેય્યસત્તે અરિયધમ્મં નેતીતિ નેત્તીતિ એવમાદિ અત્થો સંવણ્ણનાસુ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) વુત્તોવ. ઇમાય તતિયગાથાયપિ ‘‘મહાકચ્ચાનેન નિદ્દિટ્ઠા’’તિ પાઠો સુન્દરો. ‘‘મહાકચ્ચાયનેન નિદ્દિટ્ઠા’’તિ વા પાઠો, ન સુન્દરો. લક્ખણઞ્હિ મયા હેટ્ઠા વુત્તન્તિ. ‘‘સોળસહારાદિસમુદાયા નેત્તી’’તિ વુત્તા, તે હારા સુત્તસ્સ બ્યઞ્જનવિચયો વા હોન્તિ, અત્થવિચયો વા, નયા ચ બ્યઞ્જનવિચયો વા હોન્તિ, અત્થવિચયો વાતિ વિચારણાયં સતિ ‘‘ઇમે ઇમસ્સ વિચયો’’તિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘હારા બ્યઞ્જનવિચયો’’તિઆદિમાહ. તત્થ હારા સુત્તસ્સ બ્યઞ્જનવિચયો હોન્તિ, ન અત્થવિચયો સોળસહારાનં મૂલપદનિદ્ધારણં વજ્જેત્વા બ્યઞ્જનમુખેનેવ સંવણ્ણનાભાવતો. તયો પન નયા સુત્તસ્સ અત્થવિચયો હોન્તિ, તિણ્ણં નયાનં મૂલપદસઙ્ખાતઅવિજ્જાદિસભાવધમ્મનિદ્ધારણમુખેનેવ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભાવતોતિ.

‘‘તં ઉભયં સુત્તે સંવણ્ણનાભાવેન કેનચિ કત્થચિયેવ યોજેતબ્બં, ઉદાહુ સબ્બથા સબ્બત્થ યોજિત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો તં ઉભયં સબ્બત્થ સુત્તેસુ સબ્બથા યોજિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘ઉભયં પરિગ્ગહીત’’ન્તિ વુત્તં. હારા ચેવ નયા ચ ઉભયં સુત્તસ્સ અત્થનિદ્ધારણવસેન પરિતો સમન્તતો ગહિતં સબ્બથા સુત્તેસુ યોજિતન્તિ.

‘‘હારાદિસમુદાયભૂતં નેત્તિસઙ્ખાતં સુત્તં કથં સંવણ્ણેતબ્બં સુત્તં સંવણ્ણેતી’’તિ વત્તબ્બભાવતો વુત્તં ‘‘વુચ્ચતિ સુત્તં યથાસુત્ત’’ન્તિ. નેત્તિસઙ્ખાતં સંવણ્ણનાસુત્તં સંવણ્ણેતબ્બસુત્તાનુરૂપં યથા યેન યેન દેસનાહારેન વા અઞ્ઞેન વા સંવણ્ણેતબ્બં, તેન તેન વુચ્ચતિ સંવણ્ણેતીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘નેત્તિસઙ્ખાતં સુત્તં કિત્તકં સંવણ્ણેતબ્બં સુત્તં સંવણ્ણેતી’’તિ વત્તબ્બભાવતો વુત્તં ‘‘વુચ્ચતિ સુત્તં યથાસુત્ત’’ન્તિ. તત્થ યથાસુત્તં યં યં સુત્તં ભગવતા વુત્તં, તં તં સબ્બં સુત્તં નેત્તિસઙ્ખાતં સુત્તં વુચ્ચતિ વદતિ અસ્સાદાદીનવદસ્સનવસેન સંવણ્ણેતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘નેત્તિનયેન હિ સંવણ્ણેતું અસક્કુણેય્યં નામ સુત્તં નત્થી’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. સઙ્ગહવારવણ્ણના).

‘‘યં યં ભગવતા દેસિતં સુત્તં નેત્તિસંવણ્ણનાય સંવણ્ણિતં, સા સંવણ્ણેતબ્બા દેસના ચ વિઞ્ઞેય્યા, ઉદાહુ દેસિતબ્બઞ્ચા’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘યા ચેવ દેસના’’ત્યાદિમાહ. યા ચેવ દેસના પાળિ સંવણ્ણિતા, સા ચ, તાય દેસનાય દેસિતં યં ધમ્મજાતં, તઞ્ચ ઉભયં વિમુત્તાયતનદેસનાસીસેન પરિચયં કરોન્તેહિ એકન્તેન વિઞ્ઞેય્યં ઉભયસ્સેવ અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનપરિયોસાનાનં સમ્પત્તીનં હેતુભાવતો. ‘‘તસ્સ ઉભયસ્સ વિજાનને સાધેતબ્બે સાધેતબ્બસ્સ વિજાનનસ્સ હેતુભૂતા કતમા અનુપુબ્બી’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો વુત્તં ‘‘તત્રા’’ત્યાદિ. તત્થ તત્ર વિજાનને સાધેતબ્બે સુત્તાદિનવઙ્ગસ્સ સાસનસ્સ અત્થપરિયેસના અત્થવિચારણા હારનયાનં અયં અનુપુબ્બી વિજાનનસ્સ સાધેતબ્બસ્સ હેતુભૂતા અનુપુબ્બી નામાતિ અત્થો. અથ વા તસ્સ ઉભયસ્સ વિજાનને સાધેતબ્બે સુત્તાદિનવઙ્ગસ્સ સાસનસ્સ અત્થપરિયેસનાય અત્થવિચારણાય અયં અનુપુબ્બી વિજાનનસ્સ સાધેતબ્બસ્સ હેતુભૂતા અનુપુબ્બી નામાતિ. અથ વા વક્ખમાનાય હારનયાનુપુબ્બિયા નવવિધસુત્તન્તપરિયેસના વિજાનનસ્સ હેતુભૂતાતિ વેદિતબ્બા. તેનાકારેનેવ અટ્ઠકથાયં તિધા વુત્તાતિ.

સઙ્ગહવારસ્સ અત્થવિભાવના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદ્દેસવારઅત્થવિભાવના

૧. એવં સઙ્ગહવારેન સઙ્ખેપતો દસ્સિતે હારાદયો ઇદાનિ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા’’તિઆદિદેસના આરદ્ધા. અથ વા સોળસહારાદિસમુદાયા નેત્તિ નામ મયા મહાકચ્ચાનેન નિદ્દિટ્ઠાતિ વુત્તા, ‘‘કતમે તે સોળસ હારા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘તત્થ સોળસ હારા’’ત્યાદિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ સોળસહારાદીસુ. દેસના હારો, વિચયો હારો…પે… સામારોપનો હારોતિ ઇમે સોળસ હારાતિ દટ્ઠબ્બા.

તત્થ સબ્બસાધારણત્તા હારપદસ્સ વચનત્થો પઠમં વત્તબ્બો. કેનટ્ઠેન હારાતિ? હરીયન્તિ એતેહીતિ હારા. એતેહિ સંવણ્ણનાવિસેસેહિ સંવણ્ણિયેસુ સુત્તગેય્યાદીસુ અઞ્ઞાણસંસયવિપલ્લાસા હરીયન્તિ, ઇતિ અઞ્ઞાણાદિહરણકારણત્તા ‘‘એતેહી’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠા સંવણ્ણનાવિસેસા હારા નામ, હર-ધાતુયા આચરિયસ્સ વચીભેદસદ્દો, તંસમુટ્ઠાપકો ચિત્તુપ્પાદો ચ મુખ્યત્થો, વેનેય્યાનં સંવણ્ણેતબ્બસુત્તસ્સ અત્થજાનનાદિઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો કારણૂપચારત્થો, તસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભૂતાનં સંવણ્ણનાવિસેસાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિ ફલૂપચારત્થો, ઇતિ-સદ્દેન સા ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિયેવ પરામસીયતિ. તંસત્તિસમ્પન્ના સંવણ્ણનાવિસેસા ણ-પચ્ચયત્થા હોન્તિ. એસ નયો એવરૂપેસુ ઠાનેસુપિ. વિત્થારો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧) વુત્તો એવ.

અસાધારણતો પન દેસીયતિ એતાયાતિ દેસના. એતાય સંવણ્ણનાય સંવણ્ણેતબ્બસુત્તત્થો દેસીયતિ સંવણ્ણીયતિ સંવણ્ણનાનુસારેન ઞાપીયતિ, ઇતિ ઞાપનકારણત્તા ‘‘એતાયા’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠા વિસેસસંવણ્ણના દેસના નામ, ન પાળિદેસના, પાળિદેસનાય સંવણ્ણેતબ્બસંવણ્ણનાભાવેન સહચરણતો વા દેસના. કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞે હારા દેસનાપાળિસઙ્ખાતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભાવતો દેસનાય સહચારિનો હોન્તિ, અયં પન હારો યેભુય્યેન યથારુતવસેનેવ વિઞ્ઞાયમાનત્તા પાળિદેસનાય સહ ચરતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન તથા પરે. ન હિ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાદિસન્દસ્સનલક્ખણરહિતા પાળિદેસના અત્થિ, અયઞ્ચ હારો અસ્સાદાદિસન્દસ્સનલક્ખણોતિ.

વિચિયન્તિ એતેનાતિ વિચયો. એતેન સંવણ્ણનાવિસેસેન સુત્તે પદપઞ્હાદયો વિચિયન્તિ, ઇતિ વિચારણકારણત્તા સો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો નામ. કત્વત્થાધિકરણત્થાપિ લબ્ભન્તિ. સંવણ્ણેતબ્બસુત્તેન પદપઞ્હાદિવિચયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો હારો.

યુત્તાયુત્તિ વિચારીયતિ એતાયાતિ યુત્તિ. એતાય વિસેસસંવણ્ણનાય સબ્બેસં હારાનં ભૂમિગોચરાનં યુત્તાયુત્તિ વિચારીયતિ, ઇતિ વિચારણકારણત્તા ‘‘એતાયા’’તિ પદેન નિદ્દિટ્ઠા વિસેસસંવણ્ણના યુત્તિ નામ. ઇધ ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો, યુત્તિયા વિચારણા, વિચારણીયભાવેન સહચરણતો વા યુત્તિ. સબ્બહારાનં ભૂમિગોચરાનં યુત્તાયુત્તિવિચારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો યુત્તિ હારો.

પદતિ પવત્તેતિ ફલં એતેનાતિ પદં, કારણં. ઠન્તિ તિટ્ઠન્તિ એત્થ ફલાનિ તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, કારણં. પદઞ્ચ તં ઠાનઞ્ચાતિ પદટ્ઠાનં, આસન્નકારણં. સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનં વિચારીયતિ એતાયાતિ પદટ્ઠાના, વિસેસસંવણ્ણના, વિચારણલોપોવ, સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનાનં, તેસઞ્ચ પદટ્ઠાનાનં વિચારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પદટ્ઠાનો હારો.

સુત્તે અવુત્તાપિ સમાનલક્ખણા ધમ્મા લક્ખીયન્તિ એતેન સંવણ્ણનાવિસેસેનાતિ લક્ખણો, સુત્તે વુત્તેન ધમ્મેન સમાનલક્ખણાનં ધમ્માનં અવુત્તાનમ્પિ નિદ્ધારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો લક્ખણો હારો.

સુત્તે દસ્સિયમાના નિબ્બચનાદયો ચત્તારોપિ વિયૂહીયન્તિ વિભાગેન સમ્પિણ્ડીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ બ્યૂહો, ચતુન્નં નિબ્બચનાદીનં બ્યૂહો ચતુબ્યૂહો. નિબ્બચનાધિપ્પાયબ્યઞ્જનાનઞ્ચેવ દેસનાનિદાનસ્સ ચ પુબ્બાપરેન સદ્ધિં સન્દસ્સનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો ચતુબ્યૂહો હારો.

દેસનાય ગહિતધમ્મેન સભાગા, વિસભાગા ચ ધમ્મા આવટ્ટીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ આવટ્ટો, દેસનાય ગહિતધમ્માનં સભાગવિસભાગધમ્મવસેન આવટ્ટનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો આવટ્ટો હારો.

અસાધારણાસાધારણાનં સંકિલેસધમ્મે, વોદાનધમ્મે ચ સાધારણાસાધારણતો, પદટ્ઠાનતો, ભૂમિતો ચ વિભજનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો વિભત્તિ હારો.

સુત્તે નિદ્દિટ્ઠા ધમ્મા પટિપક્ખવસેન પરિવત્તીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વાતિ પરિવત્તો, સુત્તે નિદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં પટિપક્ખતો પરિવત્તનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિવત્તનો હારો.

સુત્તે વુત્તસ્સ એકસ્સેવ અત્થસ્સ વાચકં વિવિધં વચનં એત્થ સંવણ્ણનાવિસેસેતિ વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં, સુત્તે વુત્તે એકસ્મિં અત્થે અનેકપરિયાયસદ્દયોજનાલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો વેવચનો હારો.

સુત્તે વુત્તા અત્થા પકારેહિ ઞાપીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વાતિ પઞ્ઞત્તિ, એકેકસ્સ ધમ્મસ્સ અનેકાહિ પઞ્ઞત્તીહિ પઞ્ઞાપેતબ્બાકારલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પઞ્ઞત્તિ હારો.

સુત્તાગતા ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસુ ઓતરીયન્તિ અનુપ્પવેસીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ ઓતરણો, પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિમુખેહિ સુત્તત્થસ્સ ઓતરણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો ઓતરણો હારો.

સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભા સોધીયન્તિ સમાધીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ સોધનો, સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાનં સોધનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો સોધનો હારો.

સામઞ્ઞવિસેસભૂતા ધમ્મા વિના વિકપ્પેન અધિટ્ઠીયન્તિ અનુપ્પવત્તીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ અધિટ્ઠાનો, સુત્તાગતાનં ધમ્માનં અવિકપ્પનવસેન સામઞ્ઞવિસેસનિદ્ધારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો અધિટ્ઠાનો હારો.

યો હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ ફલં પરિકરોતિ અભિસઙ્ખરોતિ, ઇતિ સો હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ પરિક્ખારો, યો સંવણ્ણનાવિસેસો તં પરિક્ખારં હેતુઞ્ચેવ પચ્ચયઞ્ચ આચિક્ખતિ, ઇતિ સો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારો નામ. સુત્તે આગતધમ્માનં પરિક્ખારસઙ્ખાતે હેતુપચ્ચયે નિદ્ધારેત્વા સંવણ્ણનાલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારો હારો.

સુત્તે આગતધમ્મા પદટ્ઠાનાદિમુખેન સમારોપીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ સમારોપનો, સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનવેવચનભાવપહાનસમારોપનવિચારણલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો સમારોપનો હારો. ભાવસાધનવસેનાપિ સબ્બત્થ વચનત્થો વત્તબ્બોતિ તસ્સાપિ વસેન યોજેતબ્બન્તિ. સેસં સંવણ્ણનાનુસારેન ઞાતબ્બન્તિ.

‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા દેસના’’ત્યાદિના હારસરૂપં વુત્તં, કિમત્થં ‘‘તસ્સાનુગીતિ’’ત્યાદિ વુત્તન્તિ? અનુગીતિગાથાય સુખગ્ગહણત્થં પુન ‘‘તસ્સાનુગીતિ દેસના વિચયો યુત્તિ’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ હારુદ્દેસસ્સ. અનુગીતીતિ અનુ પચ્છા ગાયનગાથા. પઞ્ચદસોતિ પઞ્ચદસમો. સોળસોતિ સોળસમો. અત્થતો અસંકિણ્ણાતિ દેસનાદિપદત્થતો લક્ખણત્થતો સઙ્કરતો રહિતા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સો ચ નેસં અસઙ્કરો લક્ખણનિદ્દેસે સુપાકટો હોતી’’તિ. સેસં સંવણ્ણનાનુસારેન ઞાતબ્બન્તિ. ‘‘કેચિ હારા કેહિચિ હારેહિ સંકિણ્ણા વિય દિસ્સન્તિ, કસ્મા અસંકિણ્ણાતિ ઞાતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા વુત્તં ‘‘એતેસઞ્ચેવા’’તિઆદિ. તત્થ એતેસઞ્ચેવ ભવતીતિ એતેસં સોળસન્નં હારાનં યથા યેનાકારેન અસઙ્કરો હોતિ, તથા અસઙ્કરાકારેન ભવતિ. અયતિ પવત્તતિ નયવિભત્તીતિ અયા, વિત્થારેન અયાતિ વિત્થારતયા, ત-કારો મિસ્સકદોસાપગમત્થાય આગતો, નયવિભત્તિવિસેસવચનં. નયેન ઞાયેન વિભત્તિ નયવિભત્તિ, ન પઞ્ચનયવિભત્તાહારાનં વિત્થારેન પવત્તા ઞાયવિભત્તિ તથા અસઙ્કરાકારેન ભવતિ તસ્મિં અસંકિણ્ણાતિ ઞાતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

૨. સોળસ હારા સરૂપતો વુત્તા, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતા, ‘‘કતમે પઞ્ચ નયા’’તિ વત્તબ્બભાવતો તથા પુચ્છિત્વા સરૂપતો ઉદ્દિસિતું ‘‘તત્થ કતમે પઞ્ચ નયા’’ત્યાદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં હારે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નયે ઉદ્દિસિતું ‘તત્થ કતમે’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨) વુત્તં. ‘‘તત્થ નયન્તિ સંકિલેસે, વોદાને ચ વિભાગતો ઞાપેન્તીતિ નયા, નીયન્તિ વા તાનિ એત્થ, એતેહિ વાતિ નયા’’તિઆદિના (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨) અટ્ઠકથાયં વિત્થારેન વચનત્થો વુત્તો. ની-ધાતુયા નન્દિયાવટ્ટાદિનયાનુસારેન સંકિલેસે, વોદાને ચ આલમ્બિત્વા પવત્તો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો મુખ્યત્થો, નન્દિયાવટ્ટાદિનયાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયસત્તિ ફલૂપચારતો ગહિતા, ઇતિ-સદ્દો તં ફલૂપચારતો ગહિતસત્તિં પરામસિ, તંસત્તિસહિતા નન્દિયાવટ્ટાદિનયા અ-પચ્ચયત્થા.

તણ્હાઅવિજ્જાહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ સુત્તસ્સ, સમથવિપસ્સનાહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો નન્દિયાવટ્ટો નયો. તત્થ ચતુસચ્ચન્તિ તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ ભવમૂલત્તા સમુદયસચ્ચં, અવસેસા તેભૂમકા ધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, સમથવિપસ્સના મગ્ગસચ્ચં, તેન પત્તબ્બા અસઙ્ખતધાતુ નિરોધસચ્ચન્તિ.

તીહિ અવયવેહિ લોભાદીહિ સંકિલેસપક્ખે, તીહિ અવયવેહિ અલોભાદીહિ ચ વોદાનપક્ખે પુક્ખલો સોભનોતિ તિપુક્ખલો, અકુસલમૂલેહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ, કુસલમૂલેહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો તિપુક્ખલો.

સીહસ્સ ભગવતો વિક્કીળિતં એત્થ નયેતિ સીહવિક્કીળિતો, સુભસઞ્ઞાદીહિ વિપલ્લાસેહિ સકલસંકિલેસપક્ખસ્સ, સદ્ધિન્દ્રિયાદીહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો સીહવિક્કીળિતનયો.

અત્થનયત્તયદિસાભાવેન કુસલાદિધમ્માનં આલોચનં દિસાલોચનં. તસ્સ તસ્સ અત્થનયસ્સ યોજનત્થં કતેસુ સુત્તસ્સ અત્થવિસ્સજ્જનેસુ યે વોદાનાદયો, સંકિલેસિકા ચ તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભૂતા ધમ્મા સુત્તતો નિદ્ધારેત્વા કથિતા, તેસં યથાવુત્તધમ્માનં ચિત્તેનેવ ‘‘અયં પઠમા દિસા, અયં દુતિયા દિસા’’તિઆદિના આલોચનં દિસાલોચનં.

તથા આલોચિતાનં ધમ્માનં અત્થનયત્તયયોજને સમાનયનતો અઙ્કુસો વિયાતિ અઙ્કુસો, તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભૂતાનં કુસલાદિધમ્માનં સમાનયનં અઙ્કુસો નયો.

લઞ્જેતીતિ લઞ્જકો. યો નયો સુત્તત્થં લઞ્જેતિ પકાસેતિ, ઇતિ લઞ્જનતો પકાસનતો સો નયો લઞ્જકો નામ, નયો ચ સો લઞ્જકો ચાતિ નયલઞ્જકો. નયલઞ્જકો પઠમો નન્દિયાવટ્ટો નામ, નયલઞ્જકો દુતિયો તિપુક્ખલો નામ, નયલઞ્જકો તતિયો સીહવિક્કીળિતો નામાતિ યોજેતબ્બો.

ઉગ્ગતાનં વિસેસેન ઉગ્ગતોતિ ઉત્તમો, તં ઉત્તમં. ગતાતિ ઞાતા, મતાતિ અત્થો. ‘‘મતા’’તિ વા પાઠો. સેસમેત્થ વુત્તનયાનુસારેનપિ સંવણ્ણનાનુસારેનપિ જાનિતબ્બન્તિ.

યથાવુત્તનયવિસેસસંવણ્ણનાય ટીકાયં –

‘‘સમૂહાદિં ઉપાદાય લોકસઙ્કેતસિદ્ધા વોહારમત્તતા સમ્મુતિસભાવો, પથવીફસ્સાદીનં કક્ખળફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસભાવો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – યસ્મિં ભિન્ને, ઇતરાપોહે વા ચિત્તેન કતે ન તથા બુદ્ધિ, ઇદં સમ્મુતિસચ્ચં યથા ઘટે, સસમ્ભારજલે ચ, તબ્બિપરિયાયેન પરમત્થસચ્ચ’’ન્તિ –

વચને ઘટકથલઆપજલકદ્દમાદિસઙ્ખાતં સમૂહાદિં ઉપાદાય લોકસ્સ પુબ્બે ઘટકથલઆપજલકદ્દમાદિસઙ્કેતસિદ્ધા ઘટકથલઆપજલકદ્દમાદિવોહારમત્તતા સમ્મુતિસભાવો સઙ્કેતવસેન અવિતથત્તા. પથવીઆદીનં કક્ખળાદિલક્ખણં, ફસ્સાદીનં ફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસભાવો. ‘‘યદિ એવં ઘટાદિકે અભિન્ને વા આપાદિકે વા અનુરૂપેન ઊનભાવેન અપ્પવત્તમાને વા સતિ સમ્મુતિભાવો હોતુ, ભિન્ને વા ઊને વા કથં સમ્મુતિભાવો ભવેય્ય, પથવીફસ્સાદીનમ્પિ ભિજ્જમાનત્તા, કક્ખળફુસનાદીનઞ્ચ પથવીફસ્સાદીહિ અનઞ્ઞત્તા કથં પરમત્થસભાવો ભવેય્ય, કતમેન સઙ્ખેપેન અત્થેન સમ્મુતિસભાવો, પરમત્થસભાવો ચ અમ્હેહિ જાનિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો’’તિઆદિમાહ. તત્થ એત્થાતિ એતેસુ સમ્મુતિસભાવપરમત્થસભાવેસુ અયં નયો વુચ્ચમાનો સઙ્ખેપો અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યસ્મિં ઘટાદિકે ભિન્ને સતિ તતો ઘટાદિતો ઇતરો કથલાદિભાવો ચિત્તેન પુબ્બે કતેન યથા યેન કથલાદિવોહારેન ભવતિ, યસ્મિં આપાદિકે સમ્ભારજલાદિકે ઊનભાવેન પવત્તમાને સતિ વા તતો આપાદિતો ઇતરો કદ્દમાદિભાવો ચિત્તેન પુબ્બે કતેન યથા યેન કદ્દમાદિવોહારેન ભવતિ, તથા તેન વોહારેન બુદ્ધિ કથલાદિસભાવજાનનં કદ્દમાદિસભાવજાનનં ભવતિ, ઇદં અભિન્ને ઘટાદિકં વા ભિન્ને કથલાદિકં વા અનૂને આપાદિકં વા ઊને કદ્દમાદિકં વા સબ્બં સમ્મુતિસચ્ચં હોત્વેવ. ‘‘કદ્દમસ્મિં ભિન્ને, કદ્દમસ્મિં ઊને વા સતિ ઇતરો સમ્મુતિસભાવો’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો ‘‘ઘટે, સમ્ભારજલે ચા’’તિ વુત્તં.

સમ્મુતિસચ્ચસભાવો તુમ્હેહિ વુત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પરમત્થસચ્ચસભાવો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તબ્બિપરિયાયેન પરમત્થસચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. પથવીઆદીનં કક્ખળાદિલક્ખણતો ઇતરસ્સ ફુસનાદિલક્ખણસ્સ અસમ્ભવતો, ફસ્સાદીનઞ્ચ ફુસનાદિલક્ખણતો ઇતરસ્સ કક્ખળાદિલક્ખણસ્સ અસમ્ભવતો પથવીફસ્સાદીનં લક્ખળફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસચ્ચં હોત્વેવાતિ ઇમસ્મિં સઙ્ખેપત્થે ગહિતે કોચિ વિરોધો નત્થીતિ અધિપ્પાયોતિ.

૩. પઞ્ચ નયા સરૂપતો આચરિયેન ઉદ્દિટ્ઠા, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતા, ‘‘યાનિ પદાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ ઉદ્દિટ્ઠાનિ, કતમાનિ તાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનિ’’ત્યાદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં નયેપિ ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ મૂલપદાનિ ઉદ્દિસિતું ‘તત્થ કતમાની’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ કુસલાનિ નવ પદાનિ, અકુસલાનિ નવ પદાનિ અટ્ઠારસ મૂલપદાનીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ યોજના. મૂલન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એતેહિ નયા, પતિટ્ઠાનવિભાગા ચાતિ મૂલાનિ, પદન્તિ પતિટ્ઠહન્તિ એત્થ નયા, પટ્ઠાનવિભાગા, અધિગમા ચાતિ પદાનિ, વુત્તપ્પકારટ્ઠેન મૂલાનિ ચ તાનિ પદાનિ ચાતિ મૂલપદાનિ. કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયન્તીતિ કુસલાનિ, કુસે રાગાદયો લુનન્તીતિ કુસલાનિ, કુસા વિય લુનન્તીતિ કુસલાનિ, કુસેન ઞાણેન લાતબ્બાનિ પવત્તેતબ્બાનીતિ કુસલાનિ. કુસલાનં પટિપક્ખાનીતિ અકુસલાનિ અ-સદ્દો ચેત્થ પટિપક્ખત્થોતિ.

નવ પદાનિ કુસલાનિ, નવ પદાનિ અકુસલાનીતિ ગણનપરિચ્છેદતો, જાતિભેદતો ચ ઉદ્દિટ્ઠાનિ, ‘‘કતમાનિ તાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા નવ પદાનિ અકુસલાનિ પચ્ચાસત્તિન્યાયેન સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘કતમાનિ નવ પદાનિ અકુસલાની’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘એવં ગણનપરિચ્છેદતો, જાતિભેદતો ચ મૂલપદાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો સંકિલેસપક્ખંયેવ પઠમં ઉદ્દિસતિ ‘તણ્હા’તિઆદિના’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩) –

વુત્તં. તત્થ રૂપાદિકે ખન્ધે તસતિ પરિતસતીતિ તણ્હા. અવિન્દિયં કાયદુચ્ચરિતાદિં વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિન્દિયં કાયસુચરિતાદિં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિજ્જાય પટિપક્ખાતિ વા અવિજ્જા. લુબ્ભન્તિ તેનાતિ લોભો, લુબ્ભતીતિ વા લોભો, લુબ્ભનં વા લોભો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. અસુભે રૂપક્ખન્ધાદિકે ‘‘સુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા સુભસઞ્ઞા. દુક્ખદુક્ખાદિકે ‘‘સુખ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા સુખસઞ્ઞા. અનિચ્ચે સઙ્ખારધમ્મે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા નિચ્ચસઞ્ઞા. અનત્તસભાવેસુ ચક્ખાદીસુ ખન્ધેસુ ‘‘અત્તા’’તિ પવત્તા સઞ્ઞા અત્તસઞ્ઞા. યત્થાતિ યેસુ પદેસુ સબ્બો અકુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ, તાનિ પદાનિ અકુસલાનીતિ યોજના. સઙ્ગહં ગણનં. સમોસરણં સમારોપનં.

પચ્ચનીકધમ્મે ઉદ્ધચ્ચાદિકે નીવરણે સમેતિ વૂપસમેતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવસેનાતિ સમથો. સઙ્ખારે અનિચ્ચાદીહિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સના. લોભસ્સ પટિપક્ખો અલોભો. દોસસ્સ પટિપક્ખો અદોસો. મોહસ્સ પટિપક્ખો અમોહો. એત્થાપિ અ-સદ્દો પટિપક્ખત્થો, ન અભાવત્થાદિકોતિ અધિપ્પાયો. અસુભે રૂપક્ખન્ધાદિકે, ચક્ખાદિમ્હિ વા ‘‘અસુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા અસુભસઞ્ઞા, વિસેસતો કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. દુક્ખદુક્ખતાદીસુ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા દુક્ખસઞ્ઞા, વિસેસતો વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. અનિચ્ચે ખન્ધાદિકે વિપરિણામધમ્મે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા અનિચ્ચસઞ્ઞા, વિસેસતો ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. અનત્તસભાવે ખન્ધે, ચક્ખાદિમ્હિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ પવત્તા સઞ્ઞાપધાનચિત્તુપ્પાદા અનત્તસઞ્ઞા, વિસેસતો ધમ્માનુપસ્સનાસતિપધાનં. પઞ્ઞાસતિસીસેન હિ પવત્તા અયં દેસના. તેન વુત્તં ભગવતા ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સતિબલં દટ્ઠબ્બં? ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ, એત્થ સતિબલં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. યત્થાતિ યેસુ પદેસુ સબ્બો કુસલપક્ખો સઙ્ગહં સમોસરણં ગચ્છતિ, તાનિ પદાનિ કુસલાનીતિ યોજના.

ઉદ્દાનન્તિ ઉદ્ધં દાનં રક્ખણં ઉદ્દાનં, સઙ્ગહવચનન્તિ અત્થો. ઉદ્દાને અવુત્તે સતિ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિપ્પકિણ્ણભાવો દિન્નો વિય ભવેય્ય, તસ્મા વિપ્પકિણ્ણભાવસ્સ નિવારણત્થં ઉદ્દાનન્તિ અધિપ્પાયો. ચતુરો ચ વિપલ્લાસાતિ સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞા. કિલેસા ભવન્તિ એત્થ નવપદેસૂતિ ભૂમી, કિલેસાનં ભૂમીતિ કિલેસભૂમી, કિલેસપવત્તનટ્ઠાનાનિ નવ પદાનીતિ વુત્તં હોતિ.

ચતુરો સતિપટ્ઠાનાતિ અસુભદુક્ખઅનિચ્ચઅનત્તસઞ્ઞા. ઇન્દ્રિયભૂમીતિ સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચનિન્દ્રિયાનં ભૂમી પવત્તનટ્ઠાનાનિ સમોસરણટ્ઠાનાનિ.

નવહિ કુસલપદેહિ કુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યોજીયન્તિ, નવહિ અકુસલપદેહિ અકુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યોજીયન્તિ. નવહિ કુસલપદેહિ સહ કુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યુજ્જન્તા ભવન્તિ, નવહિ અકુસલપદેહિ સહ અકુસલપક્ખા યુજ્જન્તિ યુજ્જન્તા ભવન્તીતિ ઉદ્દેસવારે વુત્તાવસેસો સંવણ્ણનાનુસારેન વિજાનિતબ્બો.

ઇતિ સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

ઉદ્દેસવારસ્સ અત્થવિભાવના નિટ્ઠિતા.

૩. નિદ્દેસવારઅત્થવિભાવના

સોળસહારનિદ્દેસવિભાવના

૪. હારાદીસુ સમુદાયસ્સ નેત્તિપ્પકરણસ્સ ઉદ્દેસો ઉદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો નિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઉદ્દિટ્ઠે હારાદયો નિદ્દિસિતું ‘‘તત્થ સઙ્ખેપતો નેત્તી’’તિઆદિ આરદ્ધં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એવં ઉદ્દિટ્ઠે હારાદયો નિદ્દિસિતું ‘તત્થ સઙ્ખેપતો’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪) વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા? દેસના વિચયો’’તિઆદિઉદ્દેસપાઠે. સઙ્ખેપતોતિ સમાસતો. નેત્તીતિ નેત્તિપ્પકરણં. કિત્તિતાતિ કથિતા, ઇદાનિ નિદ્દેસતો કથેસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ.

૧. ‘‘અસ્સાદાદીનવતા, નિસ્સરણમ્પિ ચ ફલં ઉપાયો ચ.

આણત્તી ચ ભગવતો, યોગીનં દેસનાહારો’’તિ. –

ગાથાયં યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન સુત્તે આગતા અસ્સાદોપિ આદીનવતા આદીનવોપિ નિસ્સરણમ્પિ ફલમ્પિ ઉપાયોપિ યોગીનં અત્થાય ભગવતો આણત્તિપિ ઇમે ધમ્મા દસ્સિતા સંવણ્ણિતા સંવણ્ણનાવસેન ઞાપિતા, સો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારો નામાતિ અત્થયોજના.

વચનત્થાદયો અટ્ઠકથાયં વિત્થારતો વુત્તાવ, તસ્મા કિઞ્ચિમત્તમેવ કથેસ્સામિ. અસ્સાદીયતેતિ અસ્સાદો, કો સો? સુખં, સોમનસ્સં, ઇટ્ઠારમ્મણભૂતા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ચ. અસ્સાદેતિ એતાયાતિ વા અસ્સાદો, કો સો? તણ્હા, વિપલ્લાસા ચ. વિપલ્લાસવસેન હિ એકચ્ચે સત્તા અનિટ્ઠમ્પિ આરમ્મણં ઇટ્ઠાકારેન અસ્સાદેન્તિ.

આભુસં કમ્મેન દીનં દુક્ખાદિ હુત્વા વાતિ પવત્તતીતિ આદીનવો, દુક્ખાદિ. અથ વા અતિવિય આદીનં કપણં હુત્વા વાતિ પવત્તતીતિ આદીનવો, કપણમનુસ્સો, તથાભાવા ચ તેભૂમકા ધમ્મા અનિચ્ચતાદિયોગતો.

નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, અરિયમગ્ગો. નિસ્સરતીતિ વા નિસ્સરણં, નિબ્બાનં. પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. નિસ્સરણભેદો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪ હારસઙ્ખેપ) બહુધા વુત્તોવ.

ફલતિ પવત્તતીતિ ફલં, દેસનાય ફલં. યદિપિ દેસના ફલનિપ્ફાદિકા ન હોતિ, તથાપિ ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા પુઞ્ઞસમ્ભારા સમ્ભવન્તિ, પુઞ્ઞસમ્ભારહેતુતો ફલં પવત્તં, તસ્મા દેસનાય ફલં નામાતિ. કતમં તં? દેવમનુસ્સેસુ આયુવણ્ણસુખબલયસપરિવારઅધિપતેય્યઉપધિસમ્પત્તિચક્કવત્તિસિરિદેવરજ્જ- સિરિચતુસમ્પત્તિચક્કસીલસમાધિસમ્પદા વિજ્જાભિઞ્ઞા પટિસમ્ભિદા સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિયો.

પચ્ચયસામગ્ગિં ઉપગન્ત્વા અયતિ પવત્તતિ ફલં એતેનાતિ ઉપાયો, કો સો? અરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા. પુરિમા પટિપદા હિ પચ્છિમાય પટિપદાય અધિગમૂપાયો, પરમ્પરાય મગ્ગનિબ્બાનાધિગમસ્સ ચ ઉપાયો. કેચિ ‘‘મગ્ગોપિ ઉપાયો’’તિ વદન્તિ, તેસં મતેન નિબ્બાનમેવ નિસ્સરણન્તિ વુત્તં સિયા. ‘‘તે પહાય તરે ઓઘન્તિ ઇદં નિસ્સરણ’’ન્તિ (નેત્તિ. ૫) પન અરિયમગ્ગસ્સ નિસ્સરણભાવં વક્ખતિ, તસ્મા કેસઞ્ચિ વાદો ન ગહેતબ્બો.

આણત્તીતિ આણારહસ્સ ભગવતો વેનેય્યાનં હિતસિદ્ધિયા ‘‘એવં સમ્માપટિપત્તિં પટિપજ્જાહિ, મિચ્છાપટિપત્તિં મા પટિપજ્જાહી’’તિ વિધાનં આણાઠપનં આણત્તિ નામ.

યુજ્જન્તિ પયુજ્જન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાસૂતિ યોગિનો, વેનેય્યા, તેસં યોગીનં અત્થાયાતિ વચનસેસં નીહરિત્વા યોજના કાતબ્બા. સુત્તે આગતાનં સબ્બેસં અસ્સાદાદીનં એકદેસાગતાનમ્પિ નીહરિત્વા સબ્બેસં વિભજનસંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારોતિ નિદ્દેસતો ગહેતબ્બો, સો ચ વિભજનાકારો દેસનાહારવિભઙ્ગે (નેત્તિ. ૫) આગમિસ્સતીતિ ઇધ ન દસ્સિતોતિ.

દેસનાહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો વિચયહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –

૨. ‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચ, સુત્તસ્સ યા ચ અનુગીતિ.

સુત્તસ્સ યો પવિચયો, હારો વિચયોતિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. –

ગાથા વુત્તા. તત્થ સુત્તસ્સ યં પુચ્છિતઞ્ચ યા પુચ્છા વિચયમાના ચ સુત્તસ્સ યં વિસ્સજ્જિતઞ્ચ યા વિસ્સજ્જના વિચયમાના ચ સુત્તસ્સ યો પદાદિવિચયો, અસ્સાદાદિવિચયો ચ અત્થિ, તે વુત્તપ્પકારા વિચયમાના પુચ્છાદયો યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન વિચિયન્તિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસો વિચયો હારોતિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થયોજના કાતબ્બા.

પુચ્છીયતે પુચ્છિતં. વિસ્સજ્જીયતે વિસ્સજ્જિતન્તિ ભાવસાધનત્થો દટ્ઠબ્બો, ન કમ્મસાધનત્થો. તેન વુત્તં ટીકાયં ‘‘ભાવત્થે તોતિ આહ – ‘વિસ્સજ્જિતન્તિ વિસ્સજ્જના’’’તિ.

‘‘સુત્તસ્સા’’તિ નિયમિતત્તા સંવણ્ણનાવસેન અટ્ઠકથાયં આગતં ન ગહેતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં. સો વિચયો હારો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪ હારસઙ્ખેપ) વુત્તોવ. કથં? –

‘‘અયં પુચ્છા અદિટ્ઠજોતના દિટ્ઠસંસન્દના વિમતિચ્છેદના અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા સત્તાધિટ્ઠાના ધમ્માધિટ્ઠાના એકાધિટ્ઠાના અનેકાધિટ્ઠાના સમ્મુતિવિસયા પરમત્થવિસયા અતીતવિસયા અનાગતવિસયા પચ્ચુપ્પન્નવિસયા’’તિઆદિના પુચ્છાવિચયો વેદિતબ્બો. ‘‘ઇદં વિસ્સજ્જનં એકંસબ્યાકરણં વિભજ્જબ્યાકરણં પટિપુચ્છાબ્યાકરણં ઠપનં સાવસેસં નિરવસેસં સઉત્તરં નિરુત્તરં લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જનવિચયો.

‘‘અયં પુચ્છા ઇમિના સમેતિ, એતેન ન સમેતી’’તિ પુચ્છિતત્થં આનેત્વા, વિચયો પુબ્બેનાપરં સંસન્દિત્વા ચ વિચયો પુબ્બાપરવિચયો. ‘‘અયં અનુગીતિ વુત્તત્થસઙ્ગહા અવુત્તત્થસઙ્ગહા તદુભયત્થસઙ્ગહા કુસલત્થસઙ્ગહા અકુસલત્થસઙ્ગહા’’તિઆદિના અનુગીતિવિચયો. અસ્સાદાદીસુ સુખવેદનાય ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણા’’તિઆદિના, તણ્હાય ‘‘આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણા’’તિઆદિના, વિપલ્લાસાનં ‘‘વિપરીતગ્ગહણલક્ખણા’’તિઆદિના, અવસિટ્ઠાનં તેભૂમકધમ્માનં ‘‘યથાસકલક્ખણા’’તિઆદિના સબ્બેસઞ્ચ દ્વાવીસતિયા તિકેસુ, દ્વાચત્તાલીસાધિકે ચ દુકસતે લબ્ભમાનપદવસેન તંતંઅસ્સાદત્થવિસેસનિદ્ધારણં અસ્સાદવિચયો.

દુક્ખવેદનાય ‘‘અનિટ્ઠાનુભવનલક્ખણા’’તિઆદિના, દુક્ખસચ્ચાનં ‘‘પટિસન્ધિલક્ખણા’’તિઆદિના, અનિચ્ચતાદીનં આદિઅન્તવન્તતાય અનિચ્ચન્તિકતાય ચ ‘‘અનિચ્ચા’’તિઆદિના સબ્બેસઞ્ચ લોકિયધમ્માનં સંકિલેસભાગિયહાનભાગિયતાદિવસેન આદીનવવુત્તિયા ઓકારનિદ્ધારણેન આદીનવવિચયો. નિસ્સરણપદે અરિયમગ્ગસ્સ આગમનતો કાયાનુપસ્સનાદિપુબ્બભાગપટિપદાવિભાગવિસેસનિદ્ધારણવસેન, નિબ્બાનસ્સ યથાવુત્તપરિયાયવિભાગવિસેસનિદ્ધારણવસેનાતિ એવં નિસ્સરણવિચયો. ફલાદીનં તંતંસુત્તદેસનાય સાધેતબ્બફલસ્સ તદુપાયસ્સ તત્થ તત્થ સુત્તવિધિવચનસ્સ ચ વિભાગનિદ્ધારણવસેન વિચયો વેદિતબ્બો. એવં પદપુચ્છાવિસ્સજ્જનપુચ્છાપુબ્બાપરાનુગીતીનં, અસ્સાદાદીનઞ્ચ વિસેસનિદ્ધારણવસેનેવ વિચયલક્ખણો ‘‘વિચયો હારો’’તિ વેદિતબ્બોતિ –

એવં વુત્તોવ.

વિસ્સજ્જનવિસેસો પન ટીકાયં વુત્તો. કથં? –

‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘આમ, ચક્ખુ અનિચ્ચમેવા’’તિ એકન્તતો વિસ્સજ્જનં એકંસબ્યાકરણં, ‘‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતબ્બં, સચ્છિકાતબ્બઞ્ચા’’તિ પુટ્ઠે ‘‘મગ્ગપરિયાપન્નં ભાવેતબ્બં, ફલપરિયાપન્નં સચ્છિકાતબ્બ’’ન્તિ વિભજિત્વા વિસ્સજ્જનં વિભજ્જબ્યાકરણં, ‘‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં કુસલ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘કિં અનવજ્જટ્ઠો કુસલત્થો, ઉદાહુ સુખવિપાકટ્ઠો’’તિ પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં પટિપુચ્છાબ્યાકરણં, ‘‘સસ્સતો અત્તા, અસસ્સતો વા’’તિ વુત્તે ‘‘અબ્યાકતમેત’’ન્તિઆદિના અવિસ્સજ્જનં ઠપનં, ‘‘કિં પનેતે ‘કુસલા’તિ વા ‘ધમ્મા’તિ વા એકત્થા, ઉદાહુ નાનત્થા’’તિ ઇદં પુચ્છનં સાવસેસં. વિસ્સજ્જનસ્સ પન સાવસેસતો વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસનાયં વેદિતબ્બા. અપાટિહીરકં સઉત્તરં સપ્પાટિહીરકં નિરુત્તરં, સેસં વિચયહારનિદ્દેસે સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ –

વુત્તોવ. સંવણ્ણનાસુ વુત્તો અત્થો અનાકુલો પાકટો યતિપોતેહિ વિઞ્ઞાતો, સો સબ્બત્થ અમ્હેહિ ન વિભત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

વિચયહારનિદ્દેસો નિદ્દિટ્ઠો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો યુત્તિહારનિદ્દેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા –