૧૧. પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગવિભાવના

૩૯. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન વિભઙ્ગેન વેવચનાનિ વિભત્તાનિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો વિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો પઞ્ઞત્તિહારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો પઞ્ઞત્તિહારો પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘એકં ભગવા ધમ્મં પઞ્ઞત્તીહિ વિવિધાહિ દેસેતી’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘યા પકતિકથાય દેસના’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો પઞ્ઞત્તિહારો પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગો નામાતિ ગહેતબ્બો.

‘‘યાહિ વિવિધાહિ પઞ્ઞત્તીહિ એકં ધમ્મં ભગવા દેસેતિ, કતમા તા વિવિધા પઞ્ઞત્તિયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યા પકતિકથાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પકતિકથાયાતિ અસ્સાદાદિપદત્થવિસેસં અનિદ્ધારેત્વા અત્થસભાવેન પવત્તાય કથાય સાધુકં મનસિકારધમ્મકથાય યા દેસના યથાધિપ્પેતમત્થં વેનેય્યસન્તાને નિક્ખિપતિ પતિટ્ઠપેતિ પકારેન ઞાપેતિ, તસ્મા નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, તાય પઞ્ઞત્તિયા ધમ્મં દેસેતીતિ અત્થો. ‘‘યા પઞ્ઞત્તિ ‘પકતિકથાય દેસના’તિ વુત્તા, કતમા સા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તથા પુચ્છિત્વા વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કા ચ પકતિકથાય દેસના’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન –‘‘ઇતિ ‘પકતિકથાય દેસના’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન વિભજિતું ‘કા ચ પકતિકથાય દેસના’તિ પુચ્છિત્વા ‘ચત્તારિ સચ્ચાની’તિઆદિમાહા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૯) વુત્તં. તત્થ દેસનાદેસેતબ્બસ્સ ભેદભાવેપિ અભેદોપચારેન ‘‘દેસના ચત્તારિ સચ્ચાની’’તિ વુત્તં, ચતુન્નં સચ્ચાનં પઞ્ઞત્તિ દેસના નામાતિ અત્થો.

‘‘કથં તં સચ્ચપઞ્ઞત્તિં ભગવા આહા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યથા ભગવા આહા’’તિ વુત્તં. યથા યેન પકારેન ભગવા યં યં પઞ્ઞત્તિં આહ, તથા તેન પકારેન સા પઞ્ઞત્તિ જાનિતબ્બા. ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ યં પઞ્ઞત્તિં ભગવા આહ, અયં ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, છન્નં ધાતૂનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, દ્વાદસન્નં આયતનાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, દસન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તીતિ યોજના કાતબ્બા. ખન્ધધાતુઆયતનિન્દ્રિયાનિ ચ લોકિયાનેવ. પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામત્થતાસામઞ્ઞેન એકત્તં ઉપનેત્વા ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ વુત્તા. દસન્નં ઇન્દ્રિયાનન્તિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયઇત્થિપુરિસજીવિતમનવેદનિન્દ્રિયાનં દસન્નં. અનુભવનલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા વેદનિન્દ્રિયં એકન્તિ ગહિતં, સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ પન મગ્ગપરિયાપન્નત્તા ન ગહિતાનિ.

કબળીકારેતિ ઠાનૂપચારેન વોહરિતે ઓજાસઙ્ખાતે આહારે, રાગો અરિયમગ્ગેન અપ્પહાતબ્બત્તા અનુસયવસેન, આસાવસેન વા પત્થનાવસેન વા અત્થિ નન્દી. અત્થિ તણ્હાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પતિટ્ઠિતં વિરુળ્હન્તિ પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાપત્તિયા પતિટ્ઠિતત્તા પતિટ્ઠિતઞ્ચેવ વિરુળ્હઞ્ચાતિ ગહેતબ્બં. સઙ્ખારાનન્તિ પુનબ્ભવનિબ્બત્તકસ્સ ભવસ્સ અભિનિબ્બત્તિહેતુકાનં સઙ્ખારાનં. જાતિજરામરણન્તિ અભિનિબ્બત્તનલક્ખણા જાતિ, ન ઉપ્પાદોવ, પરિપાકલક્ખણા જરા, ન ઠિતિયેવ, ભેદનલક્ખણં મરણં, ન ભઙ્ગમેવ. તેન વુત્તં ‘‘સસોકં સદરં સઉપાયાસ’’ન્તિ.

‘‘ફસ્સે ચે, ભિક્ખવે, આહારે…પે… મનોસઞ્ચેતનાય ચે, ભિક્ખવે, આહારે…પે… વિઞ્ઞાણે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો…પે… વદામી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ ચ સમુદયસ્સ ચ પભવસ્સ પઞ્ઞાપનતો પભવપઞ્ઞત્તિ નામ.

વટ્ટવસેન પઞ્ઞત્તિભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં વિવટ્ટવસેન પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે નત્થિ રાગો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘કબળીકારે…પે… અનુપાયાસન્તિ વદામી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય ચ પઞ્ઞાપનતો પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ, સમુદયસ્સ પહાનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પહાનપઞ્ઞત્તિ નામ, મગ્ગસ્સ ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ.

૪૦. વિવટ્ટવસેન પઞ્ઞત્તિભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં સમ્મસનવસેન પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સમાધિં, ભિક્ખવે, ભાવેથ…પે… યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય ચ પઞ્ઞાપનતો પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ, સમુદયસ્સ પહાનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પહાનપઞ્ઞત્તિ નામ, નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ.

સમ્મસનવસેન પઞ્ઞત્તિભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં ઉપાદાનક્ખન્ધવસેન પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘રૂપં, રાધ, વિકિરથા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘રૂપં, રાધ, વિકિરથ…પે… નિબ્બાન’’ન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિ તણ્હાસઙ્ખાતસ્સ રોધસ્સ નિરોધસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિરોધપઞ્ઞત્તિ નામ, અસ્સાદસ્સ નિબ્બિદાય ચ પઞ્ઞાપનતો નિબ્બિદાપઞ્ઞત્તિ નામ, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય ચ પઞ્ઞાપનતો પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ, સમુદયસ્સ પહાનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પહાનપઞ્ઞત્તિ નામ, મગ્ગસ્સ ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ.

‘‘રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનિ વિકિરન્તો વિદ્ધંસેન્તો વિકીળનિયં કરોન્તો પઞ્ઞાય તણ્હાક્ખયાય પટિપજ્જન્તો કિં પજાનાતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સો ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતીતિ…પે… નિરોધગામિનિપટિપદાતિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ સચ્ચાનં પટિવેધસ્સ પઞ્ઞાપનતો પટિવેધપઞ્ઞત્તિ નામ, દસ્સનભૂમિયા નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, મગ્ગસ્સ ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, સોતાપત્તિફલસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘સો ‘ઇમે આસવા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ…પે… ‘આસવા અસેસં નિરુજ્ઝન્તી’તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ ખયેઞાણસ્સ ઉપ્પાદસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો ઉપ્પાદપઞ્ઞત્તિ નામ, અનુપ્પાદેઞાણસ્સ ઓકાસસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો ઓકાસપઞ્ઞત્તિ નામ, મગ્ગસ્સ ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય ચ પઞ્ઞાપનતો પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ, સમુદયસ્સ પહાનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પહાનપઞ્ઞત્તિ નામ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ આરમ્ભસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો આરમ્ભપઞ્ઞત્તિ નામ, આસાટિકાનં આહટનાય ચ પઞ્ઞાપનતો આહટનાપઞ્ઞત્તિ નામ, ભાવનાભૂમિયા નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અભિનિઘાતસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો અભિનિઘાતપઞ્ઞત્તિ નામ.

૪૧. વટ્ટવસેન વા વિવટ્ટવસેન વા ધમ્મસમ્મસનવસેન વા ઉપાદાનક્ખન્ધવસેન વા પજાનનવસેન વા સચ્ચેસુ નાનાવિધો પઞ્ઞત્તિભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં તેપરિવટ્ટવસેન સચ્ચેસુ પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા તેપરિવટ્ટવસેન સચ્ચેસુ પઞ્ઞત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ મે, ભિક્ખવે’’તિઆદિ આરદ્ધં. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘એવં વટ્ટવિવટ્ટમુખેન સમ્મસનઉપાદાનક્ખન્ધમુખેનેવ સચ્ચેસુ પઞ્ઞત્તિવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેપરિવટ્ટવસેન દસ્સેતું ‘ઇદં દુક્ખન્તિ મે ભિક્ખવે’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૧) વુત્તં. તત્થ પુબ્બે પરિજાનનતો પટ્ઠાય. અનનુસ્સુતેસૂતિ પરિજાનનવસેન અનનુસ્સુતેસુ ચતૂસુ સચ્ચધમ્મેસુ. ચક્ખુન્તિ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ નામ. યથાસભાવતો કિચ્ચપરિજાનનટ્ઠેન સચ્છિકિરિયપરિજાનનટ્ઠેન ઞાણં નામ. યથાસભાવતો કિચ્ચપરિજાનનાદીનં પટિવિજ્ઝિત્વા પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા નામ. તથા વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જા નામ. આલોકોભાસકરણટ્ઠેન આલોકો નામ. ઇદં ચક્ખાદિકં સબ્બં પઞ્ઞાવેવચનમેવ. ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ મે ભિક્ખવે…પે… ઉદપાદી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ સચ્ચાનં દેસનાય પઞ્ઞાપનતો દેસનાપઞ્ઞત્તિ નામ, સુતમયિયા પઞ્ઞાય નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ, ધમ્મચક્કસ્સ પવત્તનાય ચ પઞ્ઞાપનતો પવત્તનાપઞ્ઞત્તિ નામ.

‘‘તં ખો પનિદં દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્યં…પે… ઉદપાદી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ ભાવનાય પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, ચિન્તામયિયા પઞ્ઞાય નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ.

‘‘તં ખો પનિદં દુક્ખં પરિઞ્ઞાતં…પે… ઉદપાદી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ મગ્ગસ્સ ભાવનાય પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, ભાવનામયિયા પઞ્ઞાય નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, અઞ્ઞાતાવિનો ઇન્દ્રિયસ્સ સચ્છિકિરિયાય ચ પઞ્ઞાપનતો સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ નામ, ધમ્મચક્કસ્સ પવત્તનાય ચ પઞ્ઞાપનતો પવત્તનાપઞ્ઞત્તિ નામ.

તેપરિવટ્ટવસેન સચ્ચેસુ નાનાવિધો પઞ્ઞત્તિભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં કુસલાકુસલાદિવસેન દેસિતધમ્મસ્સ પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અથ વા ધમ્મચક્કસુત્તે પઞ્ઞત્તિભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘તુલમતુલઞ્ચાતિઆદિગાથાય કથં પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તુલમતુલઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તુલીયતિ પરિચ્છિજ્જીયતીતિ તુલં, કામાવચરકમ્મં, નત્થિ તુલં સદિસં અઞ્ઞં લોકિયકમ્મં અસ્સ મહગ્ગતકમ્મસ્સાતિ અતુલં, રૂપારૂપાવચરકમ્મં. પુનબ્ભવં સમ્ભવતિ એતેન સઙ્ખારેનાતિ સમ્ભવો, તં સમ્ભવં. પુનબ્ભવં સઙ્ખરોતીતિ ભવસઙ્ખારો. અજ્ઝત્તે વિપસ્સનાવસેન રમતીતિ અજ્ઝત્તરતો. સમથવસેન સમાધિયતીતિ સમાહિતો. અત્તનિ સમ્ભવતીતિ અત્તસમ્ભવો, તં અત્તસમ્ભવં. મુનિ સમ્બુદ્ધો સમ્ભવં ભવસઙ્ખારં તુલઞ્ચ અતુલઞ્ચ અવસ્સજિ, અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો કવચં અભિન્દિ ઇવ, એવં અત્તસમ્ભવં અભિન્દિ પદાલયીતિ યોજના કાતબ્બા. અથ વા મુનિ સમ્બુદ્ધો ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા વિપરિણામધમ્મા, નિબ્બાનં પન નિચ્ચં સુખં અસઙ્ખતં અવિપરિણામધમ્મ’’ન્તિ તુલં તુલયન્તો અતુલં નિબ્બાનં દિસ્વા સમ્ભવં ભવસઙ્ખારં અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કથં અવસ્સજિ? સો હિ મુનિ વિપસ્સનાવસેન અજ્ઝત્તરતો ચ હુત્વા, સમથવસેન ઉપચારપ્પનાસુ સમાહિતો ચ હુત્વા કવચં અભિન્દિ ઇવ, એવં અત્તસમ્ભવં અત્તનિ સઞ્જાતં કિલેસં અભિન્દિ પદાલયિ, કિલેસાભાવેન કમ્મઞ્ચ જહીતિ ગાથાત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘તુલમતુલઞ્ચ સમ્ભવ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિ સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાય પઞ્ઞાપનતો અભિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ, ધમ્મપટિસમ્ભિદાય નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, ‘‘ભવસઙ્ખારમવસ્સજિ મુની’’તિ પઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ પરિચ્ચાગસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પરિચ્ચાગપઞ્ઞત્તિ નામ, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય ચ પઞ્ઞાપનતો પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ નામ, ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ પઞ્ઞત્તિ કાયગતાય સતિયા ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ, ચિત્તેકગ્ગતાય ઠિતિયા ચ પઞ્ઞાપનતો ઠિતિપઞ્ઞત્તિ નામ, ‘‘અભિન્દિ કવચમિવત્તસમ્ભવ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિ ચિત્તસ્સ અભિનિબ્બિદાય ચ પઞ્ઞાપનતો અભિનિબ્બિદાપઞ્ઞત્તિ નામ, સબ્બઞ્ઞુતાય ઉપાદાનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો ઉપાદાનપઞ્ઞત્તિ નામ, અવિજ્જાણ્ડકોસાનં પદાલનાય ચ પઞ્ઞાપનતો પદાલપઞ્ઞત્તિ નામ, ‘‘યથાવુત્તો પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો કેન સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તથાવુત્તસ્સ પઞ્ઞત્તિપ્પભેદસ્સ સમ્ભવતો ભગવા યં ‘‘તુલમતુલ’’ન્તિઆદિગાથમાહ, તથાસમ્ભવતો યથાવુત્તાય ગાથાય યથાવુત્તો પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો સદ્દહિતબ્બોતિ.

‘‘તુલમતુલઞ્ચા’’તિઆદિગાથાયં પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો.

‘યો દુક્ખમદ્દક્ખિ યતોનિદાનં, કામેસુ સો જન્તુ કથં નમેય્ય;

કામા હિ લોકે સઙ્ગોતિ ઞત્વા, તેસં સતીમા વિનયાય સિક્ખે’તિ. –

ગાથાયં પન કથં પઞ્ઞત્તિભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યો દુક્ખમદ્દક્ખી’’તિઆદિ વુત્તં. યો આરદ્ધવિપસ્સકો જન્તુ યતોનિદાનં સબ્બં તેભૂમકં હેતુફલં દુક્ખં અદ્દક્ખિ, સો આરદ્ધવિપસ્સકો જન્તુ કામેસુ કથં નમેય્ય નમેતું નારહતિ. કામા લોકે ‘‘સઙ્ગો’’તિ હિ યસ્મા પસ્સિતબ્બા, તસ્મા નમેતું નારહતિ, ઇતિ એતં દુક્ખભાવં દુક્ખહેતુભાવં ઞત્વા તેસં કામાનં વિનયાય વૂપસમાય સતિમા કાયગતાસતિસમ્પન્નો તીણિ સિક્ખાનિ સિક્ખે સિક્ખેય્યાતિ ગાથાત્થો સઙ્ખેપેન વિઞ્ઞાતબ્બો. અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૧) પન વિત્થારેન સંવણ્ણિતો.

‘‘યો દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિ દુક્ખસ્સ વેવચનસ્સ ચ પરિઞ્ઞાય ચ પઞ્ઞાપનતો વેવચનપઞ્ઞત્તિ, પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘યતોનિદાન’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિ સમુદયસ્સ પભવસ્સ ચ પહાનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પભવપઞ્ઞત્તિ ચેવ પહાનપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘અદ્દક્ખી’’તિ પઞ્ઞત્તિ ઞાણચક્ખુસ્સ વેવચનસ્સ ચ પટિવેધસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચેવ પટિવેધપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘કામેસુ સો જન્તુ કથં નમેય્યા’’તિ પઞ્ઞત્તિ કામતણ્હાય વેવચનસ્સ ચ અનભિનિવિસસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચેવ અનભિનિવેસપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘કામા હિ લોકે સઙ્ગોતિ ઞત્વા’’તિ પઞ્ઞત્તિ કામાનં પચ્ચત્થિકતો દસ્સનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો દસ્સનપઞ્ઞત્તિ નામ. કામા હિ અનત્થજાનનતો પચ્ચત્થિકસદિસા.

‘‘કીદિસા હુત્વા અનત્થજનકા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘કામા હી’’તિઆદિ વુત્તં. કામા રાગગ્ગિઆદીહિ અન્તોદય્હનતો અઙ્ગારકાસૂપમા ચ, પૂતિભાવાપજ્જનતો મંસપેસૂપમા ચ, બહિ અઞ્ઞેન દય્હનતો પાવકકપ્પા જલિતગ્ગિક્ખન્ધૂપમા ચ, પતિટ્ઠાનાભાવતો પપાતૂપમા ચ, વિસસદિસેહિ દોસાદીહિ પરહિંસનતો ઉરગોપમા ચ. ‘‘તેસં સતીમા’’તિ પઞ્ઞત્તિ પહાનાય અપચયસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો અપચયપઞ્ઞત્તિ નામ, કાયગતાય સતિયા નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, મગ્ગસ્સ ભાવનાય ચ પઞ્ઞાપનતો ભાવનાપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘વિનયાય સિક્ખે’’તિ પઞ્ઞત્તિરાગવિનયસ્સ દોસવિનયસ્સ મોહવિનયસ્સ પટિવેધસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો પટિવેધપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘જન્તૂ’’તિ પઞ્ઞત્તિ યોગિસ્સ વેવચનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો વેવચનપઞ્ઞત્તિ નામ.

‘‘જન્તૂતિ સામઞ્ઞસત્તવાચકો સદ્દો કસ્મા યોગિવાચકોતિ વિઞ્ઞાતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યદા હી’’તિઆદિ વુત્તં. યોગી યદા યસ્મિં કાલે કામા સઙ્ગોતિ પજાનાતિ, તદા તસ્મિં કાલે સો યોગી કામાનં અનુપ્પાદાય કુસલે ધમ્મે કાયગતાસતિઆદીહિ ઉપ્પાદયતિ, સો કુસલે ધમ્મે ઉપ્પાદેન્તો યોગી અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય વાયમતિ કુસલવીરિયં કરોતિ, તસ્મા યોગીવાચકો જન્તુસદ્દોતિ વિઞ્ઞાતબ્બો. ‘‘જન્તૂ’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ અપ્પત્તસ્સ કુસલસ્સ ઝાનધમ્માદિકસ્સ પત્તિયા વાયામસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો વાયામપઞ્ઞત્તિ નામ, ઓરમત્તિકાય અસન્તુટ્ઠિયા નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘સો અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય વાયમતી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ વાયામપઞ્ઞત્તિ, ‘‘હેતુસો ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા વાયમતીતિ પઞ્ઞત્તિ કતમા પઞ્ઞત્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ સો ઉપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્મિં ‘‘અનુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિમ્હિ. ‘‘સો ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા વાયમતી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ ભાવનાય અપ્પમાદસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો અપ્પમાદપઞ્ઞત્તિ નામ, વીરિયિન્દ્રિયસ્સ નિક્ખેપસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ, કુસલાનં ધમ્માનં આરક્ખસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો આરક્ખપઞ્ઞત્તિ નામ, અધિચિત્તસિક્ખાય ઠિતિયા ચ પઞ્ઞાપનતો ઠિતિપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘કેન યથાવુત્તપ્પકારો પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘યો દુક્ખમદ્દક્ખિ યતોનિદાન’’ન્તિઆદિગાથાય પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો.

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતિ;

ઉપધિબન્ધનો બાલો, તમસા પરિવારિતો;

અસ્સિરી વિય ખાયતિ, પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચનન્તિ. –

ગાથાયં પન કથં પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘મોહસમ્બન્ધનો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મોહસમ્બન્ધનોતિ મોહહેતુકેહિ સંયોજનેહિ સમ્બન્ધો. લોકોતિ અપ્પહીનસંયોજનો સત્તલોકો. ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતીતિ અભબ્બોપિ અત્તા ભબ્બરૂપોવ ભબ્બજાતિકો વિય બાલાનં અવિપસ્સકાનં દિસ્સતિ. ઉપધિબન્ધનોતિ કિલેસૂપધીહિ બન્ધિતબ્બો. યુ-પચ્ચયો હિ કમ્મત્થે વિહિતો. ઉપધીસુ વા કિલેસાનં બન્ધનં યસ્સ બાલસ્સાતિ ઉપધિબન્ધનો. દ્વે અવડ્ઢિયો લાતિ ગણ્હાતીતિ બાલો. તમસા સમ્મોહેન પરિવારિતો પટિચ્છાદિતો પણ્ડિતાનં વિપસ્સકાનં અસ્સિરી વિય સિરીવિરહિતો વિય ખાયતિ ઉપટ્ઠાતિ. પસ્સતો પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સન્તસ્સ પણ્ડિતસ્સ કિઞ્ચનં નત્થીતિ સઙ્ખેપત્થો દટ્ઠબ્બો.

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો’’તિ પઞ્ઞત્તિ મોહસીસેન ગહિતાનં વિપલ્લાસાનં દેસનાય પઞ્ઞાપનતો દેસનાપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતી’’તિ પઞ્ઞત્તિ લોકસ્સ વિપરીતસ્સ વિપરીતાકારેન ઉપટ્ઠહન્તસ્સ પઞ્ઞાપનતો વિપરીતપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘ઉપધિબન્ધનો બાલો’’તિ પઞ્ઞત્તિ પાપકાનં ઇચ્છાવચરાનં પભવસ્સ પઞ્ઞાપનતો પભવપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘ઉપધિબન્ધનો બાલો’’તિ પઞ્ઞત્તિ પરિયુટ્ઠાનાનં અકુસલાનં ધમ્માનં બન્ધનકિચ્ચસ્સ પઞ્ઞાપનતો કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘ઉપધિબન્ધનો બાલો’’તિ પઞ્ઞત્તિ કિલેસાનં બન્ધનબલમૂહનબલાનં પઞ્ઞાપનતો બલપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘ઉપધિબન્ધનો બાલો’’તિ પઞ્ઞત્તિ સઙ્ખારાનં વિરુહનાય પઞ્ઞાપનતો વિરુહનાપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘તમસા પરિવારિતો’’તિ પઞ્ઞત્તિ અવિજ્જન્ધકારસ્સ દેસનાય પઞ્ઞાપનતો દેસનાપઞ્ઞત્તિ નામ, અવિજ્જન્ધકારસ્સ વેવચનસ્સ ચ પઞ્ઞાપનતો વેવચનપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘અસ્સિરી વિય ખાયતી’’તિ પઞ્ઞત્તિ દિબ્બચક્ખુસ્સ દસ્સનકિરિયાય પઞ્ઞાપનતો દસ્સનપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘અસ્સિરી વિય ખાયતી’’તિ પઞ્ઞત્તિ પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ નિક્ખેપસ્સ પઞ્ઞાપનતો નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચન’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિ સત્તાનં અરિયાનં પટિવેધસ્સ પઞ્ઞાપનતો પટિવેધપઞ્ઞત્તિ નામ.

‘‘કતમં કિઞ્ચન’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘રાગો કિઞ્ચન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘યથાવુત્તો પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો કથં અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. યથાવુત્તસ્સ પઞ્ઞત્તિપ્પભેદસ્સ સમ્ભવતો ભગવા યં ‘‘મોહસમ્બન્ધનો’’તિઆદિમાહ, તથાસમ્ભવતો તાય ગાથાય યથાવુત્તો પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો ગાથાનુસારેન સદ્દહિતબ્બો.

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો’’તિઆદિગાથાય પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાત’ન્તિઆદિપાઠસ્સ પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો કથં વિભત્તો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે’’તિઆદિપાળિમાહ. ‘‘સા પન પાળિ કિમત્થં ભગવતા વુત્તા’’તિ ચે પુચ્છેય્ય? પરમત્થતો અવિજ્જમાનત્તા નિબ્બાનં નત્થિ, તસ્મા ‘‘અત્થિ નિબ્બાન’’ન્તિ વચનં સસવિસાણવચનં વિય અનત્થં, વોહારમત્તમેતન્તિ વદન્તાનં મિચ્છાવાદં ભઞ્જિતું ભગવતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

કુતોચિપિ અજાતત્તા અભૂતત્તા અજાતં અભૂતં. પચ્ચયેહિ અકતત્તા અકતં. સઙ્ખતાભાવતો અસઙ્ખતં નિબ્બાનં અત્થિ. એતં અજાતાદિકં નિબ્બાનં નો ચે અભવિસ્સ, એવં સતિ નિસ્સરણં ન પઞ્ઞાયેથ, નિબ્બાનસ્સ ચ અરિયમગ્ગફલાનં આરમ્મણત્તા, મગ્ગફલાનઞ્ચ કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનતો પટિપ્પસ્સમ્ભનતો, સમુચ્છિન્દનેન ચ તિવિધસ્સ વટ્ટસ્સ અપવટ્ટનતો અજાતાદિકં નિબ્બાનં અત્થિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં…પે… અસઙ્ખત’’ન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિ નિબ્બાનસ્સ દેસનાપઞ્ઞત્તિ ચ નિબ્બાનસ્સ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘નયિધ જાતસ્સ…પે… પઞ્ઞાયેથા’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ સઙ્ખતસ્સ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ સઙ્ખતસ્સ ઉપનયનપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘યસ્મા ચ…પે… અસઙ્ખત’’ન્તિ અયં પઞ્ઞત્તિ નિબ્બાનસ્સ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ નિબ્બાનસ્સ જોતનાપઞ્ઞત્તિ ચ હોતિ. ‘‘યસ્મા જાતસ્સ…પે… પઞ્ઞાયતી’’તિ અયં પઞ્ઞત્તિ નિબ્બાનસ્સ વેવચનપઞ્ઞત્તિ ચ મગ્ગસ્સ સંસારતો નિય્યાનિકપઞ્ઞત્તિ ચ નિસ્સરણપઞ્ઞત્તિ ચ હોતીતિ પઞ્ઞત્તિવિસેસો પણ્ડિતેહિ નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બો.

‘‘યથાવુત્તો નિબ્બાનસ્સ પઞ્ઞત્તિપ્પભેદો કેન સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તેનાહ આયસ્મા’’તિઆદ્યાનુસન્ધ્યાદિઅત્થો ચેવ ‘‘નિયુત્તો પઞ્ઞત્તિહારો’’તિ અનુસન્ધ્યાદિઅત્થો ચ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

ઇતિ પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.