૧૨. ઓતરણહારવિભઙ્ગવિભાવના

૪૨. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન પઞ્ઞત્તિહારવિભઙ્ગેન પઞ્ઞત્તિયો વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો વિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો ઓતરણો હારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો ઓતરણો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો ઓતરણો હારો ઓતરણહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘યો ચ પટિચ્ચુપ્પાદો’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો ઓતરણો હારો ઓતરણહારવિભઙ્ગો નામાતિ ગહેતબ્બો.

તત્થ પાઠે ‘‘કતમે પટિચ્ચસમુપ્પાદાદયો નિદ્ધારેત્વા કતમેહિ નિદ્ધારિતેહિ ધમ્મેહિ ઓતરતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમસ્મિં પાઠે ઇમે પટિચ્ચસમુપ્પાદાદયો નિદ્ધારેત્વા ઇમેહિ નિદ્ધારિતેહિ ધમ્મેહિ ઓતરતીતિ દસ્સેતું ‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્ધન્તિ કામધાતુતો ઉદ્ધં ઉપરિભાગે પવત્તાય રૂપધાતુઅરૂપધાતુયા. અધોતિ રૂપધાતુતો હેટ્ઠાભાગે પવત્તાય કામધાતુયા. સબ્બધીતિ સબ્બસ્મિં કામરૂપઅરૂપધાતુમ્હિ. વિપ્પમુત્તોતિ પટિસન્ધિવસેન અપ્પવત્તનતો વિપ્પમુત્તો અસેક્ખો. અયં સેક્ખો દસ્સનમગ્ગેન સક્કાયદિટ્ઠિયા સમુગ્ઘાતત્તા ‘‘અહં અસ્મી’’તિ અનાનુપસ્સી વિહરતિ. એવં સેક્ખાય વિમુત્તિયા ચેવ અસેક્ખાય વિમુત્તિયા ચ સેક્ખો ચેવ અસેક્ખો ચ અતિણ્ણપુબ્બં ઓઘં અપુનબ્ભવાય વિમુત્તો ઉદતારીતિ ગાથાત્થો ગહેતબ્બો.

તસ્મિં ગાથાપાઠે ‘‘કતમે નિદ્ધારેત્વા કતમેહિ ઓતરતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઉદ્ધન્તિ રૂપધાતૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદ્ધન્તિ મનુસ્સલોકતો ઉદ્ધં ચાતુમહારાજિકાદયોપિ ગહિતાતિ અત્થસમ્ભવતો તં નિવત્તેતું ‘‘રૂપધાતુ અરૂપધાતૂ’’તિ વુત્તં. અધોતિ મનુસ્સભવતો અધો ચત્તારો અપાયભૂમિયો ચ ગહિતાતિ અત્થસમ્ભવતો તં નિવત્તેતું ‘‘કામધાતૂ’’તિ વુત્તં. સબ્બધીતિ ચતુભૂમિકેતિ અત્થસમ્ભવતો ‘‘તેધાતુકે’’તિ વુત્તં. અયં અસેક્ખા વિમુત્તીતિ વિમુત્તસ્સ અસેક્ખસ્સ યા વિરાગતા અત્થિ, અયમ્પિ વિરાગતા અસેક્ખફલવિમુત્તિ. ‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિ પાઠે વુત્તપ્પકારા અયં અસેક્ખા વિમુત્તિ નિદ્ધારિતાતિ અત્થો. નિદ્ધારિતાય અસેક્ખાય વિમુત્તિયા યાનિ સદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિદ્ધારિતાનિ, તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભવન્તિ. અયં વુત્તપ્પકારા ઓતરણા ઇન્દ્રિયેહિ વિમુત્તિયા ઓતરણા નામ પવેસના નામ.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિજ્જાય ઉપકારકત્તા, પઞ્ઞાપદટ્ઠાનત્તા વા વિજ્જા ભવન્તિ. વિજ્જુપ્પાદા તાદિસાય વિજ્જાય ઉપ્પાદા ઉપ્પાદહેતુતો અવિજ્જાનિરોધો અવિજ્જાય નિરોધો હોતિ…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતિ, અયં વુત્તપ્પકારા ઓતરણા પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા નામ.

તાનિયેવ અસેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતાનિ સદ્ધાવીરિયેહિ સીલસમ્ભવતો, સતિયા ચ પઞ્ઞાનુવત્તકત્તા. સેસા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

‘‘ઉદ્ધં અધો સબ્બધિ વિપ્પમુત્તો’’તિ પાઠે નિદ્ધારેત્વા ઓતરણા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘અયં અહસ્મીતિ અનાનુપસ્સી’’તિ પાઠે ‘‘કતમે નિદ્ધારેત્વા કતમેહિ ઓતરણેહિ ઓતરતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘અયં અહસ્મીતિ અનાનુપસ્સીતિ અયં સક્કાયદિટ્ઠિયા’’તિઆદિ વુત્તં. યો અયં સેક્ખો ‘‘અહમસ્મી’’તિ નાનુપસ્સી, તસ્સ સેક્ખસ્સ સક્કાયદિટ્ઠિયા યો સમુગ્ઘાતો અત્થિ, યા સમુગ્ઘાતસઙ્ખાતા સમુગ્ઘાતવિમુત્તિ સેક્ખા વિમુત્તિ હોતિ, તસ્સા સેક્ખાય વિમુત્તિયા યાનિ સદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયાનિ નિદ્ધારિતાનિ, તાનિયેવ સેક્ખાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ભવન્તિ. અયં વુત્તપ્પકારા ઓતરણા ઇન્દ્રિયેહિ ઓતરણા નામ. સેસા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

૪૩. ‘‘ઉદ્ધં અધો’’તિઆદિગાથાયં ઓતરણા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિત’’ન્તિઆદિપાઠે ‘‘કતમે નિદ્ધારેત્વા કતમેહિ ઓતરતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિતં, અનિસ્સિતસ્સ ચલિતં નત્થી’’તિઆદિ વુત્તં. નિસ્સિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચલિતં ચલનં અત્થિ, અનિસ્સિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ચલિતં ચલનં નત્થિ. ચલિતે ચલને અસતિ પસ્સદ્ધિ ભવતિ, પસ્સદ્ધિયા સતિ વિજ્જમાનાય નતિ ન હોતિ, નતિયા અસતિ અવિજ્જમાનાય આગતિગતિ ન હોતિ, આગતિગતિયા અસતિ અવિજ્જમાનાય ચુતૂપપાતો ન હોતિ, ચુતૂપપાતે અસતિ અવિજ્જમાને ઇધ છસુ અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ અત્તાનં નેવ પસ્સતિ, હુરં વા છસુ બાહિરાયતનેસુ અત્તાનં ન પસ્સતિ, ઉભયં અન્તરેન વજ્જેત્વા ફસ્સાદિસમુદાયેસુ ધમ્મેસુ અત્તાનં ન પસ્સતિ, એસોવ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ‘‘અવિજ્જાનિરોધા’’તિઆદિકો દુક્ખસ્સ અન્તો અવસાનં કરોતીતિ અત્થો.

નિસ્સિતસ્સ ચલિતન્તિ એત્થ ‘‘નિસ્સયો કતિવિધો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિતન્તિ નિસ્સયો નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ દુવિધેસુ તણ્હાનિસ્સયદિટ્ઠિનિસ્સયેસુ યા ચેતના રત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિદ્ધારિતા, અયં ચેતનાધમ્મો તણ્હાનિસ્સયો નામ. યા ચેતના મૂળ્હસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિદ્ધારિતા. અયં ચેતનાધમ્મો દિટ્ઠિનિસ્સયો નામ. સા દુવિધા ચેતના પન સઙ્ખારા નામ. સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં…પે… સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો નિદ્ધારિતો. અયં વુત્તપ્પકારા ઓતરણા પટિચ્ચસમુપ્પાદેહિ ઓતરણા નામ.

તત્થાતિ તસ્મિં તણ્હાનિસ્સયદિટ્ઠિનિસ્સયે યા વેદના રત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિદ્ધારિતા, અયં સુખા વેદના. યા ચેતના સમ્મૂળ્હસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિદ્ધારિતા, અયં અદુક્ખમસુખા વેદના. યેભુય્યેન સેસા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

૪૪. ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિત’’ન્તિઆદિપાઠે ઓતરણા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા.

‘‘યે કેચિ સોકા પરિદેવિતા વા…પે…

પિયં ન કયિરાથ કુહિઞ્ચિ લોકે’’તિ. –

ગાથાપાઠે ‘‘કતમે નિદ્ધારેત્વા કતમેહિ ઓતરતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યે કેચિ સોકા’’તિઆદિ વુત્તં. યે કેચિ સોકા વા યા કાચિ પરિદેવિતા વા અનેકરૂપા યા કાચિ દુક્ખા વા લોકસ્મિં સમ્ભવન્તિ. એતે સોકાદયો પિયં પટિચ્ચ પભવન્તિ, પિયે અસન્તે એતે સોકાદયો ન ભવન્તિ. તસ્મા પિયે અસન્તે સોકાદીનં અભાવતો યેસં વીતસોકાનં કુહિઞ્ચિ લોકેપિ નત્થિ, તે વીતસોકા સુખિનો ભવન્તિ. તસ્મા વીતસોકાનં સુખસમ્પન્નત્તા અસોકં વિરજં પત્થયાનો સપ્પુરિસો કુહિઞ્ચિ લોકે પિયં ન કયિરાથાતિ ગાથાત્થો.

‘‘યે કેચિ સોકા પરિદેવિતા વા, દુક્ખા ચ લોકસ્મિમનેકરૂપા પિયં પટિચ્ચ પભવન્તિ એતે’’તિ એત્થ પાઠે યા વેદના નિદ્ધારિતા, અયં દુક્ખા વેદના. સેસા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા.

‘‘યે કેચિ સોકા’’તિઆદિગાથાપાઠે ઓતરણા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિઆદિગાથાપાઠે ‘‘કતમે નિદ્ધારેત્વા કતમેહિ ઓતરતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘કામં કામયમાનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સં ગાથાયં અત્થો હેટ્ઠા વુત્તોવ.

તત્થાતિ તસ્મિં ‘‘પીતિમનો હોતી’’તિ પાઠે યા પીતિમનતા વુત્તા નિદ્ધારિતા, અયં પીતિમનતા અનુનયો હોતિ. ‘‘સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતી’’તિ પાઠે યં રુપ્પનં આહ, ઇદં રુપ્પનં પટિઘં હોતિ, અનુનયો ચ પટિઘઞ્ચ નિદ્ધારિતાતિ અત્થો.

‘‘અનુનયે ચ પટિઘે ચ નિદ્ધારિતે કતમો ધમ્મો નિદ્ધારિતો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘અનુનયો પટિઘઞ્ચ પન તણ્હાપક્ખો’’તિ વુત્તં. તણ્હાપક્ખોતિ તણ્હાપક્ખત્તા તણ્હા નિદ્ધારિતા. ‘‘અનુનયો તણ્હાપક્ખો હોતુ, પટિઘં પન તણ્હાપક્ખં ન સિયા’’તિ ચે વદેય્ય? પટિઘસ્સ અત્તસિનેહવસેન પવત્તનતો પટિઘમ્પિ તણ્હાપક્ખં હોતિ. ‘‘તણ્હાય નિદ્ધારિતાય કતમો નિદ્ધારિતો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તણ્હાય ચ પના’’તિઆદિ વુત્તં. દસન્નં રૂપાયતનાનં તણ્હાય પદટ્ઠાનત્તા દસ રૂપાનિ આયતનાનિ નિદ્ધારિતાનિ. અયં વુત્તપ્પકારા ઓતરણા આયતનેહિ ઓતરણા નામ. સુત્તે આગતા પટિચ્ચસમુપ્પાદાદયો તેન સંવણ્ણનાવિસેસેન નયેન નિદ્ધારિતા, સુત્તત્થમુખેન વા નિદ્ધારિતા, તેન…પે… નયેન નિદ્ધારિતેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસુ યો સંવણ્ણનાનયવિસેસો તદત્થવાચકવસેન વા તદત્થઞાપકવસેન વા ઓતરતિ પવિસતિ સમોસરતિ, સો સંવણ્ણનાનયવિસેસો ઓતરણો હારો નામાતિ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો. સેસેસુપિ વુત્તનયાનુસારેન ઓતરણા ગહેતબ્બા. ‘‘તેનાહ આયસ્મા’’તિઆદ્યાનુસન્ધ્યાદિઅત્થો ચેવ ‘‘નિયુત્તો ઓતરણો હારો’’તિ અનુસન્ધ્યાદિઅત્થો ચ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

ઇતિ ઓતરણહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.