૮. વિભત્તિહારવિભઙ્ગવિભાવના

૩૩. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન આવટ્ટહારવિભઙ્ગેન આવટ્ટેતબ્બા પદટ્ઠાનાદયો વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો આવટ્ટહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘તત્થ કતમો વિભત્તિહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો વિભત્તિહારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો વિભત્તિહારો વિભત્તિહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘ધમ્મઞ્ચ પદટ્ઠાનં ભૂમિઞ્ચા’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘દ્વે સુત્તાની’’તિઆદિકો વિત્થારભૂતો સંવણ્ણનાવિસેસો વિભત્તિહારો વિભત્તિહારવિભઙ્ગો નામાતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘યેસુ સુત્તેસુ વુત્તા ધમ્મપદટ્ઠાનભૂમિયો ઇમિના વિભત્તિહારેન વિભત્તા, તાનિ સુત્તાનિ કિત્તકાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તાનિ સુત્તાનિ પઠમં દસ્સેતું ‘‘દ્વે સુત્તાનિ વાસનાભાગિયઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયઞ્ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ વાસનાભાગિયન્તિ પુઞ્ઞભાવના વાસના નામ, વાસનાય ભાગો કોટ્ઠાસો વાસનાભાગો, વાસનાભાગે વાચકભાવેન નિયુત્તં સુત્તન્તિ વાસનાભાગિયં, કતમં તં? યસ્મિં સુત્તે તીણિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ ભગવતા દેસિતાનિ, તં સુત્તં વાસનાભાગિયં. નિબ્બેધભાગિયન્તિ લોભક્ખન્ધાદીનં નિબ્બિજ્ઝનં પદાલનં નિબ્બેધો, નિબ્બેધસ્સ ભાગો કોટ્ઠાસો નિબ્બેધભાગો, નિબ્બેધભાગે વાચકભાવેન નિયુત્તં સુત્તન્તિ નિબ્બેધભાગિયં, કતમં તં? યસ્મિં સુત્તે સેક્ખાસેક્ખધમ્મા ભગવતા દેસિતા, તં સુત્તં નિબ્બેધભાગિયં.

‘‘તેસં સુત્તાનં પટિગ્ગાહકા પુગ્ગલા યાહિ પટિપદાહિ સમ્પજ્જન્તિ, તા પટિપદા કિત્તિકા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દ્વે પટિપદા’’તિઆદિ વુત્તં. દાનસીલભાવનામયપુઞ્ઞભાગે ભવા પટિપદાતિ પુઞ્ઞભાગિયા. ફલભાગે ભવા પટિપદાતિ ફલભાગિયા. ‘‘યેસુ સીલેસુ ઠિતા પટિગ્ગાહકા પટિપજ્જન્તિ, તાનિ સીલાનિ કિત્તકાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દ્વે સીલાની’’તિઆદિ વુત્તં. સંવરતિ એતેન સંવરેનાતિ સંવરો, સો સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો, સતિસંવરો, ઞાણસંવરો, ખન્તિસંવરો, વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. સબ્બોપિ પાપસંવરણતો સંવરો, લોકિયલોકુત્તરસમ્પત્તિટ્ઠાનત્તા સીલં નામ. પજહતિ એતેન પહાતબ્બેતિ પહાનં, પજહનં વા પહાનં, તઞ્ચ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં, સમુચ્છેદપ્પહાનં, પટિપસ્સદ્ધિપ્પહાનં, નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધં. તત્થ નિસ્સરણપ્પહાનં વજ્જેત્વા ચતુબ્બિધં પહાનં વુત્તનયેન સીલં નામ.

‘‘તેસુ સુત્તાદીસુ ભગવા કતમં સુત્તં કતમાય પટિપદાય દેસયતિ, કતરસ્મિં સીલે ઠિતો પુગ્ગલો કતમેન સીલેન બ્રહ્મચારી ભવતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તથા વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેસુ વાસનાભાગિયાદીસુ સુત્તેસુ વાસનાભાગિયં સુત્તં તત્થ તાસુ પુઞ્ઞભાગિયાદિપટિપદાસુ પુઞ્ઞભાગિયાય પટિપદાય ભગવા યસ્સ પુગ્ગલસ્સ દેસયતિ, સો વાસનાભાગિયસુત્તપટિગ્ગાહકો પુગ્ગલો તત્થ સંવરસીલાદીસુ સંવરસીલે ઠિતો હુત્વા તેન સંવરસીલસઙ્ખાતેન બ્રહ્મચરિયેન સેટ્ઠચરિયેન બ્રહ્મચારી સેટ્ઠાચારપૂરકો ભવતિ. તત્થ તેસુ વાસનાભાગિયાદીસુ સુત્તેસુ નિબ્બેધભાગિયં સુત્તં તત્થ તાસુ પુઞ્ઞભાગિયાદિપટિપદાસુ ફલભાગિયાય પટિપદાય યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભગવા દેસયતિ, સો નિબ્બેધભાગિયસુત્તપટિગ્ગાહકો પુગ્ગલો તત્થ સંવરસીલાદીસુ પહાનસીલે સમુચ્છેદપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનવસેન ઠિતો હુત્વા તેન પહાનસીલસઙ્ખાતેન વિસેસભૂતેન મગ્ગસઙ્ખાતેન બ્રહ્મચરિયેન બ્રહ્મચારી ભવતીતિ યોજના કાતબ્બા.

‘‘વાસનાભાગિયસુત્તાદીસુ કતમં વાસનાભાગિયં સુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ વાસનાભાગિયસુત્તાદીસુ. દાનકથાતિ સપ્પુરિસદાનદાનફલઅસપ્પુરિસદાનદાનફલકથા. સીલકથાતિ પઞ્ચસીલાદિસીલફલકથા. સગ્ગકથાતિ સગ્ગસમ્પત્તિસુખકથા ચેવ સગ્ગે નિબ્બત્તાપકપુઞ્ઞકથા ચ. આદીનવોતિ આદીનવદસ્સકો સુત્તન્તો. આનિસંસોતિ આનિસંસદસ્સકો સુત્તન્તો. વાસનાભાગિયં સુત્તં નામાતિ યોજના.

‘‘તત્થ કતમ’’ન્તિઆદીસુ અનુસન્ધ્યત્થો વુત્તનયોવ. યા દેસના ચતુસચ્ચપ્પકાસના, સા દેસના નિબ્બેધભાગિયં સુત્તં નામાતિ યોજના. એવઞ્ચ સતિ વાસનાભાગિયસુત્તસ્સપિ નિબ્બેધભાગિયસુત્તભાવો આપજ્જેય્ય ચતુસચ્ચપ્પકાસનતોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘વાસનાભાગિયે સુત્તે’’તિઆદિ વુત્તં. વાસનાભાગિયે સુત્તે પજાનના વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અરિયમગ્ગપદટ્ઠાનભૂતા પઞ્ઞા નત્થિ, મગ્ગો અરિયમગ્ગો નત્થિ, ફલં અરિયફલં નત્થિ. નિબ્બેધભાગિયે સુત્તે પન પજાનનાદયો અત્થિ, વાસનાભાગિયે સુત્તે નત્થિ. ‘‘પજાનના’’તિઆદિના ચતુસચ્ચપ્પકાસના દાનકથાદિકા નિબ્બેધભાગિયે સુત્તે અન્તોગધા, ઇતરંયેવ વાસનાભાગિયસુત્તન્તિ નામાતિ દસ્સેતિ. યેસુ સુત્તેસુ વુત્તા ધમ્મપદટ્ઠાનભૂમિયો વિભત્તા, તાનિ સુત્તાનિ દ્વેયેવ ન હોન્તિ, કસ્મા ‘‘દ્વેયેવ સુત્તાનિ નિદ્ધારિતાની’’તિ ચે વદેય્યું? અસઙ્કરતો સુત્તે વુત્તાનં ધમ્મપદટ્ઠાનભૂમીનં વિભજિતબ્બાનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા. ‘‘યદિ એવં સંકિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્તાનિપિ નિદ્ધારિતાનિ અસઙ્કરત્તા’’તિ ચે વદેય્યું? નો નિદ્ધારિતાનિ, વાસનાભાગિયસુત્તે નિદ્ધારિતે સંકિલેસભાગિયસુત્તમ્પિ નિદ્ધારિતં, સંકિલેસધમ્મતો નિસ્સટ્ઠધમ્માનંયેવ વાસનાભાગિયધમ્મત્તા નિબ્બેધભાગિયસુત્તે ચ નિદ્ધારિતે અસેક્ખભાગિયસુત્તમ્પિ નિદ્ધારિતં અનઞ્ઞત્તા.

‘‘યેસુ સુત્તેસુ વુત્તા ધમ્મપદટ્ઠાનભૂમિયો વિભત્તિહારેન વિભત્તા, તાનિ સુત્તાનિ કતમેન ફલેન યોજયિતબ્બાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાનીતિ યથાનિદ્ધારિતાનિ વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયસુત્તાનિ ચેવ તંનિદ્ધારણેન નિદ્ધારિતાનિ સંકિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્તાનિ ચાતિ ચત્તારિ સુત્તાનિ ઇમેસંયેવ ચતુન્નં સુત્તાનં દેસનાય નયેન નીતેન ફલેન સબ્બતો સબ્બભાગેન સંવરસીલપ્પહાનસીલેન બ્રહ્મચરિયેન યોજયિતબ્બાનિ. યોજેન્તેન ચ સબ્બતો સબ્બભાગેન ચ પદાદિવિચયેન હારેન સંવરસીલાદિકં ફલં વિચિનિત્વા યુત્તિહારેન યુત્તં ફલં ગવેસિત્વા ‘‘ઇદં ફલં ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ફલં, ઇદં ફલં ઇમસ્સ સુત્તસ્સ ફલ’’ન્તિ સુત્તાનિ વિસું વિસું ફલેન યોજયિતબ્બાનીતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘કિત્તકેન ફલેન બ્રહ્મચરિયેન યોજેતબ્બાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યાવતિકા ઞાણસ્સ ભૂમી’’તિ વુત્તં. ભગવતા દેસિતેન વાસનાભાગિયસુત્તેન સિદ્ધા યાવતિકા પુઞ્ઞભાગિયા પટિપદાદયો વિભજનઞાણસ્સ ભૂમિ આરમ્મણા ભવિતુમરહન્તિ, તાવતિકાહિ ભૂમીહિ વાસનાભાગિયસુત્તં યોજયિતબ્બં. નિબ્બેધભાગિયસુત્તેન સિદ્ધા યાવતિકા ફલભાગિયા પટિપદાદયો વિભજનઞાણસ્સ ભૂમિ આરમ્મણા ભવિતુમરહન્તિ, તાવતિકાહિ ભૂમીહિ નિબ્બેધભાગિયસુત્તં યોજેતબ્બં. ઇતરદ્વયમ્પિ સુત્તં યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. એતેન ઞાણસ્સ ભૂમીનં સુત્તત્થાનં બહુવિધત્તં દસ્સેતિ.

૩૪. વાસનાભાગિયસુત્તાદીસુ વુત્તા ધમ્મા વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયભાવેહિ આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કથં સંકિલેસભાગિયઅસેક્ખાભાગિયભાવેહિ અસાધારણાસાધારણભાવેહિ વિભજિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમે ધમ્મા સાધારણા’’તિઆદિ આરદ્ધં. અટ્ઠકથાય પન –

‘‘એવં વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયભાવેહિ ધમ્મે એકદેસેન વિભજિત્વા ઇદાનિ તેસં કિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયભાવેહિ સાધારણાસાધારણભાવેહિ વિભજિતું ‘તત્થ કતમે ધમ્મા સાધારણા’તિઆદિ આરદ્ધ’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૪) –

વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ યે ધમ્મા સુત્તે વુત્તા વિભત્તિહારેન વિભજિતબ્બા, તેસુ ધમ્મેસુ કતમે ધમ્મા સાધારણાતિ પુચ્છતિ, દ્વે ધમ્મા સાધારણાતિ વિસ્સજ્જેતિ. તે દ્વે ધમ્મે સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘નામસાધારણા, વત્થુસાધારણા ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ નામસાધારણાતિ નામેન નામપઞ્ઞત્તિયા સાધારણા સમાના, ‘‘કુસલા’’તિ નામેન એકવીસતિ ચિત્તુપ્પાદા સમાના, ‘‘અકુસલા’’ત્યાદિનામેન દ્વાદસ ચિત્તુપ્પાદા સમાના, કુસલાદિનામપઞ્ઞત્તિવચનેન વચનીયા અત્થા કુસલાદિનામસાધારણાતિ વુત્તા. તેન ટીકાયં –

‘‘નામં નામપઞ્ઞત્તિ, તંમુખેનેવ સદ્દતો તદત્થાવગમો. સદ્દેન ચ સામઞ્ઞરૂપેનેવ તથારૂપસ્સ અત્થસ્સ ગહણં, ન વિસેસરૂપેન. તસ્મા સદ્દવચનીયા અત્થા સાધારણરૂપનામાયત્તગહણીયતાય નામસાધારણા વુત્તા’’તિ –

વુત્તં. વત્થુસાધારણાતિ પતિટ્ઠાનભૂતેન વત્થુના સાધારણા. યસ્મિં પતિટ્ઠાનભૂતે સન્તાને વા ચિત્તુપ્પાદાદિમ્હિ વા યે ધમ્મા પવત્તન્તિ, તે ધમ્મા તેન સન્તાનેન વા વત્થુના તેન ચિત્તુપ્પાદાદિના વા સાધારણા સમાનાતિ અત્થો. એકસન્તાને પતિતત્તા ફુસનાદિસભાવતો ભિન્નાપિ વત્થુસાધારણા સમાનવત્થુકાયેવ ભવન્તીતિ વિભત્તિહારેન વિભજિત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘કિં નામસાધારણવત્થુસાધારણાયેવ વિભજિતબ્બા, અઞ્ઞં વિભજિતબ્બં નત્થી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યં વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. નામસાધારણવત્થુસાધારણેહિ અઞ્ઞં યં વા પન કિચ્ચસાધારણપચ્ચયસાધારણપટિપક્ખાદિસાધારણમ્પિ ધમ્મજાતં એવંજાતિયં સાધારણજાતિયં, તમ્પિ સબ્બં વિચયહારેન વિચિનિત્વા યુત્તિહારેન ગવેસિત્વા યુત્તં સાધારણં વિભત્તિહારેન વિભજિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘તેસુ નામસાધારણાદીસુ કતમે નામસાધારણા, કતમે વત્થુસાધારણા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘મિચ્છત્તનિયતાનં સત્તાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. માતુઘાતકાદીનં છન્નં મિચ્છત્તનિયતકમ્મકરાનં સત્તાનઞ્ચ દુગ્ગતિઅહેતુકસુગતિઅહેતુકદુહેતુકતિહેતુકાનં ચતુન્નં પુથુજ્જનાનં અનિયતકમ્મકરાનં સત્તાનઞ્ચ સન્તાને પવત્તા દસ્સનપહાતબ્બા કિલેસા દસ્સનપહાતબ્બનામસાધારણા સમાના ભવન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામસનવસેન ભિન્નસભાવાનમ્પિ દસ્સનપહાતબ્બનામનાતિવત્તનતો. વુત્તપ્પકારાનં નિયતાનિયતસત્તાનં દસ્સનપહાતબ્બાનં કિલેસાનં પતિટ્ઠાનવત્થુભાવતો વત્થુસાધારણા ચ સમાનવત્થુકાતિ અત્થો. પુથુજ્જનસ્સ દુગ્ગતિઅહેતુકાદિચતુબ્બિધસત્તસ્સ, સોતાપન્નસ્સ ચ સન્તાને પવત્તા કામરાગબ્યાપાદા કિલેસા કામરાગબ્યાપાદનામસાધારણા સમાના ભવન્તિ સકદાગામિમગ્ગપ્પહાતબ્બઅનાગામિમગ્ગપ્પહાતબ્બવસેન ભિન્નસભાવાનમ્પિ કામરાગબ્યાપાદનામનાતિવત્તનતો. વુત્તપ્પકારસ્સ પુથુજ્જનસ્સ, સોતાપન્નસ્સ ચ કામરાગબ્યાપાદાનં પતિટ્ઠાનવત્થુભાવતો વત્થુસાધારણા સમાનવત્થુકાતિ અત્થો ચ ગહેતબ્બો. પુથુજ્જનસ્સ, અનાગામિસ્સ ચ સન્તાને પવત્તા ઉદ્ધંભાગિયા સંયોજના ઉદ્ધમ્ભાગિયનામસાધારણા સમાના ભવન્તિ રૂપરાગાદિવસેન ભિન્નસભાવાનમ્પિ ઉદ્ધંભાગિયનામનાતિવત્તનતો. પુથુજ્જનસ્સ, અનાગામિસ્સ ચ ઉદ્ધંભાગિયાનં પતિટ્ઠાનવત્થુભાવતો વત્થુસાધારણા સમાનવત્થુકાતિ અત્થો ચ ગહેતબ્બો. તેન વુત્તં ટીકાયં – ‘‘દસ્સનપહાતબ્બાનઞ્હિ યથા મિચ્છત્તનિયતસત્તા પવત્તિટ્ઠાનં, એવં અનિયતાપી’’તિ વુત્તં. સઙ્ખેપતો પન સંકિલેસપક્ખે પહાનેકટ્ઠા કિલેસા નામસાધારણા હોન્તિ, સહજેકટ્ઠા કિલેસા વત્થુસાધારણાતિ દટ્ઠબ્બા.

સંકિલેસપક્ખે સાધારણા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કથં વોદાનપક્ખે સાધારણા વિભત્તા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યં કિઞ્ચિ અરિયસાવકો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં કિઞ્ચીતિ સામઞ્ઞવસેન વુત્તા પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદિકા લોકિયા સમાપત્તિયેવ ગહિતા. અરિયસાવકોતિ અરિયસ્સ ભગવતો સાવકો અરિયસાવકોતિ વત્તબ્બો, ઝાનલાભી ચ ફલટ્ઠો ચ પુગ્ગલો, ન મગ્ગટ્ઠો. મગ્ગટ્ઠો હિ લોકિયં યં કિઞ્ચિ સમાપત્તિં ન સમાપજ્જતિ. સબ્બા સા લોકિયસમાપત્તિ રૂપાવચરા અરૂપાવચરા દિબ્બવિહારો બ્રહ્મવિહારો પઠમજ્ઝાનસમાપત્તીતિ એવમાદીહિ પરિયાયેહિ સાધારણા તંસમઙ્ગીહિ વીતરાગાવીતરાગેહિ સાધારણા લોકિયસમાપત્તિનામનાતિવત્તનતો ચ વીતરાગાવીતરાગેહિ સમાપજ્જિતબ્બતો ચ. ‘‘અરિયસાવકો ચ લોકિયં સમાપત્તિં સમાપજ્જન્તો ઓધિસો ઓધિસો સમાપજ્જતિ, એવં સતિ કથં વીતરાગેહિ સાધારણાતિ સદ્દહિતબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સાધારણા હિ ધમ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘કથં તે ઓધિસો ગહિતા, અથ ઓધિસો ગહેતબ્બા, કથં સાધારણાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા તં વિસોધેન્તો આહ – ‘સાધારણા હિ ધમ્મા એવં અઞ્ઞમઞ્ઞ’ન્તિઆદી’’તિ વુત્તં.

તત્થ એવં વીતરાગાવીતરાગેહિ ઓધિસો ઓધિસો સમાપજ્જિતબ્બા ધમ્મા પરં પરં પચ્છા પચ્છા પવત્તિયમાનં ધમ્મજાતં સકં સકં પુબ્બે પુબ્બે જાતં ‘‘લોકિયસમાપત્તી’’તિ નામં નિયતવિસયં અઞ્ઞમઞ્ઞં હુત્વા હિ યસ્મા નાતિવત્તન્તિ, તસ્મા સાધારણાતિ સદ્દહિતબ્બા ગહેતબ્બાતિ અત્થો. ‘‘પરં પરં સમાપજ્જન્તો કથં નાતિવત્તતી’’તિ વત્તબ્બત્તા નાતિવત્તનં પાકટં કાતું ‘‘યોપી’’તિઆદિ વુત્તં. યો અરિયસાવકો વા અવીતરાગો વા. ઇમેહિ લોકિયસમાપત્તિધમ્મેહિ સમન્નાગતો, સો અરિયસાવકો વા અવીતરાગો વા પરં પરં સમાપજ્જન્તોપિ તં ધમ્મં લોકિયં સમાપત્તિધમ્મં નાતિવત્તતિ, અઞ્ઞં ઉપગન્ત્વા નાતિક્કમતીતિ અત્થો. યેહિ લોકિયસમાપત્તિધમ્મેહિ સમન્નાગતો, ઇમે લોકિયસમાપત્તિ ધમ્મા સાધારણાવાતિ દટ્ઠબ્બા.

‘‘વાસનાભાગિયાદિસુત્તેસુ વુત્તા યે ધમ્મા ઇમિના વિભત્તિહારેન વિભત્તા, યેસુ ધમ્મેસુ કતમે ધમ્મા અસાધારણા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમે ધમ્મા અસાધારણા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેસુ વિભજિતબ્બેસુ ધમ્મેસુ કતમે ધમ્મા અસાધારણાતિ પુચ્છતિ, પુચ્છિત્વા યાવ દેસનં ઉપાદાય અસાધારણા ધમ્મા ગવેસિતબ્બા, ‘‘સેક્ખાસેક્ખા’’તિ વા ગવેસિતબ્બા, ‘‘ભબ્બાભબ્બા’’તિ વા ગવેસિતબ્બા. અથ વા યાવ ‘‘સેક્ખાસેક્ખા ભબ્બાભબ્બા’’તિ દેસના વુત્તા, તાવ દેસનં ઉપાદાય અસાધારણા ગવેસિતબ્બા. કથં ગવેસિતબ્બા? અરિયેસુ સેક્ખાસેક્ખધમ્મવસેન ‘‘સેક્ખા’’તિ નામં અસેક્ખેન અસાધારણં, ‘‘અસેક્ખા’’તિ નામં સેક્ખેન અસાધારણન્તિ વા, અનરિયેસુ ‘‘ભબ્બા’’તિ નામં અભબ્બેન અસાધારણં, ‘‘અભબ્બા’’તિ નામં ભબ્બેન અસાધારણન્તિ વા ગવેસિતબ્બા. કામરાગબ્યાપાદા સંયોજના અપ્પહીનત્તા અનુસયભાવેન ઉપ્પજ્જનારહત્તા અટ્ઠમકસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સ ચ સોતાપન્નસ્સ ફલટ્ઠસ્સ ચ સાધારણા ભવન્તિ, ધમ્મતા ધમ્મસભાવો અસાધારણો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અટ્ઠમકસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠતા સોતાપન્નસ્સ અસાધારણા, સોતાપન્નસ્સ સોતાપન્નફલટ્ઠતા ચ અટ્ઠમકસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સ અસાધારણા. અટ્ઠમકસ્સ વા પહીયમાનકિલેસતા સોતાપન્નસ્સ અસાધારણા, સોતાપન્નસ્સ પહીનકિલેસતા ચ અટ્ઠમકસ્સ અસાધારણા’’તિ.

ઉદ્ધમ્ભાગિયા સંયોજના અપ્પહીનત્તા અનુસયભાવેન ઉપ્પજ્જનારહત્તા અટ્ઠમકસ્સ મગ્ગટ્ઠભાવેન અટ્ઠમકસદિસસ્સ અનાગામિમગ્ગટ્ઠસ્સ ચ અનાગામિસ્સ ફલટ્ઠસ્સ ચ સાધારણા, ધમ્મતા ધમ્મસભાવો અસાધારણા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અટ્ઠમકસ્સ અનાગામિમગ્ગટ્ઠતા અનાગામિસ્સ ફલટ્ઠસ્સ અસાધારણા, અનાગામિસ્સ અનાગામિફલટ્ઠતા ચ અટ્ઠમકસ્સ અસાધારણા. અટ્ઠમકસ્સ વા પહીયમાનકિલેસતા અનાગામિસ્સ અસાધારણા, અનાગામિસ્સ ફલટ્ઠસ્સ પહીનકિલેસતા ચ અટ્ઠમકસ્સ અસાધારણા’’તિ. ‘‘મગ્ગટ્ઠતા ફલટ્ઠતાય અસાધારણા, ફલટ્ઠતા ચ મગ્ગટ્ઠતાય અસાધારણા’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સબ્બેસં સત્તન્નં સેક્ખાનં પુગ્ગલાનં નામં‘‘સેક્ખા’’તિ નામં સાધારણં. ધમ્મતા અસાધારણાતિ ચતુન્નં મગ્ગટ્ઠાનં તંતંમગ્ગટ્ઠતા અઞ્ઞમઞ્ઞં મગ્ગટ્ઠાનં અસાધારણા. હેટ્ઠિમફલત્તયટ્ઠાનઞ્ચ અસાધારણા, હેટ્ઠિમફલત્તયટ્ઠાનં તંતંફલટ્ઠતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ફલટ્ઠાનં અસાધારણા, ચતુન્નં મગ્ગટ્ઠાનઞ્ચ અસાધારણાતિ અત્થો. ‘‘સેક્ખાનં તંતંમગ્ગટ્ઠતા તંતંફલટ્ઠતાય અસાધારણા, તંતંફલટ્ઠતા ચ તંતંમગ્ગટ્ઠતાય અસાધારણા’’તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ. સબ્બેસં પટિપન્નકાનન્તિ ફલત્થાય પટિપજ્જન્તીતિ પટિપન્નકા, તેસં મગ્ગસમઙ્ગીનં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં નામં ‘‘પટિપન્નકા’’તિ નામં સાધારણં, ધમ્મતા તંતંમગ્ગટ્ઠતા અસાધારણા. સબ્બેસં સેક્ખાનં સત્તન્નં પુગ્ગલાનં સેક્ખાનં સીલં સાધારણં, ધમ્મતા તંતંમગ્ગટ્ઠફલટ્ઠતા અસાધારણાતિ. વાસનાભાગિયસંકિલેસભાગિયસુત્તેસુ વુત્તા દસ્સનેનપહાતબ્બાદયો ચેવ નિબ્બેધભાગિયઅસેક્ખભાગિયસુત્તેસુ વુત્તા સેક્ખાદયો ચ ધમ્મા સાધારણાસાધારણભેદેન વિભત્તિહારેન વિભજિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

‘‘અટ્ઠમકસ્સા’’તિઆદિના અરિયેસુ પુગ્ગલેસુ અસાધારણા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કથં અનરિયેસુ અસાધારણા વિભત્તા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા અરિયેસુ વુત્તનયાનુસારેન અનરિયેસુપિ વિભજિત્વા ગવેસિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘એવં વિસેસાનુપસ્સિના’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘એવં ‘અટ્ઠમકસ્સા’તિઆદિના અરિયપુગ્ગલેસુ અસાધારણધમ્મં દસ્સેત્વા ઇતરેસુ નયદસ્સનત્થં ‘એવં વિસેસાનુપસ્સિના’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એવં અરિયેસુ વુત્તનયાનુસારેન ભબ્બાભબ્બેસુ અનરિયેસુ વિસેસાનુપસ્સિના અસાધારણતો વિસેસં અસાધારણં અનુપસ્સિના ગવેસકેન પણ્ડિતેન ભબ્બાભબ્બેસુપિ હીનુક્કટ્ઠમજ્ઝિમં ઉપાદાય ગવેસિતબ્બં. કથં? માતુઘાતાદિવસેન પવત્તાનં પટિઘસમ્પયુત્તદિટ્ઠિસમ્પયુત્તસત્તમજવનચિત્તુપ્પાદાનં મિચ્છત્તનિયતાનં તંસમઙ્ગીનં વા તથાપવત્તા પઠમજવનચિત્તુપાદાદયો અનિયતા ધમ્મા પટિઘસમ્પયુત્તાદિભાવેન સાધારણા, મિચ્છત્તનિયતા ધમ્મા એકચિત્તુપ્પાદત્તા અસાધારણા. યથા હિ ચિત્તં ‘‘ચિત્તસંસટ્ઠ’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, એવં મિચ્છત્તનિયતાપિ ‘‘મિચ્છત્તનિયતસાધારણા’’તિ ન વત્તબ્બા. મિચ્છત્તનિયતેસુપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકાનં દિટ્ઠિસમ્પયુત્તસત્તમજવનચિત્તુપ્પાદસમઙ્ગીનં અનિયતા દિટ્ઠિસમ્પયુત્તપઠમજવનચિત્તુપ્પાદાદયો ધમ્મા દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાદિભાવેન સાધારણા, નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ એકચિત્તુપ્પાદસમઙ્ગીભાવતો અસાધારણા. તેનાહ અટ્ઠકથાચરિયો –

‘‘મિચ્છત્તનિયતાનં અનિયતા ધમ્મા સાધારણ, મિચ્છત્તનિયતા ધમ્મા અસાધારણા. મિચ્છત્તનિયતેસુપિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકાનં અનિયતા ધમ્મા સાધારણા, નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિ અસાધારણાતિ ઇમિના નયેન વિસેસાનુપસ્સિના વેદિતબ્બા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૪).

તત્થ ‘‘ઇમિના નયેના’’તિ ઇમિના મિચ્છત્તનિયતાનં ઉપ્પજ્જિતું ભબ્બા અનિયતા ધમ્મા સાધારણા, ઉપ્પજ્જિતું અભબ્બા અનિયતા ધમ્મા અસાધારણાતિ ગહિતા. તેન વુત્તં ‘‘ભબ્બાભબ્બા’’તિ. તથા હીનસ્સ હીનો હીનભાવેન સાધારણો, મજ્ઝિમુક્કટ્ઠા અસાધારણા. મજ્ઝિમસ્સ મજ્ઝિમો સાધારણો, હીનુક્કટ્ઠા અસાધારણા. ઉક્કટ્ઠસ્સ ઉક્કટ્ઠો ઉક્કટ્ઠભાવેન સાધારણો, હીનમજ્ઝિમા અસાધારણાતિપિ ગવેસિતબ્બા. તેનાહ – ‘‘હીનુક્કટ્ઠમજ્ઝિમં ઉપાદાય ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ.

‘‘તત્થ કતમે ધમ્મા સાધારણા’’તિઆદિના નાનાવિધેન વિભત્તિહારનયેન ધમ્મા વિભજિત્વા દસ્સિતા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કથં ભૂમિપદટ્ઠાનાનિ વિભત્તિહારનયેન વિભજિત્વા દસ્સિતાની’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો ધમ્મવિભજનાનન્તરં ભૂમિપદટ્ઠાનાનિ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘દસ્સનભૂમી’’તિઆદિમાહ. તત્થ દસ્સનભૂમીતિ દસ્સનં ભવતિ એત્થ પઠમમગ્ગેતિ દસ્સનભૂમિ, સોતાપત્તિમગ્ગો. નિયામાવક્કન્તિયાતિ નિયમનં નિયામો, કો સો? સમ્પત્તનિયામો, અવક્કનં અવક્કન્તિ, સોતાપત્તિફલં, નિયામસ્સ અવક્કન્તિ નિયામાવક્કન્તિ, તાય. દસ્સનભૂમિનામકો સોતાપત્તિમગ્ગો નિયામાવક્કન્તિનામકસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ પત્તિયા પદટ્ઠાનં. પઠમમગ્ગસમઙ્ગી પુગ્ગલો હિ નિયામં ઓક્કમન્તો નામ, ફલસમઙ્ગી પન નિયામં ઓક્કન્તો નામ હોતિ, તસ્મા નિયામાવક્કન્તિસદ્દેન પઠમફલુપ્પત્તિ ગહિતા. ભાવનાભૂમીતિ ઉપરિમગ્ગત્તયં. ઉત્તરિકાનન્તિ તસ્સ તસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપરિપવત્તાનં તંતંફલાનં પત્તિયા પદટ્ઠાનન્તિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં.

દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા મન્દપઞ્ઞસ્સ ઉપ્પજ્જનતો સમથં આવહન્તી હુત્વા સમથસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા ઞાણાધિકસ્સ ઉપ્પજ્જનતો વિપસ્સનાવહન્તી હુત્વા વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનં, અવસેસા દ્વે પટિપદાપિ નાતિપઞ્ઞસ્સ ઉપ્પજ્જનતો સમથસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ ગહેતબ્બા. તેન અટ્ઠકથાયં વુત્તં – ‘‘ઇતરા પન તિસ્સોપિ પટિપદા સમથં આવહન્તી’’તિઆદિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૪). દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ સયમેવ એકન્તેન ધમ્મસ્સવનસ્સ પદટ્ઠાનં ન હોતિ, વન્દનયાચનપઞ્હાપુચ્છનાદયોપિ પદટ્ઠાનં હોન્તિ, તસ્મા તેહિ કારણેહિ સાધારણં હુત્વા પરતોઘોસસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, પરતોઘોસો ચ ધમ્મસ્સવનપઞ્હાવિસ્સજ્જનાદિવસેન પવત્તો. દાતબ્બવત્થુપરિચ્ચજનવન્દનયાચનકાલેસુ હિ યેભુય્યેન ધમ્મં દેસેન્તિ, પઞ્હાપુચ્છનાદિકાલેસુ ચ વિસ્સજ્જેન્તિ, પટિપુચ્છસાકચ્છાદીનિ વા કરોન્તિ. સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ પામોજ્જપીતિપસ્સદ્ધિસુખસમાધીહિ પદટ્ઠાનભાવેન સાધારણં હુત્વા ચિન્તામયિયા પઞ્ઞાય પદટ્ઠાનં હોતિ. સીલવન્તસ્સ હિ સીલં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પામોજ્જાદયો હોન્તિ, સમાહિતો ચ ધમ્મચિન્તને સમત્થો હોતિ.

ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ પુરિમા પુરિમા સમથભાવના ચેવ વિપસ્સનાભાવના ચ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુદાનસીલાદીહિ કારણેહિ સાધારણં હુત્વા ભાવનામયિયા પઞ્ઞાય પચ્છિમાય પચ્છિમાય સમથભાવનાય ચેવ વિપસ્સનાભાવનાય ચ પદટ્ઠાનં. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં – ‘‘સાધારણન્તિ ન બીજં વિય અઙ્કુરસ્સ, દસ્સનભૂમિઆદયો વિય નિયામાવક્કન્તિઆદીનં આવેણિકં, અથ ખો સાધારણં તદઞ્ઞકારણેહિપી’’તિ. ‘‘દાનમયસીલમયભાવનામયપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પરતોઘોસચિન્તામયિભાવનામયિપઞ્ઞાનં પદટ્ઠાનભાવો આચરિયેન વિભત્તો, એવં સતિ તેસં દાનમયાદીનં યથાક્કમં પરિયત્તિબાહુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનુયોગમગ્ગસમ્માદિટ્ઠીનં પદટ્ઠાનભાવો ન ભવેય્યા’’તિ વત્તબ્બત્તા તથાપવત્તં પદટ્ઠાનભાવમ્પિ દસ્સેતું ‘‘દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ પરતો ચ ઘોસસ્સ સુતમયિયા ચ પઞ્ઞાયા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન –

‘‘ઇદાનિ યસ્મા દાનં, સીલં, લોકિયભાવના ચ ન કેવલં યથાવુત્તપરતોઘોસાદીનંયેવ, અથ ખો યથાક્કમં પરિયત્તિબાહુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનુયોગમગ્ગસમ્માદિટ્ઠીનમ્પિ પચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા તમ્પિ નયં દસ્સેતું પુન ‘દાનમય’ન્તિઆદિના દેસનં વડ્ઢેસી’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૪) –

વુત્તં. તત્થ દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુનો પરતોઘોસસ્સ સાધારણપદટ્ઠાનભાવો હેટ્ઠા વુત્તનયેન ઞાતબ્બો. દાનં પન દત્વા દેસનં સુત્વા સુતાનુસારેન વિત્થારેત્વા ચિન્તેન્તસ્સ પવત્તમાનાય સુતમયિયા પઞ્ઞાય વન્દનયાચનાદીહિ સાધારણં હુત્વા પદટ્ઠાનં હોતિ. સીલમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુનોપિ ચિન્તામયિયા પઞ્ઞાય સાધારણપદટ્ઠાનભાવો વુત્તોયેવ. પરિસુદ્ધસીલં પન નિસ્સાય ‘‘ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામિ, મગ્ગફલં નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિઆદિના પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પવત્તમાનસ્સ યોનિસોમનસિકારસ્સ પામોજ્જાદીહિ સાધારણં હુત્વા પદટ્ઠાનં હોતિ. ભાવનામયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુનો ભાવનામયિયા પઞ્ઞાય સાધારણપદટ્ઠાનભાવોપિ વુત્તોયેવ. સમથભાવનાસઙ્ખાતં પન ઝાનં પાદકં કત્વા વા પરિપાકં વિપસ્સનાભાવંયેવ વા નિસ્સાય પવત્તમાનાય સમ્માદિટ્ઠિયા પરિસુદ્ધસીલાદીહિ સાધારણં હુત્વા પદટ્ઠાનં હોતિ.

દાનમયપુઞ્ઞકિરિયવત્થુઆદીનં પરતોઘોસાદીનં પદટ્ઠાનભાવો પુનપ્પુનં આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘પતિરૂપદેસવાસાદયોપિ ઇમેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનાનીતિ યથા વિભજિતબ્બા, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતબ્બા, તથા વિભજિત્વા દસ્સેથા’’તિ વત્તબ્બત્તા તેપિ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘પતિરૂપદેસવાસો’’તિઆદિમાહ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘તથા પતિરૂપદેસવાસાદયો કાયવિવેકચિત્તવિવેકાદીનં કારણં હોન્તીતિ ઇમં નયં દસ્સેતું ‘પતિરૂપદેસવાસો’તિઆદિમાહા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૩૪) વુત્તં. પતિરૂપદેસં નિસ્સાય વસન્તસ્સ કાયવિવેકચિત્તવિવેકવડ્ઢનતો, સમાધિવડ્ઢનતો ચ પતિરૂપદેસવાસો કાયચિત્તવિવેકસ્સ ચ ઉપચારસમાધિઅપ્પનાસમાધિસ્સ ચ સીલાદીહિ સાધારણં હુત્વા પદટ્ઠાનં. સપ્પુરિસૂપનિસ્સયોતિ સપ્પુરિસસન્તાને પવત્તો પયિરુપાસતો આલમ્બિતબ્બો પસાદો, તતો વા ઉપનિસ્સયં લભિત્વા પયિરુપાસન્તાનં સન્તાને પવત્તો પુબ્બપસાદો યથાવિધો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો પયિરુપાસન્તસ્સ સદ્ધાસમ્પન્નસ્સ રતનત્તયે તિણ્ણં અવેચ્ચપ્પસાદાનં રતનત્તયગુણાદીહિ સાધારણં હુત્વા પદટ્ઠાનં, સમથસ્સ લભનનિમિત્તદાયકં સપ્પુરિસં પયિરુપાસિત્વા તેન દિન્નનયે ઠત્વા પવત્તેતબ્બસ્સ સમથસ્સ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો સીલપામોજ્જપીતાદીહિ સાધારણં હુત્વા પદટ્ઠાનં. અત્તસમ્માપણિહિતસ્સ પાપજિગુચ્છાદીનં સમ્ભવતો અત્તસમ્માપણિધાનં જાતિવયાદિપચ્ચવેક્ખણેન સાધારણં હુત્વા હિરિયા ચ પદટ્ઠાનં, અત્તસમ્માપણિહિતસ્સ નિબ્બિદાદીનં સમ્ભવતો સીલાદીહિ સાધારણં હુત્વા વિપસ્સનાય ચ પદટ્ઠાનં.

તદઙ્ગાદિવસેન અકુસલપરિચ્ચાગો નિબ્બિદાઞાણાદીહિ સાધારણં હુત્વા કુસલવીમંસાય પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાય પઞ્ઞાય ચ અરિયમગ્ગસમાધિન્દ્રિયસ્સ ચ પદટ્ઠાનં. ધમ્મસ્વાક્ખાતતા સ્વાક્ખાતધમ્મસ્સવનાનુસારેન પવત્તકુસલમૂલકા લોકિયલોકુત્તરસમ્પત્તિ કુસલમૂલરોપના નામ, તાય ચ તથાવિધકુસલમૂલકાય ફલસમાપત્તિયા ચ પદટ્ઠાનં. સઙ્ઘસુપ્પટિપન્નતા સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય સઙ્ઘસ્સ ઉપટ્ઠાકાનં સુટ્ઠુભાવાય સપ્પતિસ્સવાય વચનસમ્પટિચ્છનભાવાય પદટ્ઠાનં. સત્થુસમ્પદા સત્થરિ ચેવ ધમ્માદીસુ ચ ગુણઅજાનનતાય અપ્પસન્નાનઞ્ચ પસાદાય પસન્નાનઞ્ચ અપ્પમત્તકપસાદાનઞ્ચ ભિય્યોભાવાય વડ્ઢનાય પદટ્ઠાનં. અપ્પટિહતપાતિમોક્ખતા સઙ્ઘમજ્ઝે વા પરિસમજ્ઝે વા દુમ્મઙ્કૂનં દુમ્મુખાનં દુસ્સીલાનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, પેસલાનં પાતિમોક્ખસંવરાદિસીલસમ્પન્નાનં પુગ્ગલાનં ફાસુવિહારાય ચ પદટ્ઠાનં હોતિ. હોન્તો પન યથાનુરૂપેહિ અઞ્ઞેહિ કારણેહિ સાધારણં હુત્વા હોતીતિ વેદિતબ્બો.

‘‘વાસનાભાગિયસુત્તાદીસુ વુત્તધમ્મભૂમિપદટ્ઠાનાનં વિભત્તિહારેન વિભજિતબ્બભાવો અમ્હેહિ કેન જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

‘‘એત્તાવતા ચ વિભત્તિહારો પરિપુણ્ણો, અઞ્ઞો નિયુત્તો નત્થી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો વિભત્તિહારો’’તિ વુત્તં. યત્થ યત્થ સુત્તે યે યે ધમ્માદયો વુત્તા, તત્થ તત્થ સુત્તે વુત્તેસુ તેસુ તેસુ ધમ્માદીસુ યથાલાભવસેન યો યો વિભત્તિહારો યોજિતો, સો સો વિભત્તિહારો નિદ્ધારેત્વા યુત્તો યોજિતોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઇતિ વિભત્તિહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેનેવ ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.