૫. લક્ખણહારવિભઙ્ગવિભાવના

૨૩. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન પદટ્ઠાનવિભઙ્ગેન અવિજ્જાદીનં પદટ્ઠાનાનિ વિભત્તાનિ, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો લક્ખણહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો લક્ખણો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થ-સદ્દસ્સ અત્થો વુત્તોવ. કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો લક્ખણો હારો લક્ખણહારવિભઙ્ગોતિ પુચ્છતિ. ‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘યે ધમ્મા’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો લક્ખણો હારો લક્ખણહારવિભઙ્ગો નામાતિ વિઞ્ઞેય્યોતિ. તેન વુત્તં –‘‘તત્થ કતમો લક્ખણો હારોતિઆદિ લક્ખણહારવિભઙ્ગો નામા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૩). અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો વિત્થારભૂતો લક્ખણો હારો પિટકત્તયે દેસિતેસુ ધમ્મેસુ કિં નામ લક્ખિતબ્બં ધમ્મં લક્ખીયતીતિ પુચ્છિત્વા પુચ્છિતે લક્ખણહારવિચયે ધમ્મે સઙ્ખેપેન દસ્સેતું ‘‘યે ધમ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યે ધમ્માતિ યે સમૂહા ધમ્મા. એકલક્ખણાતિ સમાનલક્ખણા. તેસં ધમ્માનન્તિ સમાનલક્ખણાનં તેસં સમૂહધમ્માનં, નિદ્ધારણે ચેતં. એકસ્મિં ધમ્મેતિ સમાનલક્ખણે એકસ્મિં ધમ્મે, પાળિયં ભગવતા વુત્તે સતિ વુત્તધમ્મતો અવસિટ્ઠસમાનલક્ખણા ધમ્મા સમાનલક્ખણેન વુત્તા ભવન્તીતિ અત્થો.

લક્ખણહારવિસયે ધમ્મે વિત્થારતો ઇમસ્મિં ધમ્મે વુત્તે ઇમે સમાનલક્ખણા ધમ્માપિ વુત્તા ભવન્તીતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા કિં ભવે’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યથા યેન પકારેન વુત્તા ભવન્તિ, સો પકારો કિં ભવેતિ પુચ્છતિ. યથા યેન પકારેન વુત્તા ભવન્તિ, સો પકારો સમાનલક્ખણાતિ ભાવો ભવેતિ અત્થો. કિન્તિ ભગવા આહ? ‘‘ચક્ખું ભિક્ખવે’’તિઆદિં ભગવા આહ. ‘‘ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનવટ્ઠિત’’ન્તિઆદિમ્હિ વુત્તે ‘‘સોતં, ભિક્ખવે, અનવટ્ઠિત’’ન્તિઆદિવચનમ્પિ વુત્તમેવ ભવતિ.

‘‘અનવટ્ઠિતાદિલક્ખણેન સમાનલક્ખણત્તા વા અજ્ઝત્તિકાયતનભાવેન સમાનલક્ખણત્તા વાતિ આયતનવસેનેવ એકલક્ખણં વત્તબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ખન્ધવસેનપિ એકલક્ખણં દસ્સેતું ‘‘યથા ચાહા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અતીતે, રાધ, રૂપે અનપેક્ખો હોતિ, અનાગતં રૂપં મા અભિનન્દિ, પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ચાગાય પટિનિસ્સગ્ગાય પટિપજ્જા’’તિ વુત્તે ‘‘અતીતાય, રાધ, વેદનાય અનપેક્ખો હોતિ, અનાગતં વેદનં મા અભિનન્દિ, પચ્ચુપ્પન્નાય વેદનાય નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ચાગાય પટિનિસ્સગ્ગાય પટિપજ્જા’’તિઆદિ વુત્તં ભવે.

‘‘અનપેક્ખનીયલક્ખણેન સમાનલક્ખણત્તા વા ખન્ધલક્ખણેન સમાનલક્ખણત્તા વાતિ ખન્ધાયતનવસેનેવ એકલક્ખણધમ્મા વત્તબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા સતિપટ્ઠાનવસેનાપિ વત્તબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા યેન એકલક્ખણત્તેન ચ ભગવા આહ, તથા ચ તેન એકલક્ખણત્તેન ચ અવુત્તાપિ ધમ્મા વુત્તા ભવન્તીતિ અત્થો. યે વિપસ્સકા પુગ્ગલા પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ નિચ્ચં સુસમારદ્ધા નિચ્ચં કાયગતાસતિં ભાવેન્તિ, તે વિપસ્સકા અકિચ્ચં સુભસુખાદિકં, કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં વા ન સેવન્તિ, કિચ્ચે અસુભાસુખાદિકે, કાયાદિકે વા સાતચ્ચકારિનો હોન્તીતિ ભગવા આહાતિ યોજના.

ઇતિસદ્દસ્સ ચેત્થ એકસ્સ લોપો. ઇતિ એવં ‘‘યેસઞ્ચા’’તિઆદિગાથાય કેસાદિકે કાયે ગતાય પવત્તાય સતિયા ભગવતા સરૂપેન વુત્તાય વિજ્જમાનાય તદવસેસા વેદનાગતા સતિ ચ ચિત્તગતા સતિ ચ ધમ્મગતા સતિ ચ સતિપટ્ઠાનભાવેન એકલક્ખણત્તેન વુત્તા ભવન્તીતિ સઙ્ખેપતો નિચ્ચં સુસમારદ્ધા નિચ્ચં વેદનાગતા સતિ ચ…પે… નિચ્ચં ચિત્તગતા સતિ ચ…પે… નિચ્ચં ધમ્મગતા સતીતિ વત્તબ્બાતિ.

‘‘સતિપટ્ઠાનવસેનેવ એકલક્ખણા ધમ્મા વત્તબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તથા યં કિઞ્ચી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં કિઞ્ચિ રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠં, યં કિઞ્ચિ સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણેન સુતં, યં કિઞ્ચિ ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં ઘાનવિઞ્ઞાણાદિત્તયેન વિઞ્ઞાણેન મુતં, ઇતિ એવં દિટ્ઠાદિત્તયે ભગવતા સરૂપેન વુત્તે સતિ તદવસેસં યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાતં ધમ્મારમ્મણપરિયાપન્નં રૂપં ભગવતા આલમ્બિતબ્બભાવેન એકલક્ખણત્તા વુત્તં ભવતીતિ અત્થો. અથ વા યં કિઞ્ચિ રૂપાયતનં દિટ્ઠં ભગવતા વુત્તં, તસ્મિં વુત્તે સતિ તદવસેસં સુતાદિકમ્પિ વુત્તં હોતીતિ આદિઅત્થો વિસું વિસું યોજેતબ્બો. તેન વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠં વા સુતં વા મુતં વા’’તિ.

‘‘કાયગતાય સતિયા વુત્તાય તદવસેસા વેદનાગતાસતિઆદયોયેવ વત્તબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્માપિ વુત્તા ભવન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા ચાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા યેન નિય્યાનિકલક્ખણેન એકલક્ખણત્તેન ચ ભગવા આહ, તથા તેન એકલક્ખણત્તેન ચ ભગવા આહ, તથા તેન એકલક્ખણત્તેન ચ વુત્તા ભવન્તીતિ અત્થો. ‘‘તસ્મા અભિજ્ઝાદોમનસ્સેન અભિભૂતત્તા ઇહ મમ સાસને, ભિક્ખુ, ત્વં આતાપી સમ્પજાનો સતિમા હુત્વા લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં તદઙ્ગપ્પહાનેન વા વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન વા વિનેય્ય વિનયિત્વા કાયે કેસાદિરૂપકાયે કાયાનુપસ્સી કેસાદિરૂપકાયાનુપસ્સી હુત્વા વિહરાહી’’તિ ભગવતા વુત્તે સતિ ‘‘તસ્માતિહ, ત્વં ભિક્ખુ, વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરાહિ આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં, તસ્માતિહ, ત્વં ભિક્ખુ, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરાહિ…પે… દોમનસ્સં, તસ્માતિહ, ત્વં ભિક્ખુ, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરાહિ…પે… દોમનસ્સ’’ન્તિ વુત્તં ભવતીતિ સઙ્ખેપત્થો વેદિતબ્બો. વિત્થારત્થો પન અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૩) બહુધા વુત્તોતિ અમ્હેહિ ન વિત્થારિતો.

‘‘એકસ્મિં સતિપટ્ઠાને વુત્તે કસ્મા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના વુત્તા ભવેય્યુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘આતાપીતિ વીરિયિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘આતાપી’’તિ ઇમિના પદેન કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પવત્તં વીરિયિન્દ્રિયં વુત્તં. ‘‘સમ્પજાનો’’તિ પદેન કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પવત્તં પઞ્ઞિન્દ્રિયં વુત્તં. ‘‘સતિમા’’તિ પદેન કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પવત્તં સતિન્દ્રિયં વુત્તં. ‘‘વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’’ન્તિ પદેન કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પવત્તં સમાધિન્દ્રિયં વુત્તં, ન કાયેયેવ પવત્તં. એવં પકારેન કાયે કાયાનુપસ્સિનો યોગાવચરસ્સ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ ચે વદેય્ય, એવં સતિ ચતુન્નં વીરિયપઞ્ઞાસતિસમાધીનં ઇન્દ્રિયાનં ચતુન્નં સતિપટ્ઠાનાનં સાધકભાવેન એકલક્ખણત્તા સમાનલક્ખણત્તા પારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ યોજના. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં – ‘‘ચતુસતિપટ્ઠાનસાધને ઇમેસં ઇન્દ્રિયાનં સભાવભેદાભાવતો સમાનલક્ખણત્તા’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૩).

૨૪. ‘‘એવં વુત્તેપિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાયેવ વત્તબ્બા ભવેય્યું, કથં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મા વત્તબ્બા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ યેન યોગાવચરેન ભાવિયમાનેસુ તસ્સ યોગાવચરસ્સ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. એવં સેસેસુપિ યોજના કાતબ્બા. ચતુન્નં સચ્ચાનં બુજ્ઝનં બોધં, અરિયમગ્ગઞાણં, બોધં ગચ્છન્તીતિ બોધઙ્ગમા. બોધસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ પક્ખે ભવાતિ બોધિપક્ખિયા.

‘‘કુસલાયેવ ધમ્મા એકલક્ખણભાવેન નીહરિતા કિં, ઉદાહુ અકુસલાપિ ધમ્મા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘એવં અકુસલાપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કુસલા ધમ્મા એકલક્ખણત્તેન નિદ્ધારિતા યથા, એવં અકુસલાપિ ધમ્મા એકલક્ખણત્તેન નિદ્ધારિતબ્બાયેવાતિ અત્થો. ‘‘કથં નિદ્ધારેતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા પહાનેકટ્ઠભાવેન નિદ્ધારેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકલક્ખણત્તા પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છન્તી’’તિ આહ. તત્થ એકલક્ખણત્તાતિ પહાનેકટ્ઠભાવેન સમાનલક્ખણત્તા. ‘‘કતમં પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ ચતૂસુ…પે… પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તીતિ કાયાગતાસતિપટ્ઠાને યોગાવચરેન ભાવિયમાને સતિ તેન યોગાવચરેન અસુભે કેસાદિકે રૂપકાયે ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસો પહીયતિ, અસ્સ યોગાવચરસ્સ કબળીકારાહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, ‘‘આહારસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૬) વુત્તત્તા રૂપકાયે છન્દરાગં પજહન્તસ્સ તસ્સ સમુદયે કબળીકારાહારેપિ છન્દરાગો પહીયતીતિ અત્થો. વેદનાગતાસતિપટ્ઠાને ભાવિયમાને સતિ દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસો પહીયતિ, અસ્સ યોગાવચરસ્સ ફસ્સાહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ, ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧, ૩૯; મહાવ. ૧; ઉદા. ૧; વિભ. ૨૨૫) વુત્તત્તા વેદનાય છન્દરાગં પજહન્તસ્સ તસ્સ પચ્ચયે ફસ્સાહારે છન્દરાગો પહીયતિ. ચિત્તગતાસતિપટ્ઠાને ભાવિયમાને અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસો પહીયતિ, અસ્સ યોગાવચરસ્સ વિઞ્ઞાણાહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતિ. ધમ્મગતાસતિપટ્ઠાને ભાવિયમાને અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ વિપલ્લાસો પહીયતિ, અસ્સ યોગાવચરસ્સ મનોસઞ્ચેતનાહારો પરિઞ્ઞં ગચ્છતીતિ વિસું વિસું યોજેત્વા એકેકસ્મિં પહાતબ્બે વુત્તે તદવસેસા પહાતબ્બા વુત્તા ભવન્તિ પહાતબ્બભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

‘‘આહારા ચસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તી’’તિ વચને આહારેસુ પવત્તા કામરાગદોસમોહા બ્યન્તીકતા હોન્તીતિ અત્થો ગહિતો. કબળીકારાહારઞ્હિ આરબ્ભ પવત્તે કામરાગે વિજ્જમાને કબળીકારાહારસ્સ વિજાનના નત્થેવ, તસ્મિં કામરાગે પન પહીને પરિજાનના ભવતીતિ. સેસાહારજાનનમ્પિ એસેવ નયો. યસ્સ યોગાવચરસ્સ સતિપટ્ઠાના ભાવિતા, વિપલ્લાસા પહીના, આહારપરિજાનના ઉપ્પન્ના, સો યોગાવચરો ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ભવતિ. સુભસઞ્ઞિતે હિ કાયે કામુપાદાનં વિસેસેન ભવતીતિ સુભસઞ્ઞિતો કાયો કામુપાદાનસ્સ વત્થુ, કાયગતાય સતિયા અનુસરિતબ્બો અસુભસઞ્ઞિતો કેસાદિ કામુપાદાનસ્સ વત્થુ ન હોત્વેવ. સુખવેદનાય અસ્સાદવસેન દિટ્ઠુપાદાનં ભવતીતિ સુખસઞ્ઞિતા વેદના દિટ્ઠુપાદાનસ્સ વત્થુ, વેદનાગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા વેદના દિટ્ઠુપાદાનસ્સ વત્થુ ન હોત્વેવ. ‘‘ચિત્તં નિચ્ચ’’ન્તિ દિટ્ઠિગહણવસેન તસ્સ તસ્સ અત્તનો સીલવતવસેન પરિસુદ્ધીતિ પરામસનં હોતીતિ ચિત્તં સીલબ્બતુપાદાનસ્સ વત્થુ, ચિત્તગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બં ચિત્તં સીલબ્બતુપાદાનસ્સ વત્થુ ન હોત્વેવ. ધમ્મે નામરૂપપરિચ્છેદેન યથાભૂતં અપસ્સન્તસ્સ ધમ્મેસુ અત્તાભિનિવેસો હોતીતિ ધમ્મા અત્તવાદુપાદાનસ્સ વત્થુ, ધમ્મગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા ધમ્મા અત્તવાદુપાદાનસ્સ વત્થુ ન હોન્તિ એવ. તસ્મા ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ભવતીતિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

‘‘યેન યોગાવચરેન સતિપટ્ઠાના ભાવિતા, સો યોગાવચરો ઉપાદાનેહિયેવ અનુપાદાનો ભવતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા યોગાદીહિપિ વિસંયુત્તો ભવતીતિ દસ્સેતું ‘‘યોગેહિ ચ વિસંયુત્તો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યોગેહિ ચાતિ કામયોગભવયોગદિટ્ઠિયોગઅવિજ્જાયોગેહિ ચ. વિસંયુત્તોતિ તદઙ્ગપ્પહાનવિક્ખમ્ભનપ્પહાનસમુચ્છેદપ્પહાનવસેન વિગતો, વિમુત્તો ચ ભવતીતિ અત્થો. સુભસઞ્ઞિતો હિ રૂપકાયો કામરાગસ્સ વત્થુ હોતિ, કાયગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બો કાયો કામરાગસ્સ વત્થુ ન હોત્વેવ. ‘‘સુખો’’તિ વા ‘‘સુખહેતૂ’’તિ વા ગહણીયો ભવો ભવરાગસ્સ વત્થુ હોતિ, વેદનાગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બો ભવો ભવરાગસ્સ વત્થુ ન હોતિ. ‘‘અત્તા’’તિ અભિનિવિસિતબ્બં ચિત્તં દિટ્ઠિયોગસ્સ વત્થુ હોતિ, ચિત્તગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બં ચિત્તં દિટ્ઠિયોગસ્સ વત્થુ ન હોતિ. વિનિબ્ભોગસ્સ દુક્કરત્તા, ધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય ચ દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા અવિનિબ્ભુજિતબ્બા, ધમ્મમત્તતાય અપ્પટિવિજ્ઝિતબ્બા ધમ્મા અવિજ્જાયોગસ્સ વત્થુ હોન્તિ, ધમ્મગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા ધમ્મા અવિજ્જાયોગસ્સ વત્થુ ન હોન્તિ. તસ્મા ચતુસતિપટ્ઠાનાનુપસ્સકો ‘‘યોગેહિ ચ વિસંયુત્તો’’તિ વુત્તો. અયં નયો આસવેહિ ચ અનાસવો ભવતિ, ઓઘેહિ ચ નિત્થિણ્ણો ભવતીતિ એત્થાપિ યોજેતબ્બો.

ગન્થેહિ ચ વિપ્પયુત્તો ભવતીતિ એત્થ પન સુભસઞ્ઞિતો રૂપકાયો અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ વત્થુ, કાયગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બો રૂપકાયો અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ વત્થુ ન હોતિ. દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભૂતા વેદના બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ વત્થુ હોન્તિ, તેન વુત્તં – ‘‘દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫). વેદનાગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા વેદના બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ વત્થુ ન હોતિ. ‘‘ચિત્તં નિચ્ચ’’ન્તિ અભિનિવેસવસેન સસ્સતસ્સ ‘‘અત્તનો સીલેન સુદ્ધિ, વતેન સુદ્ધી’’તિ પરામસનં હોતિ, તસ્મા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ ગહિતં ચિત્તં સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ચિત્તગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બં ચિત્તં સીલબ્બતપરામાસસ્સ વત્થુ ન હોતિ. ધમ્માનં સપ્પચ્ચયનામરૂપસભાવસ્સ અદસ્સનતો ભવદિટ્ઠિવિભવદિટ્ઠિ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઇદં સચ્ચ’’ન્તિ અભિનિવિસિતબ્બા ધમ્મા ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ધમ્મગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા ધમ્મા ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થસ્સ વત્થુ ન હોન્તિ, તસ્મા ચતુસતિપટ્ઠાનાનુપસ્સકો ‘‘ગન્થેહિ ચ વિપ્પયુત્તો’’તિ વુત્તો.

સુભસઞ્ઞિતો ચ કાયો રાગસલ્લસ્સ વત્થુ, કાયગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બો કાયો રાગસલ્લસ્સ વત્થુ ન હોતિ. સુખસઞ્ઞિતાય વેદનાય દોસો હોતિ, તસ્મા વેદના દોસસલ્લસ્સ વત્થુ, વેદનાગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા વેદના દોસસલ્લસ્સ વત્થુ ન હોતિ. ‘‘ચિત્તં અત્તા’’તિ ગહેત્વા ‘‘અત્તા સેય્યો’’તિઆદિવસેન પવત્તસ્સ માનસલ્લસ્સ ચિત્તં વત્થુ, ચિત્તગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બં ચિત્તં માનસલ્લસ્સ વત્થુ ન હોતિ. ધમ્માનં સપ્પચ્ચયનામરૂપસભાવસ્સ અજાનનતો ધમ્મા મોહસલ્લસ્સ વત્થુ, ધમ્મગતાય પન સતિયા અનુપસ્સિતબ્બા ધમ્મા મોહસલ્લસ્સ વત્થુ ન હોન્તિ, તસ્મા ચતુસતિપટ્ઠાનાનુપસ્સકો ‘‘સલ્લેહિ ચ વિસલ્લો ભવતી’’તિ વુત્તો.

‘‘આહારા ચસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તી’’તિ આચરિયેન વુત્તં, ‘‘કિં પન આહારાવ અસ્સ યોગાવચરસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેપી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો ચ અસ્સ યોગાવચરસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો ચસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. યેન યોગાવચરેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા, તસ્સ યોગાવચરસ્સ કાયવેદનાચિત્તધમ્માવ પરિઞ્ઞં ગચ્છેય્યું, ન વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ ચે વદેય્ય કાયાનુપસ્સનાદીહિ ચ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ સઞ્ઞાયપિ પરિઞ્ઞાતબ્બભાવતો. સા હિ વેદનાચિત્તસઙ્ખાતેન ધમ્મેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ અવિનાભાવતો પરિઞ્ઞાતાવાતિ.

યેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા, સો યોગાવચરો ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ચ, યોગેહિ વિસંયુત્તો ચ, ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્તો ચ, આસવેહિ અનાસવો ચ, ઓઘેહિ નિત્થિણ્ણો ચ, સલ્લેહિ વિસલ્લો ચ ભવતીતિ વુત્તો, ‘‘કિં પન તથાવિધોવ હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞથાપી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા અગતિમ્પિ ન ગચ્છતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અગતિગમનેહિ ચ ન અગતિં ગચ્છતી’’તિ આહ. સુભાદિસઞ્ઞિતે રૂપકાયે અપેક્ખમાનો પુગ્ગલો છન્દાગતિં ગચ્છતીતિ સુભાદિસઞ્ઞિતો રૂપકાયો વિસેસતો છન્દાગતિયા વત્થુ હોતિ, કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનેન પન અનુપસ્સિતબ્બો અસ્સાસપસ્સાસાદિકો કાયો છન્દાગતિયા વત્થુ ન હોતિ, તસ્મા કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનં ભાવેન્તો પુગ્ગલો છન્દાગતિં ન ગચ્છતિ. સુખવેદનસ્સાદવસેન વેદયમાનો તદભાવેન બ્યાપાદં આગચ્છતીતિ સુખવેદના દોસાગતિયા વત્થુ હોતિ, વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનેન પન અનુપસ્સિતબ્બા વેદના દોસાગતિયા વત્થુ ન હોતિ, તસ્મા વેદનાસતિપટ્ઠાનભાવનં ભાવેન્તો પુગ્ગલો દોસાગતિં ન ગચ્છતિ. સન્તતિઘનવસેન ‘‘નિચ્ચં, ધુવ’’ન્તિ ગહિતં ચિત્તં મોહસ્સ વત્થુ હોતિ, ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનેન પન અનુપસ્સિતબ્બં ચિત્તં મોહસ્સ વત્થુ ન હોતિ, તસ્મા ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનં ભાવેન્તો પુગ્ગલો દોસાગતિં ન ગચ્છતિ. વિભજિત્વા ધમ્મસભાવં અજાનન્તસ્સ ભયં જાયતીતિ વિભજિત્વા અજાનિયસભાવા ધમ્મા ભયસ્સ વત્થુ હોન્તિ, ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનેન પન અનુપસ્સિતબ્બા વિભજિત્વા જાનિતબ્બા ધમ્મા રાગસ્સ વત્થુ ન હોન્તિ, તસ્મા ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનભાવનં ભાવેન્તો પુગ્ગલો ભયાગતિં ન ગચ્છતિ. એવં પહાતબ્બભાવેન એકલક્ખણે અકુસલેપિ ધમ્મે નીહરિત્વા ઇદાનિ નિગમેતું ‘‘એવં અકુસલાપિ ધમ્મા એકલક્ખણત્તા પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છન્તી’’તિ પુન વુત્તં.

ભાવેતબ્બેસુ ધમ્મેસુ એકદેસેસુ વુત્તે તદવસેસાપિ ભાવેતબ્બા ધમ્મા એકલક્ખણત્તા નીહરિત્વા વત્તબ્બા, પહાતબ્બેસુપિ ધમ્મેસુ એકદેસે વુત્તે તદવસેસાપિ ધમ્મા પહાતબ્બા એકલક્ખણત્તા નીહરિત્વા વત્તબ્બાતિ આચરિયેન વુત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘અઞ્ઞથાપિ યદિ વત્તબ્બા સિયું, તેપિ વદથા’’તિ વત્તબ્બભાવતો અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેન લક્ખણહારસ્સ ઉદાહરણાનિ દસ્સેતું ‘‘યત્થ વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યત્થ યસ્સં રૂપેકદેસદેસનાયં રૂપિન્દ્રિયં રુપ્પનલક્ખણં ચક્ખુન્દ્રિયાદિજીવિતિન્દ્રિયપરિયોસાનં અટ્ઠવિધં ઇન્દ્રિયં રૂપેકદેસં ભગવતા દેસિતં. તત્થેવ તસ્સં રૂપેકદેસદેસનાયં રૂપધાતુ રુપ્પનલક્ખણા ચક્ખુધાતાદિફોટ્ઠબ્બધાતુપરિયોસાના દસવિધા રૂપધાતુ રુપ્પનલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા દેસિતા. સબ્બો રૂપક્ખન્ધો ચ દેસિતો. રૂપાયતનં રુપ્પનલક્ખણં ચક્ખાયતનાદિફોટ્ઠબ્બાયતનપરિયોસાનં દસવિધં આયતનં રુપ્પનલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા ભગવતા દેસિતં.

યત્થ વા પન યસ્સં વેદનેકદેસદેસનાયં સુખા વેદના ભગવતા દેસિતા, તત્થ તસ્સં વેદનેકદેસદેસનાયં સુખિન્દ્રિયઞ્ચ દેસિતં, સોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ દેસિતં, દુક્ખસમુદયો અરિયસચ્ચઞ્ચ દેસિતં સુખવેદનાભાવેન એકલક્ખણત્તા. યત્થ વા પન યસ્સં વેદનેકદેસદેસનાયં દુક્ખા વેદના ભગવતા દેસિતા, તત્થ તસ્સં વેદનેકદેસદેસનાયં દુક્ખિન્દ્રિયઞ્ચ દેસિતં દોમનસ્સિન્દ્રિયઞ્ચ દેસિતં, દુક્ખં અરિયસચ્ચઞ્ચ દેસિતં દુક્ખવેદનાભાવેન એકલક્ખણત્તા. યત્થ વા પન યસ્સં વેદનેકદેસદેસનાયં અદુક્ખમસુખા વેદના ભગવતા દેસિતા, તત્થ તસ્સં વેદનેકદેસદેસનાયં ઉપેક્ખિન્દ્રિયઞ્ચ દેસિતં, સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચ દેસિતોતિ યોજના કાતબ્બા.

યસ્સં દેસનાયં અદુક્ખમસુખા વેદના દેસિતા, તસ્સં દેસનાયં ઉપેક્ખિન્દ્રિયં દેસિતં હોતુ સમાનલક્ખણત્તા, ‘‘કેન પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો ભવેય્યા’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘કેન કારણેના’’તિ પુચ્છિત્વા કારણં દસ્સેતું ‘‘અદુક્ખમસુખાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અદુક્ખમસુખાય વેદનાય હિ યસ્મા અવિજ્જા અનુસેતિ, તસ્મા અવિજ્જા દેસિતા હોતિ. અવિજ્જાય ચ દેસિતાય અવિજ્જામૂલકો સબ્બોપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ દેસિતોવ હોતીતિ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો.

‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… સમુદયો હોતી’’તિ અનુલોમવસેન પવત્તો યો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતોતિ આચરિયેન વુત્તો, ‘‘યદિ તથા પવત્તો સો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો, એવં સતિ સબ્બો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો’’તિ ન વત્તબ્બોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા ‘‘સો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો ચ અનુલોમવસેન પવત્તો, સો ચ સરાગસદોસસમોહસંકિલેસપક્ખેન હાતબ્બો. યો ચ પટિલોમવસેન ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિકો પવત્તો, સો ચ વીતરાગવીતદોસવીતમોહઅરિયધમ્મેહિ હાતબ્બો. યો ચ અનુલોમપટિલોમવસેન પવત્તો, સો ચ તદુભયેહિ હાતબ્બો. તસ્મા ‘‘સબ્બો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો’’તિ વત્તબ્બોવાતિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો.

‘‘યે ધમ્મા એકલક્ખણા, તેસં ધમ્માનં એકસ્મિં ધમ્મે વુત્તે અવસિટ્ઠા ધમ્મા વુત્તા ભવન્તીતિઆદિના (નેત્તિ. ૨૩) આચરિયેન યા લક્ખણહારયોજના વુત્તા, સાવ કાતબ્બા, ન અઞ્ઞથા કાતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બભાવતો અઞ્ઞથાપિ લક્ખણહારયોજના કાતબ્બાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘એવં યે ધમ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યે પથવીઆદયો રૂપધમ્મા, યે ફસ્સાદયો અરૂપધમ્મા સન્ધારણાદિકિચ્ચતો સઙ્ઘટ્ટનાદિકિચ્ચતો એકલક્ખણા, તેસં રૂપારૂપધમ્માનં એકસ્મિં ધમ્મે વુત્તે અવસિટ્ઠા રૂપારૂપધમ્મા વુત્તા ભવન્તિ. યે પથવીઆદયો રૂપધમ્મા, યે ફસ્સાદયો અરૂપધમ્મા કક્ખળાદિલક્ખણતો ફુસનાદિલક્ખણતો એકલક્ખણા, તેસં રૂપારૂપધમ્માનં એકસ્મિં ધમ્મે વુત્તે અવસિટ્ઠા રૂપારૂપધમ્મા વુત્તા ભવન્તિ. યે ધમ્મા રુપ્પનસામઞ્ઞતો નમનસામઞ્ઞતો અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞતો વા ખન્ધાયતનાદિસામઞ્ઞતો વા એકલક્ખણા, તેસં સઙ્ખતધમ્માનં એકસ્મિં સઙ્ખતધમ્મે વુત્તે અવસિટ્ઠા ધમ્મા વુત્તા ભવન્તિ. યે સઙ્ખતધમ્મા ભઙ્ગુપ્પાદતો સઙ્ખતો ચુતૂપપાતતો સમાનનિરોધુપ્પાદસઙ્ખતતો વા ચુતૂપપાતતો એકલક્ખણા, તેસં સઙ્ખતધમ્માનં એકસ્મિં સઙ્ખતધમ્મે વુત્તે અવસિટ્ઠા સઙ્ખતધમ્મા વુત્તા ભવન્તીતિ અત્થયોજના કાતબ્બા.

કિચ્ચતો ચ લક્ખણતો ચાતિઆદીસુ ચ-સદ્દેન સહચરણસમાનહેતુતાદયો સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. સહચરણાદીસુ ચ યં વત્તબ્બં, તં ‘‘નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞિનો (દી. નિ. ૩.૩૪૧, ૩૫૭, ૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૪), નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિઆદીસુ સહચારિતાય સઞ્ઞાસહગતા ધમ્મા નિદ્ધારિતાતિઆદિના વુત્તમેવ.

‘‘એકસ્મિં ધમ્મે સરૂપતો વુત્તે એકલક્ખણાદિતો અવસિટ્ઠધમ્માનમ્પિ વુત્તભાવો કેન અમ્હેહિ જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેન અવસિટ્ઠધમ્માનમ્પિ વુત્તભાવેન ‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે’’તિઆદિકં યં વચનં આયસ્મા મહાકચ્ચાનો આહ, તેન વચનેન તુમ્હેહિ અવસિટ્ઠાનમ્પિ વુત્તભાવો જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘એત્તાવતા ચ લક્ખણહારો પરિપુણ્ણો, અઞ્ઞો નિયુત્તો નત્થી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો લક્ખણો હારો’’તિ વુત્તં. તત્થ યસ્સં પાળિયં એકસ્મિં ધમ્મે વુત્તે અવસિટ્ઠધમ્માપિ યેન લક્ખણહારેન નિદ્ધારિતા, તસ્સં પાળિયં સો લક્ખણો હારો નિયુત્તો નિદ્ધારેત્વા યોજિતોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ.

ઇતિ લક્ખણહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.