૬. ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવિભાવના

૨૫. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન લક્ખણહારવિભઙ્ગેન સુત્તત્થેહિ સમાનત્થા વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો લક્ખણહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ. કતમોતિ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો ચતુબ્યૂહો હારો ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગો નામાતિ વિઞ્ઞેય્યો. તેન વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમો ચતુબ્યૂહો હારોતિ ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૫). ‘‘ઇમિના ચતુબ્યૂહહારેન કતમસ્સ નેરુત્તાદયો ગવેસિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘બ્યઞ્જનેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બ્યઞ્જનેનાતિ ચતુબ્યૂહહારસ્સ સુત્તસ્સ વિસેસતો બ્યઞ્જનવિચયભાવતો ‘‘બ્યઞ્જના’’તિ વોહારિતેન ઇમિના ચતુબ્યૂહહારેન સુત્તસ્સ નેરુત્તઞ્ચ, સુત્તસ્સ અધિપ્પાયો ચ, સુત્તસ્સ નિદાનઞ્ચ, સુત્તસ્સ પુબ્બાપરસન્ધિ ચ સંવણ્ણેન્તેહિ ગવેસિતબ્બોતિ અત્થો.

‘‘ચતુબ્યૂહહારેન ગવેસિતબ્બેસુ નેરુત્તાદીસુ કતમં સુત્તસ્સ ગવેસિતબ્બં નેરુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં નેરુત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – તત્થ તેસુ ઇમિના ચતુબ્યૂહહારેન ગવેસિતબ્બેસુ નેરુત્તાદીસુ કતમં સુત્તસ્સ નેરુત્તં નિબ્બચનં નામાતિ ચે પુચ્છેય્ય? સુત્તસ્સ યા નિરુત્તિ નિદ્ધારેત્વા વુત્તા સભાવપઞ્ઞત્તિ ગવેસિતબ્બા, ઇદં સભાવનિરુત્તિભૂતં નિબ્બચનં નેરુત્તં નામાતિ. ‘‘યા નિરુત્તિ નેરુત્તં નામાતિ વુત્તા, કા પન સા નિરુત્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘પદસંહિતા’’તિ વુત્તં. પદેસુ સંહિતા યુત્તા પદસંહિતા. યથા યથા સુત્તત્થો વત્તબ્બો, તથા તથા યા સભાવનિરુત્તિ પવત્તા, સા પવત્તા સભાવનિરુત્તિયેવ નિરુત્તિ નામાતિ યોજના. ‘‘કા પન સા સભાવનિરુત્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ચ ‘‘યં ધમ્માનં નામસો ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. યં યાય કારણભૂતાય નામપઞ્ઞત્તિયા ધમ્માનં નેય્યાનં નામસો પથવીનામાદિના વા ફસ્સનામાદિના વા ખન્ધનામાદિના વા વિવિધેન નામેન અત્થધમ્માદીસુ કુસલસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઞાણં પવત્તતિ, સા કારણભૂતા નામપઞ્ઞત્તિ સભાવનિરુત્તિ નામાતિ અત્થો. યન્તિ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસો, યાયાતિ અત્થો. ‘‘લિઙ્ગપકતિધમ્માનં નામસો પવત્તમાનં ઞાણં વિવરિત્વા કથેહી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યદા હી’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘યદા હિ ભિક્ખૂતિઆદિના ‘ધમ્માનં નામસો ઞાણ’ન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતી’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૫) વુત્તં. તસ્સત્થો અટ્ઠકથાયં વિભજિત્વા વુત્તોવાતિ ન વિચારિતો.

૨૬. નેરુત્તં આચરિયેન વિભત્તં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં ‘‘કતમો સુત્તે ગવેસિતબ્બો ભગવતો અધિપ્પાયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો અધિપ્પાયો’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો પાકટો. અપિચ ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતી’’તિઆદીસુ યેન પુગ્ગલેન અત્તના રક્ખિતેન ધમ્મેન રક્ખિતબ્બભાવો ઇચ્છિતો, સો ધમ્મં રક્ખિસ્સતીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો. યો પુગ્ગલો દુગ્ગતિતો મુચ્ચિતુકામો, સો ધમ્મં રક્ખિસ્સતીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો.

ચોરો યથા સન્ધિમુખે ગહિતોતિઆદીસુ યો ચોરો ઘાતનતો મુચ્ચિતુકામો, સો ચોરકમ્મં ન કરિસ્સતીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો. યો પુગ્ગલો અપાયાદિદુક્ખતો મુચ્ચિતુકામો, સો પાપકમ્મં ન કરિસ્સતીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો.

સુખકામાનીતિઆદીસુ યે પુગ્ગલા સુખં ઇચ્છન્તિ, તે પરહિંસનતો વિવજ્જિસ્સન્તીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો.

મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચાતિઆદીસુ યે પુગ્ગલા પુનપ્પુનં પવત્તમાનજાતિજરામરણતો મુચ્ચિતુકામા, તે ભોજને મત્તઞ્ઞુનો ભવિસ્સન્તિ, સન્તુટ્ઠા ભવિસ્સન્તિ, સુદ્ધાજીવા ભવિસ્સન્તિ, પાતિમોક્ખસંવરસીલસમ્પન્ના ભવિસ્સન્તિ, અતન્દિનો ભવિસ્સન્તિ, વિપસ્સકા ભવિસ્સન્તિ, સગારવા સપ્પતિસ્સા ભવિસ્સન્તીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો.

અપ્પમાદો અમતપદન્તિઆદીસુ યે પુગ્ગલા મચ્ચુનો ભાયન્તિ, નિબ્બાનમિચ્છન્તિ, તે પુગ્ગલા દાનસીલભાવનાકમ્મેસુ અપ્પમત્તા ભવિસ્સન્તીતિ ભગવતો અધિપ્પાયો.

૨૭. સુત્તે ગવેસિતબ્બો અધિપ્પાયો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ વિઞ્ઞાતો, ‘‘કતમં સુત્તસ્સ ગવેસિતબ્બં નિદાન’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમં નિદાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિદાનન્તિ ફલં નીહરિત્વા દેતીતિ નિદાનં. કિં તં? કારણં. ધનિયોતિ ધનવડ્ઢનકારણે નિયુત્તોતિ ધનિયો. ગોપાલકોતિ ગાવો ઇસ્સરભાવેન પાલેતિ રક્ખતીતિ ગોપાલકો. ઉપધીહીતિ પુત્તગોણાદીહિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૩). નરસ્સાતિ પુત્તિમન્તસ્સ વા ગોપાલકસ્સ વા નરસ્સાતિ ચ પદટ્ઠાનવસેન વા યેભુય્યવસેન વા ગાથાયં આગતવસેન વા વુત્તં, નારિયાપિ ઉપધીહિ નન્દના અત્થેવાતિ દટ્ઠબ્બા.

ઇમિના વત્થુનાતિ ઉપધિસઙ્ખાતેન ઇમિનાવ પુત્તગવાદિના વત્થુના. વસતિ પવત્તતિ નન્દના એત્થ પુત્તગોણાદિકેતિ વત્થુ. નન્દનં નીહરિત્વા દેતિ પુત્તગોણાદિકન્તિ નિદાનન્તિ અત્થં ગહેત્વા ધનિયો ‘‘ઉપધીહિ નરસ્સ નન્દના’’તિ આહ. ભગવા પન ‘‘વસતિ પવત્તતિ સોચના એત્થ પુત્તગોણાદિકેહિ વત્થુ, સોચનં નીહરિત્વા દેતિ પુત્તગોણાદિકન્તિ નિદાન’’ન્તિ અત્થં ગહેત્વા ‘‘ઉપધીહિ નરસ્સ સોચના’’તિ આહ. પરિગ્ગહીયતેતિ પરિગ્ગહં. કિં તં? પુત્તગોણાદિકં, તં પરિગ્ગહં ‘‘ઉપધી’’તિ આહ, ન કિલેસૂપધિકાયખન્ધૂપધિન્તિ.

ઉપધીસૂતિ ખન્ધસઙ્ખાતેસુ કાયેસુ. કાયં ‘‘ઉપધી’’તિ આહ, ન પુત્તગવાદિકં, ન પરિગ્ગહં.

બાહિરેસુ વત્થૂસૂતિ મણિકુણ્ડલપુત્તદારાદીસુ વત્થૂસુ.

કામસુખન્તિ કામનીયેસુ અસ્સાદસુખવસેન પવત્તા તણ્હા. બાહિરવત્થુકાય તણ્હાયાતિ કામનીયેસુ બાહિરવત્થૂસુ અસ્સાદસુખવસેન પવત્તાય તણ્હાય.

અજ્ઝત્તિકવત્થુકાયાતિ રૂપકાયસઙ્ખાતે અજ્ઝત્તિકવત્થુમ્હિ અભિનન્દનવસેન પવત્તાય.

પુન અજ્ઝત્તિકવત્થુકાયાતિ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતે અજ્ઝત્તિકવત્થુમ્હિ સિનેહવસેન પવત્તાય.

ગવેસિતબ્બં નિદાનં વિભત્તં, અમ્હેહિ ચ ઞાતં, ‘‘કતમો ગવેસિતબ્બો પુબ્બાપરસન્ધી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તત્થ કતમો પુબ્બાપરસન્ધી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નેરુત્તાધિપ્પાયનિદાનપુબ્બાપરસન્ધીસુ. યથાતિ યેન અન્ધકારાદિના સભાવેન ‘‘કામન્ધા…પે… માતર’’ન્તિ યં કામતણ્હં ભગવા આહ, અયં કામતણ્હા તથા તેન અન્ધકારાદિના સભાવેન ‘‘કામન્ધા…પે… માતર’’ન્તિ ગાથા વુત્તાતિ યોજના.

ગાથાત્થો પન – કામેતીતિ કામો, કામતણ્હા, કામેન અત્થસ્સ અજાનનતાય ધમ્મસ્સ, અપસ્સનતાય ચ અન્ધાતિ કામન્ધા. કામતણ્હાસઙ્ખાતેન જાલેન અત્થધમ્માનં અજાનનાપસ્સનેન સઞ્છન્ના પલિગુણ્ઠિતાતિ જાલસઞ્છન્ના. તણ્હાસઙ્ખાતેન છદનેન તેસંયેવ અત્થધમ્માનં અજાનનાપસ્સનેન છાદિતા પિહિતાતિ તણ્હાછદનછાદિતા. અત્થધમ્મેસુ પમત્તસઙ્ખાતેન પમાદેન બન્ધનેન બદ્ધા બન્ધિતબ્બા પુગ્ગલા જરામરણં અન્વેન્તિ, કુમિનામુખે પવત્તા મચ્છા મરણં અન્વેન્તિ ઇવ ચ, ખીરપકો વચ્છો માતરં અન્વેતિ ઇવ ચ, તથા જરામરણં અન્વેન્તીતિ ગહેતબ્બો.

‘‘કામન્ધા…પે… માતર’ન્તિ યાય દેસનાય, ગાથાય વા કામતણ્હા વુત્તા, સા દેસના, ગાથા વા કતમેન દેસનાભૂતેન અપરેન યુજ્જતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તથા પુચ્છિત્વા ઇમાય દેસનાય, ગાથાય વા યુજ્જતીતિ દસ્સેતું ‘‘સા કતમેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સાતિ ‘‘કામન્ધા…પે… અન્વેન્તી’’તિ દેસના, ગાથા વા. પુબ્બાપરેનાતિ તતો દેસનાતો પુબ્બેન દેસનાવચનેન, ગાથાવચનેન વા અપરેન દેસનાવચનેન, ગાથાવચનેન વા. યુજ્જતિ યુજ્જનં એતિ સમેતીતિ પુચ્છતિ.

યથાતિ યેન અન્ધકરણાદિના. ‘‘રત્તો…પે… નર’’ન્તિ યં ગાથાવચનં ભગવા આહ, તેન ગાથાવચનેન તથા અન્ધકરણાદિના યુજ્જતીતિ યોજના. ગાથાત્થો પન – રત્તો રઞ્જન્તો પુગ્ગલો અત્થં અત્તહિતપયોજનં પરહિતપયોજનં ન જાનાતિ. રત્તો રઞ્જન્તો ધમ્મં યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ હેતું પઞ્ઞાચક્ખુના ન પસ્સતિ. રાગો યં નરં યદા સહતે, તદા તસ્સ નરસ્સ અન્ધં અન્ધકારં તમં અઞ્ઞાણં હોતીતિ ગહેતબ્બો.

ઇતીતિ એવં. અન્ધતાય અન્ધકરણતાય સઞ્છન્નતાય સઞ્છન્નકરણતાય. સાયેવ તણ્હાતિ ‘‘કામન્ધા…પે… માતર’’ન્તિ ગાથાવચનેન યા કામતણ્હા વુત્તા, સાયેવ કામતણ્હા. અભિલપિતાતિ ‘‘રત્તો…પે… નર’’ન્તિ અપરેન ગાથાવચનેન ભગવતા વોહારિતા વોહરણેન ઞાપિતા, અભિલપિતસ્સ અત્થસ્સ સમાનતા પુબ્બદેસના અપરદેસનાય યુજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘દ્વીસુ ગાથાસુ કતમેહિ પદેહિ સાયેવ તણ્હા અભિલપિતા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમેહિ અભિલપિતાતિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘યઞ્ચાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પઠમગાથાયં ‘‘કામન્ધા…પે… છાદિતા’’તિ યઞ્ચ પદં આહ, દુતિયગાથાયઞ્ચ ‘‘રત્તો…પે… ન પસ્સતી’’તિ યઞ્ચ પદં આહ. પરિયુટ્ઠાનેહિ પરિયુટ્ઠાનદીપકેહિ ઇમેહિ ‘‘કામન્ધા…પે… પસ્સતી’’તિ પદેહિ સાયેવ પઠમગાથાય વુત્તા કામતણ્હા ચ ભગવતા અભિલપિતા.

‘‘યં અન્ધકારં વુત્તં, કતમં તં? યા તણ્હા પોનોભવિકા વુત્તા, કતમા સા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યં અન્ધકાર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અન્ધકારં યં અઞ્ઞાણં વુત્તં, અયં દુક્ખસમુદયો ભવે. યા ચ તણ્હા પોનોભવિકા વુત્તા, અયઞ્ચ દુક્ખસમુદયો ભવેતિ યોજના.

‘‘કામા’’તિ યઞ્ચ પદં ભગવા આહ, તેન પદેન ઇમે કિલેસકામા વુત્તા. ‘‘જાલસઞ્છન્ના’’તિ યઞ્ચ પદં ભગવા આહ, તેન પદેન તેસંયેવ કિલેસકામાનં પયોગેન સમુદાચારેન પરિયુટ્ઠાનં ભગવા દસ્સેતિ. તસ્માતિ યસ્મા યસ્મિં સન્તાને તણ્હા ઉપ્પન્ના, તં સન્તાનં સંસારતો નિસ્સરિતું અદત્વા રૂપારમ્મણાદીહિ પલોભયમાના હુત્વા ચિત્તં કિલેસેહિ પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, તસ્મા તણ્હાય ચિત્તં પરિયાદાય સન્તાને તિટ્ઠમાનત્તા. કિલેસવસેનાતિ વીતિક્કમકિલેસવસેન. પરિયુટ્ઠાનવસેનાતિ વીતિક્કમનં અપ્પત્વા ઉપ્પજ્જમાનવસેન. યેતિ વુત્તપ્પકારતણ્હાસહિતપુગ્ગલસદિસા. તેતિ તે તણ્હાબન્ધનબદ્ધા ચ એદિસકા ચ પુગ્ગલા. જરામરણં અન્વેન્તિ જરામરણં અતિક્કમિતું ન સક્કુણન્તિ. અયન્તિ જરામરણાનુપ્પવત્તિ ‘‘જરામરણમન્વેન્તી’’તિ ઇમિના વચનેન ભગવતા દસ્સિતાતિ યોજના.

‘‘કામન્ધા’’તિઆદિગાથાય ચેવ ‘‘રત્તો’’તિઆદિગાથાય ચ પુબ્બાપરસન્ધિ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં ‘યસ્સ પપઞ્ચા ઠિતી ચા’તિઆદિગાથાસુ પુબ્બાપરસન્ધિ અમ્હેહિ વિઞ્ઞાતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા યસ્સ પપઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સા ગાથાય – યસ્સ મુનિનો પપઞ્ચા તણ્હામાનદિટ્ઠી ચ નત્થિ, તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ અભિસઙ્ખતા સઙ્ખારા ચ નત્થિ, ઠિતી અનુસયા તણ્હા ચ નત્થિ, સન્દાનસદિસં તણ્હાપરિયુટ્ઠાનં નત્થિ, પલિઘસદિસો મોહો ચ નત્થિ, સો મુનિ પપઞ્ચાદિકં સબ્બં વીતિવત્તો અતિક્કન્તોતિ વુચ્ચતિ. નિત્તણ્હં નિમાનં નિદિટ્ઠિં નિસન્દાનં નિપલિઘં લોકે ચરન્તં તં મુનિં સદેવકો તણ્હાસહિતો લોકો ન વિજાનાતીતિ અત્થો.

ગાથાયં પપઞ્ચાદયો ભગવતા વુત્તા, ‘‘કતમે તે’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘પપઞ્ચા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. અત્તનો આધારપુગ્ગલં સંસારે ચિરં પપઞ્ચન્તાપેન્તી તણ્હામાનદિટ્ઠિયો ચ, તાહિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ સહજાતવસેન વા ઉપત્થમ્ભનવસેન વા અભિસઙ્ખતા સઙ્ખારા ચ પપઞ્ચા નામ. સન્તાને અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયા તણ્હા સત્તાનં તિટ્ઠનહેતુત્તા ઠિતી નામ. પવત્તમાનાય તણ્હાય યં પરિયુટ્ઠાનઞ્ચ છત્તિંસતણ્હાય જાલિનિયા યાનિ વિચરિતાનિ ચ વુત્તાનિ, ઇદં સબ્બં અત્તનો આધારં પુગ્ગલં બન્ધનટ્ઠેન સન્દાનસદિસત્તા સન્દાનં નામ. મોહો અત્તનો આધારસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિબ્બાનનગરપ્પવેસનસ્સ પટિસેધકત્તા પલિઘસદિસત્તા પલિઘો નામ. ‘‘યસ્સ પપઞ્ચાદયો નત્થિ, સો કિં વીતિવત્તો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યે ચા’’તિઆદિ વુત્તં. યે વુત્તપ્પકારા પપઞ્ચા સઙ્ખારા, યા ચ વુત્તપ્પકારા ઠિતિ, યં વુત્તપ્પકારં સન્દાનઞ્ચ, યં વુત્તપ્પકારં પલિઘઞ્ચ નત્થીતિ વુત્તા, સબ્બં એતં પપઞ્ચાદિકં યો મુનિ સમતિક્કન્તો, અયં મુનિ ‘‘નિત્તણ્હો’’તિ વુચ્ચતીતિ દટ્ઠબ્બો.

૨૮. ‘‘યસ્સ પપઞ્ચાતિઆદિગાથાયં યે પપઞ્ચાદયો વુત્તા, તેસુ તણ્હામાનદિટ્ઠિહેતુકા સઙ્ખારા કદા કતિવિધં ફલં દેન્તિ, તંસઙ્ખારસમ્પયુત્તા તણ્હા કદા કતિવિધં ફલં દેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ પરિયુટ્ઠાનસઙ્ખારા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ પપઞ્ચસઙ્ખારાદીસુ. પરિયુટ્ઠાનસઙ્ખારાતિ વીતિક્કમવસેન પવત્તા પરિયુટ્ઠાના અકુસલસઙ્ખારા ચેતના. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીતિ દિટ્ઠે પસ્સિતબ્બે ધમ્મે અત્તભાવે વેદનીયં ફલં દેતીતિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા, દિટ્ઠે ધમ્મે ફલં વેદેતીતિ વા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા. કા સા? અપદુસ્સનીયાદીસુ અતિદુસ્સનાદિવસેન પવત્તા પઠમજવનચેતના. ઉપપજ્જે ફલં વેદેતીતિ ઉપપજ્જવેદનીયા, સત્તમજવનચેતના. અપરાપરિયાયે અત્તભાવે ફલં વેદેતીતિ અપરાપરિયાયવેદનીયા, મજ્ઝે પવત્તા પઞ્ચ જવનચેતના. તિફલદાનવસેન તિવિધા સઙ્ખારા. એવં ઇમાય તિવિધાય સઙ્ખારચેતનાય સમ્પયુત્તા તિવિધા તણ્હા તિવિધં ફલં દિટ્ઠે વા ધમ્મે અત્તભાવે, ઉપપજ્જે વા અનન્તરભવે, અપરે વા પરિયાયે ભવે દેતિ નિબ્બત્તેતીતિ એવં ફલનિબ્બત્તકસઙ્ખારં વા તંસમ્પયુત્તં તણ્હં વા ભગવા આહ.

‘‘યાય દેસનાય, ગાથાય વા ફલનિબ્બત્તકં સઙ્ખારં આહ, સા દેસના, ગાથા વા કતમેન દેસનાભૂતેન વા અપરેન યુજ્જતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યં લોભપકતં કમ્મં કરોતી’’તિઆદિ વુત્તં. યા ‘‘યસ્સ…પે… લોકો’’તિ દેસના ચ યા ‘‘યં લોભપકતં કમ્મં…પે… અપરે વા પરિયાયે’’તિ દેસના ચ વુત્તા, ભગવતો ઇદં દેસનાદ્વયં અઞ્ઞમઞ્ઞં પુબ્બાપરેન પુબ્બં અપરેન અપરં પુબ્બેન યુજ્જતિ યુજ્જનં એતિ સમેતિ, યથા ગઙ્ગોદકં યમુનોદકેન, યમુનોદકમ્પિ ગઙ્ગોદકેન સંસન્દતિ સમેતિ. ‘‘યસ્સ…પે… લોકો’’તિ દેસના ‘‘યં લોભપકતં…પે… પરિયાયે’’તિ દેસનાય સંસન્દતિ સમેતિ, ‘‘યં લોભપકતં…પે… પરિયાયે’’તિ દેસનાપિ ‘‘યસ્સ…પે… લોકો’’તિ દેસનાય સંસન્દતિ સમેતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘કથં યુજ્જતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ પરિયુટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદિફલત્તયનિબ્બત્તકટ્ઠેન યુજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ.

યં યં સુત્તં ભગવતા દેસિતં પુબ્બાપરેન યુજ્જતિ, તં તં સુત્તમ્પિ નીહરિત્વા પુબ્બાપરસંસન્દનં દસ્સેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. સંસન્દનાકારો વુત્તનયાનુસારેન ગહેતબ્બો. તત્થાતિ તેસુ પરિયુટ્ઠાનસઙ્ખારતણ્હાવિચરિતેસુ. પરિયુટ્ઠાનન્તિ રૂપારમ્મણાદીનિ અયોનિસોમનસિકારેન આરબ્ભ સત્તસન્તાને પવત્તં તણ્હાચરિતં. પટિસઙ્ખાનબલેનાતિ અસુભાનિચ્ચાદિદસ્સનબલેન તદઙ્ગપ્પહાનવસેન પહાતબ્બં. સઙ્ખારાતિ દસ્સનપહાતબ્બા સઙ્ખારા. દસ્સનબલેનાતિ દસ્સનસઙ્ખાતપઠમમગ્ગઞાણબલેન પહાતબ્બા. છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનીતિ દસ્સનેન પહાતબ્બતણ્હાવિચરિતેહિ અવસેસાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ. નિગ્ગતા તણ્હા યસ્સ સો નિત્તણ્હો, નિત્તણ્હસ્સ ભાવો નિત્તણ્હતા, કા સા? સઉપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ.

પપઞ્ચસઙ્ખારાભિનન્દનત્તયં યદિપિ અત્થતો એકં સમાનં, દેસનાય પન પદક્ખરાદીહિ વિસેસો અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘યોયં પુબ્બાપરસન્ધિ આચરિયેન વિભત્તો, સોયં કતિવિધો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘સો ચાયં પુબ્બાપરો સન્ધી’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં – ‘‘ન કેવલં સુત્તન્તરસંસન્દનમેવ પુબ્બાપરસન્ધિ, અથ ખો અઞ્ઞોપિ અત્થીતિ દસ્સેતું ‘સો ચાય’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૮). તત્થ અત્થસન્ધીતિ કિરિયાકારકાદિવસેન અત્થસ્સ અત્થેન સન્ધિ. પદસન્ધીતિ નામપદાદિકસ્સ નામપદાદિકન્તરેન સન્ધિ. દેસનાસન્ધીતિ વુત્તપ્પકારસ્સ દેસનન્તરસ્સ વુત્તપ્પકારેન દેસનન્તરેન સન્ધિ. નિદ્દેસસન્ધીતિ નિદ્દેસન્તરસ્સ નિદ્દેસન્તરેન સન્ધિ.

સન્ધિ ચ નામ અત્થાદયો મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો સભાવધમ્મો નામ નત્થિ, અત્થાદીનઞ્ચ છઅત્થપદાદીસુ અવરોધનતો ‘‘અત્થસન્ધિ છપ્પદાની’’તિઆદિ વુત્તં.

અત્થસન્ધિબ્યઞ્જનસન્ધયો આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા દેસનાસન્ધી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દેસનાસન્ધિ ન ચ પથવિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ન ચ પથવિં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચાતિ એત્થ ઝાયી ઝાનસમઙ્ગી પુગ્ગલો પથવિં નિસ્સાય આલમ્બિત્વા ન ચ ઝાયતિ, સબ્બસઙ્ખારનિસ્સટં પન નિબ્બાનં નિસ્સાય આલમ્બિત્વા ફલસમાપત્તિં ઝાયતિ સમાપજ્જતિ એવાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ન ચ આપન્તિઆદીસુપિ એસ નયો યોજેતબ્બો. ફલસમાપત્તિસમઙ્ગી પુગ્ગલો હિ પથવીઆદયો મુઞ્ચિત્વા નિબ્બાનમેવ આરબ્ભ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતીતિ. એત્થ ચ પથવીઆદીહિ મહાભૂતેહિ કામભવરૂપભવા ગહિતા રૂપપટિબદ્ધવુત્તિતાય. આકાસાનઞ્ચાયતનાદીહિપિ અરૂપભવો ગહિતો, ભવત્તયં વજ્જેત્વા ચ ઝાયતીતિ અધિપ્પાયો. યદિ પથવીઆદયો નિસ્સાય ન ઝાયી ઝાયતિ ચ, એવં સતિ ઇધલોકસઙ્ખાતં સત્તસન્તાનં વા પરલોકસઙ્ખાતં સત્તસન્તાનં વા અનિન્દ્રિયસન્તાનં વા નિસ્સાય ઝાયી ઝાયતીતિ આસઙ્કનીયત્તા તં પરિહરન્તો ‘‘ન ચ ઇમં લોક’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇમં લોકન્તિ ઇધલોકસઙ્ખાતો દિટ્ઠો અત્તભાવો સત્તસન્તાનો વુત્તો, તસ્મિં નિસ્સાય ન ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ. પરલોકન્તિ ઇધલોકતો અઞ્ઞો ભવન્તરસઙ્ખાતો સત્તસન્તાનો વુત્તો, તસ્મિં નિસ્સાય ન ચ ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ.

યમિદં ઉભયન્તિઆદીસુ ઇદં ઉભયં ઇધલોકપરલોકદ્વયં અન્તરેન વજ્જેત્વા યં રૂપાયતનં દિટ્ઠં, તં રૂપાયતનમ્પિ. યં સદ્દાયતનં સુતં, તં સદ્દાયતનમ્પિ. યં ગન્ધાયતનરસાયતનફોટ્ઠબ્બાયતનં મુતં, તં ગન્ધાયતનરસાયતનફોટ્ઠબ્બાયતનમ્પિ. યં આપોધાતુ આકાસધાતુ લક્ખણરૂપં ઓજાસઙ્ખાતં ધમ્માયતનેકદેસરૂપં વિઞ્ઞાતં, તં આપોધાતાદિકં ધમ્માયતનેકદેસરૂપમ્પિ. યં વત્થુ પરિયેસિતં વા અપરિયેસિતં વા સન્તિકે પત્તં, તં વત્થુમ્પિ. યં વત્થુ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં પરિયેસનારહં સુન્દરં, તં વત્થુમ્પિ. યં વત્થુ વિતક્કિતં વિતક્કનવસેન આલમ્બિતબ્બં, તં વત્થુમ્પિ. યં વત્થુ વિચારિતં અનુમજ્જનવસેન આલમ્બિતબ્બં, તં વત્થુમ્પિ. યં વત્થુ મનસા ચિત્તેનેવ અનુચિન્તિતં અનુચિન્તનવસેન આલમ્બિતબ્બં, તં વત્થુમ્પિ નિસ્સાય ન ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચાતિ યોજના કાતબ્બા.

એત્થ દિટ્ઠાદિકં બહિદ્ધારૂપમેવ ગહેતબ્બં અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાચરિયો – ‘‘તદુભયવિનિમુત્તો અનિન્દ્રિયબદ્ધો રૂપસન્તાનો’’તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૮). ‘‘યદિ ઝાયી પુગ્ગલો યથાવુત્તે પથવીઆદયો નિસ્સાય ન ઝાયતિ ઝાયી ઝાયતિ ચ, એવં સતિ અયં ઝાયી પુગ્ગલો ઇદં નામ નિસ્સાય ઝાયતીતિ લોકે કેનચિ ઞાયતિ કિં, ઉદાહુ ન ઞાયતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ન ઞાયતીતિ દસ્સેતું ‘‘અયં સદેવકે લોકે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ફલસમાપત્તિઝાનેન ઝાયન્તો અયં ખીણાસવપુગ્ગલો સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય પજાય યત્થ કત્થચિપિ અનિસ્સિતેન ચિત્તેન ઝાયતીતિ સદેવકે લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય પજાય કેનચિ ન ઞાયતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. તેન વુત્તં –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, કિં ત્વં નિસ્સાય ઝાયસી’’તિ. (સં. નિ. ૩.૭૯; નેત્તિ. ૧૦૪);

‘‘કેનચિ અવિઞ્ઞાયભાવો કેન સુત્તેન વિભાવેતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમિના ગોધિકસુત્તેન (સં. નિ. ૧.૧૫૯) વિભાવેતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘યથા મારો પાપિમા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇદાનિ ખીણાસવચિત્તસ્સ કત્થચિપિ અનિસ્સિતભાવં ગોધિકસુત્તેન (સં. નિ. ૧.૧૫૯) વક્કલિસુત્તેન (સં. નિ. ૩.૮૭) ચ વિભાવેતું ‘યથા મારો’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૮) વુત્તં. તત્થ દાનાદિપુઞ્ઞકારકે, પુઞ્ઞે વા મારેતિ નિવારેતીતિ મારો, અત્તહિતપરહિતે મારેતીતિ વા મારો. પાપચિત્તુપ્પાદવન્તતાય પાપિમા. પુબ્બત્તભાવે ગોધસ્સ ઘાતકત્તા ‘‘ગોધિકો’’તિ લદ્ધનામસ્સ પરિનિબ્બાયન્તસ્સ કુલપુત્તસ્સ પરિનિબ્બાનતો ઉદ્ધં પટિસન્ધાદિ વિઞ્ઞાણં સમન્વેસન્તો ન જાનાતિ ન પસ્સતિ. ‘‘પરચિત્તજાનનકો મારો કસ્મા ન જાનાતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. સો ગોધિકો હિ યસ્મા પપઞ્ચાતીતો, તસ્મા તણ્હાપહાનેન દિટ્ઠિનિસ્સયોપિ અસ્સ ગોધિકસ્સ યસ્મા નત્થિ, તસ્મા ચ ન જાનાતીતિ.

‘‘ગોધિકસુત્તેનેવ વિભાવેતબ્બો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ગોધિકસુત્તવક્કલિસુત્તેહિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા અનિસ્સિતભાવો વિભાવિતો, એવં સતિ સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુયા અનિસ્સિતભાવો કેન વિઞ્ઞાયતીતિ અત્થો ભવેય્યા’’તિ વત્તબ્બત્તા તદાપિ ન વિઞ્ઞાયતિયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સદેવકેન લોકેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સઉપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા ફલસમાપત્તિઝાનેન ઝાયમાના ઇમે ખીણાસવા કત્થચિ અનિસ્સિતચિત્તા ઝાયન્તીતિ સદેવકેન લોકેન ન ઞાયન્તિ સમારકેન…પે… સદેવમનુસ્સાય ન ઞાયન્તીતિ યોજના કાતબ્બા. અનિસ્સિતચિત્તા ન ઞાયન્તીતિ એત્થ હિ ન-કારો ચ ‘‘ઝાયમાના’’તિ પદે ન સમ્બન્ધિતબ્બો ‘‘ન ઝાયમાના’’તિ અત્થસ્સ સમ્ભવતો. ‘‘ન ઞાયન્તી’’તિ પન સમ્બન્ધિતબ્બો હેટ્ઠા અટ્ઠકથાયં એવ ‘‘લોકે કેનચિપિ ન ઞાયતી’’તિ વુત્તત્તા. અયં દેસનાસન્ધીતિ ગોધિકસુત્તવક્કલિસુત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અત્થવસેન સંસન્દના નિદ્ધારિતા વિય ‘‘ન ચ પથવિં નિસ્સાયા’’તિઆદિદેસનાય ચ ‘‘ન ચ ઇમં લોક’’ન્તિઆદિદેસનાય ચ યાય દેસનાય અત્થવસેન સંસન્દના નિદ્ધારિતા, તાય દેસનાય યત્થ કત્થચિ યં કિઞ્ચિ નિસ્સાય ઝાયી ન ઝાયતિ, નિબ્બાનં નિસ્સાય ઝાયી ઝાયતીતિ અત્થવસેન નિદ્ધારિતા, અયં સંસન્દના દેસનાસન્ધિ નામાતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

દેસનાસન્ધિ આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા નિદ્દેસસન્ધી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમા નિદ્દેસસન્ધીતિ નિસ્સિતચિત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ ચતૂસુ અત્થસન્ધિબ્યઞ્જનસન્ધિદેસનાસન્ધિનિદ્દેસસન્ધીસુ યા સન્ધિ ‘‘નિદ્દેસસન્ધી’’તિ ઉદ્દિટ્ઠા, સા નિદ્દેસતો કતમાતિ પુચ્છતીતિ અત્થો. નિસ્સિતચિત્તાતિ તણ્હાદિટ્ઠિસહજાતવસેન વા ઉપનિસ્સયવસેન વા નિસ્સિતં ચિત્તં યેસં પુથુજ્જનાનન્તિ નિસ્સિતચિત્તા, પુથુજ્જના પુગ્ગલા નિદ્દિસિતબ્બા ઇમાય દેસનાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનત્તા. યદિ દેસના ધમ્માધિટ્ઠાના, એવં સતિ નિસ્સિતં ચિત્તં એત્થ સુત્તપ્પદેસેસુ દેસિતન્તિ નિસ્સિતચિત્તા નિસ્સિતચિત્તજાનનત્થાય દેસિતા સુત્તપ્પદેસા. અનિસ્સિતં ચિત્તં યેસં અરિયપુગ્ગલાનન્તિ અનિસ્સિતચિત્તા, અરિયપુગ્ગલા નિદ્દિસિતબ્બા ઇમાય દેસનાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનત્તા. ધમ્માધિટ્ઠાનાય પન અનિસ્સિતં ચિત્તં યત્થ સુત્તપ્પદેસેસુ દેસિતન્તિ અનિસ્સિતચિત્તા, અનિસ્સિતચિત્તજાનનત્થાય દેસિતા સુત્તપ્પદેસા.

‘‘નિસ્સિતચિત્તા કેન નિદ્દેસેન નિદ્દિસિતબ્બા, અનિસ્સિતચિત્તા કેન નિદ્દેસેન નિદ્દિસિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘નિસ્સિતચિત્તા અકુસલપક્ખેન નિદ્દિસિતબ્બા’’તિઆદિ વુત્તં. અકુસલપક્ખેન નિદ્દેસેન નિદ્દિસિતબ્બા. કુસલપક્ખેનાતિઆદીસુપિ એસ નયો યોજેતબ્બો. અકુસલપક્ખસામઞ્ઞકુસલપક્ખસામઞ્ઞેહિ દસ્સેત્વા અકુસલવિસેસકુસલવિસેસેહિ દસ્સેતું ‘‘નિસ્સિતચિત્તા સંકિલેસેના’’તિઆદિ વુત્તં. અયં નિદ્દેસસન્ધીતિ અકુસલપક્ખાદિકસ્સ પુરિમનિદ્દેસસ્સ સંકિલેસાદિકેન પચ્છિમેન નિદ્દેસેન નિસ્સિતચિત્તવસેન અયં સંસન્દના ચ નિદ્દેસસન્ધિ નામ. કુસલપક્ખાદિકસ્સ પુરિમસ્સ નિદ્દેસસ્સ વોદાનાદિકેન પચ્છિમેન નિદ્દેસેન અનિસ્સિતચિત્તવસેન અયં સંસન્દના ચ નિદ્દેસસન્ધિ નામાતિ વિભજિત્વા વેદિતબ્બા.

‘‘ચતુબ્યૂહહારસ્સ નેરુત્તમધિપ્પાયનિદાનપુબ્બાપરસન્ધિપ્પભેદેન ચેવ અત્થબ્યઞ્જનસન્ધિનિદ્દેસસન્ધિદેસનાસન્ધિપ્પભેદેન ચ વિભજિતબ્બભાવો કેન અમ્હેહિ જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવતો ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેન તથા વિભજિતબ્બભાવેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ‘‘નેરુત્તમધિપ્પાયો’’તિઆદિકં (નેત્તિ. ૪ હારસઙ્ખેપ) યં વચનં આહ, તેન વચનેન તુમ્હેહિ ચતુબ્યૂહહારસ્સ તથા વિભજિતબ્બભાવો જાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘એત્તાવતા ચ ચતુબ્યૂહહારો પરિપુણ્ણો, અઞ્ઞો નિયુત્તો નત્થી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો ચતુબ્યૂહો હારો’’તિ વુત્તં. તત્થ યસ્સં યસ્સં પાળિયં યો યો ચતુબ્બિધો, સો સો ચતુબ્યૂહહારો ચ યથાલાભવસેન યોજિતો, તસ્સં તસ્સં પાળિયં સો સો ચતુબ્બિધો ચતુબ્યૂહહારો તથા નિદ્ધારેત્વા યુત્તો યોજિતોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઇતિ ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.