૧૬. સમારોપનહારવિભઙ્ગવિભાવના

૫૦. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન પરિક્ખારહારવિભઙ્ગેન સુત્તત્થાનં હેતુપચ્ચયો વિભત્તો, સો…પે… વિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો સમારોપનહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો સમારોપનો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો સમારોપનો હારો સમારોપનહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘યે ધમ્મા યંમૂલા’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘એકસ્મિં પદટ્ઠાને યત્તકાનિ પદટ્ઠાનાનિ ઓતરન્તી’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો સમારોપનહારવિભઙ્ગો નામ.

‘‘કિત્તકે પદટ્ઠાને સુત્તે વુત્તે કિત્તકાનિ પદટ્ઠાનાનિ સમારોપયિતબ્બાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘એકસ્મિં પદટ્ઠાને’’તિઆદિ વુત્તં. એકસ્મિં પદટ્ઠાને સુત્તે વુત્તે સતિ અવુત્તાનિ યત્તકાનિ પદટ્ઠાનાનિ ઓતરન્તિ સમોસરન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ અવુત્તાનિ પદટ્ઠાનાનિ સુત્તે વુત્તાનિ વિય નિદ્ધારણવસેન આનેત્વા દેસનાય આરોપયિતબ્બાનિ. ‘‘કાનિ વિય સમારોપયિતબ્બાની’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યથા આવટ્ટે’’તિઆદિ વુત્તં. આવટ્ટે હારે એકસ્મિં પદટ્ઠાને સુત્તે વુત્તે સતિ સુત્તે અવુત્તાનિ બહુકાનિ પદટ્ઠાનાનિ ઓતરન્તિ, તાનિ બહુકાનિ પદટ્ઠાનાનિ પરિયેસિતબ્બાનિ યથા, એવં સમારોપને હારેપિ બહુકાનિ પદટ્ઠાનાનિ દેસનાય સમારોપયિતબ્બાનીતિ અત્થો.

‘‘કેવલં પન પદટ્ઠાનવસેનેવ સમારોપના કાતબ્બા કિં, ઉદાહુ અઞ્ઞવસેનાપિ સમારોપના કાતબ્બા કિ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા અઞ્ઞવસેનાપિ સમારોપના કાતબ્બા; તસ્મા સમારોપના ચતુબ્બિધા કાતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ સમારોપના ચતુબ્બિધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તાસુ સમારોપયિતબ્બસમારોપનાસુ પદટ્ઠાનં પદટ્ઠાનસમારોપના, વેવચનં વેવચનસમારોપના, ભાવના ભાવનાસમારોપના, પહાનં પહાનસમારોપના, ઇતિ ઇમિના પભેદેન સમારોપના ચતુબ્બિધા કાતબ્બા.

‘‘તાસુ ચતુબ્બિધાસુ સમારોપનાસુ કતમા પદટ્ઠાનસમારોપના’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તથા પુચ્છિત્વા પદટ્ઠાનસમારોપનં દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમા’’તિઆદિ વુત્તં. સુત્તે વુત્તેન પદટ્ઠાનેન સુત્તે અવુત્તાનં પદટ્ઠાનાનં સમારોપના કતમાતિ પુચ્છતિ.

સબ્બપાપસ્સ અકુસલસ્સ યં અકરણં અકરણહેતુ સાસનં અત્થિ, એતં સાસનં બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદો હોતિ, અથ વા અકરણં અકરણત્થાય યં સાસનં અત્થિ, એતં બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદો હોતિ, ન યસ્સ કસ્સચિ સાસનન્તિ અત્થો. અકરણન્તિ હિ સમ્પદાનત્થે પવત્તં પચ્ચત્તવચનં યથા ‘‘કિસ્સ અત્થાય કિમત્થ’’ન્તિ. કુસલસ્સ સમ્પદા સમ્પદાય યં સાસનં અત્થિ, એતં બુદ્ધાનં સાસનં. સચિત્તપરિયોદાપનં સચિત્તપરિયોદાપનત્થં યં સાસનં અત્થિ, એતં બુદ્ધાનં સાસનં હોતિ.

ઇતિ એવંપકારેન વુત્તસ્સ તસ્સ સાસનસ્સ કિં પદટ્ઠાનન્તિ વિસેસસ્સ વિસેસપદટ્ઠાનં પુન પુચ્છતિ. ઇદં સુચરિતત્તયં સાસનસ્સ ઓવાદસ્સ પદટ્ઠાનં સુચરિતત્તયેન હેતુના સાસનત્તાતિ દટ્ઠબ્બં યથા ‘‘અન્નેન વસતી’’તિઆદિ. ‘‘સુચરિતત્તયે પદટ્ઠાને વુત્તે કતમં પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ યં કાયિકઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદં ખન્ધત્તયં સાસનસ્સ પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બં, ‘‘ખન્ધત્તયે પદટ્ઠાને સમારોપયિતે કતમં સમારોપયિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ સીલક્ખન્ધો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદં સમથવિપસ્સનાદ્વયં સાસનસ્સ પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બં. ‘‘સમથવિપસ્સનાદ્વયે પદટ્ઠાને સમારોપયિતે કતમં પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ સમથસ્સ ફલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઇદં ફલદ્વયં સાસનસ્સ પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બં.

સાસનસ્સ પદટ્ઠાનાનિ સમારોપયિતબ્બાનીતિ આચરિયેન નિદ્ધારેત્વા વિભત્તાનિ, અમ્હેહિ ચ ઞાતાનિ, ‘‘ઇદાનિ કતમસ્સ કતમં પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘વનં વનથસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદં કામગુણપઞ્ચકં વનં તણ્હાભૂતસ્સ વનથસ્સ પદટ્ઠાનં તણ્હાવત્થુભાવતો, ‘‘ઇત્થી’’તિ વા ‘‘પુરિસો’’તિ વા નિમિત્તગ્ગાહસઙ્ખાતં ઇદં વનં ‘‘અહો ચક્ખુ, અહો સોતં, અહો ઘાનં, અહો જિવ્હા, અહો કાયો’’તિ તેસં તેસં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહસઙ્ખાતસ્સ વનથસ્સ પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બં. અપરિઞ્ઞાતં દ્વાદસાયતનસઙ્ખાતં ઇદં વનં સંયોજનસઙ્ખાતસ્સ વનથસ્સ પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બં, આયતનં પટિચ્ચ સંયોજનુપ્પજ્જનતો અનુસયસઙ્ખાતં ઇદં વનં પરિયુટ્ઠાનસઙ્ખાતસ્સ વનથસ્સ પદટ્ઠાનં સમારોપયિતબ્બં. ‘‘પઞ્ચકામગુણાદીનં વનભાવો ચ તણ્હાદીનં વનથભાવો ચ કેન અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન પઞ્ચકામગુણાદીનં વનભાવેન ચ તણ્હાદીનં વનથભાવેન ચ ભગવા ‘‘છેત્વા વનઞ્ચ વનથઞ્ચા’’તિ યં વચનં આહ, તેન ભગવતો વચનેન વચનાનુસારેન સદ્દહિતબ્બોતિ. અયન્તિ અયં ‘‘એકસ્મિં પદટ્ઠાને’’તિઆદિસંવણ્ણના. પદટ્ઠાનેનાતિ એકેકેન પદટ્ઠાનેન. સમારોપનાતિ તદઞ્ઞપદટ્ઠાનાનં સમારોપના. સમારોપેન્તિ સમારોપયિતબ્બાનિ એતાય સંવણ્ણનાયાતિ સમારોપનાતિ વિગ્ગહોતિ. (૧)

૫૧. પદટ્ઠાનેન સમારોપના આચરિયેન નિદ્દિટ્ઠા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા વેવચનેન સમારોપના’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમા વેવચનેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તાસુ ચતૂસુ પદટ્ઠાનસમારોપનાદીસુ સમારોપનાસુ વેવચનેન એકેકેન રોતદઞ્ઞવેવચનાનં સમારોપના કતમાતિ પુચ્છતિ. ‘‘રાગવિરાગા’’તિ ચ ‘‘ચેતોવિમુત્તી’’તિ ચ ‘‘સેક્ખફલ’’ન્તિ ચ ઇદં વચનત્તયં અનાગામિફલત્થત્તા અનાગામિફલસ્સ વેવચનં. ‘‘અવિજ્જાવિરાગા’’તિ ચ ‘‘પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ ચ ‘‘અસેક્ખફલ’’ન્તિ ચ ઇદં વચનત્તયં અરહત્તફલત્થત્તા અરહત્તફલસ્સ વેવચનં. ઇમિના નયેન સેસેસુ યોજના કાતબ્બા. (૨)

વેવચનેન સમારોપના આચરિયેન નિદ્દિટ્ઠા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા ભાવનાય સમારોપના’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમા ભાવનાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તાસુ ચતૂસુ પદટ્ઠાનસમારોપનાદીસુ કતમાય દેસિતાય ભાવનાય કતમેસાનં અદેસિતાનં ભાવનારોપના કતમાતિ પુચ્છતિ. યથા યેન પકારેન યં ભાવનં ભગવા ‘‘તસ્માતિહ, ત્વં ભિક્ખુ, કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતિ, આતાપી સમ્પજાનો સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯, ૩૭૧, ૩૯૫, ૪૧૫) આહ, તથા તેન પકારેન તાય ભાવનાય તદઞ્ઞભાવનાપિ સમારોપયિતબ્બાતિ અત્થો.

‘‘તસ્માતિહા’’તિઆદિપાઠે ‘‘કિં ભાવનં ભગવા આહા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘આતાપી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘આતાપી’’તિ વચનેન વીરિયિન્દ્રિયં ભગવા આહ. ‘‘સમ્પજાનો’’તિ વચનેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં ભગવા આહ. ‘‘સતિમા’’તિ વચનેન સતિન્દ્રિયં આહ. ‘‘વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’’ન્તિ વચનેન સમાધિન્દ્રિયં આહ. ‘‘એવં વુત્તે કતમા ભાવના સમારોપયિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘એવં કાયે કાયાનુપસ્સિનો વિહરતો ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. એવં વુત્તાય વીરિયિન્દ્રિયાદિભાવનાય ચત્તારો સતિપટ્ઠાના સમારોપયિતબ્બાતિ અત્થો. કેન કારણેન ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ પુચ્છતિ. ચતુન્નં ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયભાવેન, ભાવેતબ્બભાવેન વા એકલક્ખણત્તા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ વિસ્સજ્જેતિ. ‘‘તેસુ સમારોપિતેસુ કતમે સમારોપયિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ચતૂસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ સમારોપયિતબ્બેસુ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ સમારોપયિતબ્બાતિ અત્થો. સેસેસુપિ એવમેવ સમારોપયિતબ્બા.

ભાવનાય સમારોપના આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમા પહાનેન સમારોપના’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તાસુ ચતૂસુ પદટ્ઠાનસમારોપનાદીસુ કતમેન દેસિતેન પહાનેન કતમેસં અદેસિતાનં પહાનાનં કતમા સમારોપનાતિ પુચ્છતિ. ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરન્તો અસુભે ‘સુભ’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતી’’તિ દેસિતેન ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન કબળીકારાહારપરિઞ્ઞાય પરિબન્ધકિલેસકામુપાદાનપ્પહાનાદયોપિ સમારોપયિતબ્બા.

‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી વિહરન્તો દુક્ખે ‘સુખ’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતી’’તિ દેસિતેન ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન ફસ્સાહારપરિઞ્ઞાય પરિબન્ધકિલેસભવુપાદાનપ્પહાનાદયોપિ સમારોપયિતબ્બા.

‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી વિહરન્તો અનિચ્ચે ‘નિચ્ચ’ન્તિ વિપલ્લાસં પજહતી’’તિ દેસિતેન ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન વિઞ્ઞાણાહારપરિઞ્ઞાય પરિબન્ધકિલેસદિટ્ઠુપાદાનપ્પહાનાદયોપિ સમારોપયિતબ્બા.

‘‘ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરન્તો અનત્તનિ ‘અત્તા’તિ વિપલ્લાસં પજહતી’’તિ દેસિતેન ‘‘અત્તા’’તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન મનોસઞ્ચેતનાહારપરિઞ્ઞાય? મનોસઞ્ચેતનાહારપરિઞ્ઞાય પરિબન્ધકિલેસઅત્તવાદુપાદાનપ્પહાનાદયોપિ સમારોપયિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. (૪)

પહાનહારો પન લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણનાયં વુત્તોયેવાતિ ઇધ ન વદામ.

‘‘સુત્તે દેસિતેન એકેકેન પદટ્ઠાનાદિકેન અદેસિતાનં પદટ્ઠાનાદીનં સમારોપનભાવો કેન અમ્હેહિ વિજાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહ આયસ્મા’’તિઆદિમાહ. તેન તથા સમારોપનભાવેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો –

‘‘યે ધમ્મા યંમૂલા, યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિના;

તે સમારોપયિતબ્બા, એસ સમારોપનો હારો’’તિ –

યં વચનં આહ, તેન વચનેન વચનાનુસારેન તથા સમારોપનભાવો તુમ્હેહિ વિજાનિતબ્બો સદ્દહિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘કિં પન એત્તાવતા સમારોપનો હારો પરિપુણ્ણો, અઞ્ઞો નિયુત્તો નત્થી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો સમારોપનો હારો’’તિ વુત્તં. સુત્તે દેસિતેન નયેન પદટ્ઠાનાદિકેન અદેસિતાનિ પદટ્ઠાનાનિ સમારોપયિતબ્બાનિ ભવન્તિ, તેન તેન પદટ્ઠાનાદિકેન અદેસિતાનં પદટ્ઠાનાદીનં સમારોપનો હારો નિયુત્તો નિદ્ધારેત્વા યુઞ્જિતબ્બોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઇતિ સમારોપનહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બો.

ઇમે યથાવુત્તા સોળસ સંવણ્ણનાવિસેસા સંવણ્ણેતબ્બત્થેસુ અઞ્ઞાણસંસયાનં હરણતો અપનયનતો હારા નામાતિ.

નિટ્ઠિતા હારવિભઙ્ગવારવિભાવના.