૧. દેસનાહારસમ્પાતવિભાવના

૫૨. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન દેસનાહારવિભઙ્ગાદિહારવિભઙ્ગેન અસ્સાદાદયો નાનાસુત્તત્થા વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો દેસનાહારવિભઙ્ગાદિહારવિભઙ્ગો પરિપુણ્ણો.

‘‘સોળસ હારા પઠમં, દિસાલોચનતો દિસા વિલોકેત્વા;

સઙ્ખિપિય અઙ્કુસેન હિ, નયેહિ તીહિ નિદ્દિસે સુત્ત’’ન્તિ. (નેત્તિ. ૪ નયસઙ્ખેપ) –

ગાથા નિદ્દેસવારે આચરિયેન વુત્તા, તસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો હારવિભઙ્ગવારસ્સ આદિમ્હિ ન વિભત્તો, ‘‘કુહિઞ્ચિ વિભત્તો, હારસમ્પાતે વા વિભત્તો કિં, ઉદાહુ નયસમુટ્ઠાનહારે વા વિભત્તો કિ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘હારસમ્પાતે વિભત્તો’’તિ તુમ્હેહિ દટ્ઠબ્બોતિ વિઞ્ઞાપનત્થં ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અથ વા સુપરિકમ્મકતભૂમિસદિસેસુ સંવણ્ણેતબ્બેસુ નાનાસુત્તપ્પદેસેસુ નાનાવણ્ણસુગન્ધપુપ્ફસદિસે સોળસ હારે સંવણ્ણનાભાવેન યોજેત્વા સોળસ હારા આચરિયેન વિભત્તા, તથા સુસિક્ખિતસિપ્પાચરિયસુવિચારિતજમ્બુનદાભરણસદિસેસુ સંવણ્ણેતબ્બેસુ નાનાસુત્તપ્પદેસેસુ નાનાવિધરંસિજાલવિવિધમણિરતનસદિસે સોળસ હારે સંવણ્ણનાભાવેન યોજેત્વાવ સોળસ હારા વિભત્તા, મહાપથવિં પરિવત્તેત્વા પપ્પટકોજસ્સ ખાદાપનં અતિદુક્કરં વિય, નાનાવિધેસુ સંવણ્ણેતબ્બેસુ સુત્તપ્પદેસેસુ પરમત્થોજાય સોળસહિ હારેહિ અતિદુક્કરખાદાપનસદિસં વિઞ્ઞાપનં કરોન્તેન ચ યોજનિકમધુગણ્ડં પીળેત્વા સુમધુરસસ્સ પાયાપનં અતિદુક્કરં વિય નાનાવિધેસુ સંવણ્ણેતબ્બેસુ સુત્તપ્પદેસેસુ પરમત્થમધુરસસ્સ સોળસહિ હારેહિ અતિદુક્કરં પાયાપનસદિસં વિઞ્ઞાપનં કરોન્તેન ચ આચરિયેન અનેકેસુ સંવણ્ણેતબ્બસુત્તપ્પદેસેસુ સોળસ હારે સંવણ્ણનાભાવેન યોજેત્વા સોળસ હારા વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘નાનાવિધસુત્તપ્પદેસેસુ તે સંવણ્ણનાભાવેન યોજેત્વા સોળસ હારા વિભત્તા કિં, ઉદાહુ એકસ્મિમ્પિ સંવણ્ણેતબ્બસુત્તપ્પદેસે સંવણ્ણનાભાવેન યોજેત્વા સોળસ હારા વિભત્તા કિ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા એકસ્મિમ્પિ સંવણ્ણેતબ્બસુત્તપ્પદેસે સંવણ્ણનાભાવેન યોજેત્વા સોળસ હારા વિભત્તાયેવાતિ તથા વિભજન્તો ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિઆદિકં હારસમ્પાતવારં આહ.

નનુ હારસમ્પાતવારં કથેતુકામેન આચરિયેન ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારસમ્પાતો’’તિઆદિવચનં વત્તબ્બં, અથ કસ્મા ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિઆદિ વત્તબ્બન્તિ ચે? નિદ્દેસે વુત્તં ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિઆદિકં ગાથં હારવિભઙ્ગવારો નપ્પયોજેતિ વિપ્પકિણ્ણવિસયત્તા ચ નયવિચારસ્સ ચ અન્તરિતત્તા. હારસમ્પાતવારો પન તં ગાથં પયોજેતિ અવિકિણ્ણવિસયત્તા. તસ્મા તં ગાથં પચ્ચામસિત્વા હારસમ્પાતવારે તસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો દટ્ઠબ્બોતિ વિઞ્ઞાપનત્થં ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિઆદિ વત્તબ્બંયેવાતિ. અટ્ઠકથાયં પન –

એવં સુપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા નાનાવણ્ણાનિ મુત્તપુપ્ફાનિ પકિરન્તો વિય, સુસિક્ખિતસિપ્પાચરિયવિચારિતેસુ સુરત્તસુવણ્ણાલઙ્કારેસુ નાનાવિધરંસિજાલસમુજ્જલાનિ વિવિધાનિ મણિરતનાનિ બન્ધન્તો વિય, મહાપથવિં પરિવત્તેત્વા પપ્પટકોજં ખાદાપેન્તો વિય, યોજનિકમધુગણ્ડં પીળેત્વા સુમધુરસં પાયેન્તો વિય ચ આયસ્મા મહાકચ્ચાનો નાનાસુત્તપ્પદેસે ઉદાહરન્તો સોળસ હારે વિભજિત્વા ઇદાનિ તે એકસ્મિંયેવ સુત્તે યોજેત્વા દસ્સેન્તો હારસમ્પાતવારં આરભિ. આરભન્તો ચ યાયં નિદ્દેસવારે –

‘‘સોળસ હારા પઠમં, દિસાલોચનતો દિસા વિલોકેત્વા;

સઙ્ખિપિય અઙ્કુસેન હિ, નયેહિ તીહિ નિદ્દિસે સુત્ત’’ન્તિ. –

ગાથા વુત્તા. યસ્મા તં હારવિભઙ્ગવારો નપ્પયોજેતિ વિપ્પકિણ્ણવિસયત્તા, નયવિચારસ્સ ચ અન્તરિતત્તા. અનેકેહિ સુત્તપ્પદેસેહિ હારાનં વિભાગદસ્સનમેવ હિ હારવિભઙ્ગવારો. હારસમ્પાતવારો પન તં પયોજેતિ એકસ્મિંયેવ સુત્તપ્પદેસે સોળસ હારે યોજેત્વાવ તદનન્તરં નયસમુટ્ઠાનસ્સ કથિતત્તા. તસ્મા ‘‘સોળસ હારા પઠમ’’ન્તિ ગાથં પચ્ચામસિત્વા ‘‘તસ્સા નિદ્દેસો કુહિં દટ્ઠબ્બો? હારસમ્પાતેતિ આહા’’તિ –

વુત્તં. ગાથાત્થો નિદ્દેસવિભાવનાયં વુત્તોવ. ‘‘સોળસ…પે… સુત્ત’’ન્તિ યા ગાથા નિદ્દેસે આચરિયેન વુત્તા, તસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો કુહિં દટ્ઠબ્બો, હારવિભઙ્ગસ્સ આદિમ્હિ આચરિયેન ન વિભત્તો, હારસમ્પાતે વા પચ્ચામસિત્વા વિભત્તોતિ દટ્ઠબ્બો કિં, ઉદાહુ નયસમુટ્ઠાને વા પચ્ચામસિત્વા વિભત્તોતિ દટ્ઠબ્બો કિન્તિ પુચ્છતિ. હારસમ્પાતે પચ્ચામસિત્વા વિભત્તોતિ દટ્ઠબ્બોતિ વિસ્સજ્જના.

હારસમ્પાતે તસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો દટ્ઠબ્બોતિ આચરિયેન વુત્તો, સો હારસમ્પાતો દેસનાહારસમ્પાતભેદેન સોળસવિધો, ‘‘તત્થ કતમો હારસમ્પાતો દેસનાહારસમ્પાતો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમસ્મિં સુત્તે સંવણ્ણેતબ્બે સંવણ્ણનાભાવેન મયા વિભજિયમાનો હારસમ્પાતભૂતો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારસમ્પાતો નામાતિ તથા વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારસમ્પાતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં સોળસવિધે દેસનાહારસમ્પાતાદિકે હારસમ્પાતે. કતમો હારસમ્પાતભૂતો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારસમ્પાતો નામાતિ પુચ્છતિ.

‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેન, મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચ;

થિનમિદ્ધાભિભૂતેન, વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ. –

સુત્તે ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેનાતિ કિંદેસયતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પમાદં દેસયતી’’તિઆદિસંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારસમ્પાતો નામાતિ વુત્તં હોતિ. ગાથાત્થો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫૨) વિભત્તો. યોજનત્થો પન અરક્ખિતેન ચિત્તેન અરક્ખિતચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો મારસ્સ મચ્ચુનો વસં ગચ્છતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન વિપલ્લાસેન વિપલ્લાસસમઙ્ગી પુગ્ગલો મારસ્સ વસં ગચ્છતિ. થિનમિદ્ધાભિભૂતેન સસઙ્ખારિકચિત્તેન કુસીતચિત્તેન તંચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો મારસ્સ કિલેસાદિમારસ્સ વસં ગચ્છતીતિ.

‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’તિ પદેન દેસિતં તં પમાદધમ્મજાતં કસ્સ પદ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તં મચ્ચુનો પદ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ ઇમિના સુત્તપ્પદેસેન દેસિતો અત્થો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચાતિ સુત્તપ્પદેસેન દેસિતો અત્થો કથં વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. યેન વિપલ્લાસેન યદા અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ પસ્સતિ, તદા પવત્તો સો વિપલ્લાસો ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિહતં નામા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સો પન વિપલ્લાસો કિંલક્ખણો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તથા પુચ્છિત્વા ‘‘વિપરીતગ્ગાહલક્ખણો વિપલ્લાસો’’તિ વુત્તં.

વિપરીતગ્ગાહલક્ખણોતિ અસુભાદીનંયેવ સુભાદિવિપરીતગ્ગાહલક્ખણો વિપલ્લાસો ‘‘વિપલ્લાસયતી’’તિ કારિતત્થસમ્ભવતો. કિં વિપલ્લાસો વિપરીતગ્ગાહલક્ખણો? સો વિપલ્લાસો સઞ્ઞં વિપલ્લાસયતિ, ચિત્તમ્પિ વિપલ્લાસયતિ, દિટ્ઠિમ્પિ વિપલ્લાસયતિ. ઇતિ તયો ધમ્મે વિપલ્લાસયતીતિ વિપલ્લાસેતબ્બાનં તિવિધત્તા વિપલ્લાસાપિ તિવિધા હોન્તિ. તેસુ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો મુદુકો દુબ્બલો સુભાદિવસેન ઉપટ્ઠિતાકારગ્ગહણમત્તત્તા, ચિત્તવિપલ્લાસો સઞ્ઞાવિપલ્લાસતો બલવા સુભાદિવસેન ઉપટ્ઠહન્તાનં રૂપક્ખન્ધાદીનં સુભાદિવસેન સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ગહણતો. દિટ્ઠિવિપલ્લાસો સઞ્ઞાવિપલ્લાસચિત્તવિપલ્લાસેહિ બલવતરો, યં યં આરમ્મણં સુભાદિઆકારેન ઉપટ્ઠાતિ. તં તં આરમ્મણં સસ્સતાદિવસેન અભિનિવિસિત્વા ગહણતો. તસ્મા સઞ્ઞાવિપલ્લાસો પઠમં વુત્તો, તદનન્તરં ચિત્તવિપલ્લાસો, તદનન્તરં દિટ્ઠિવિપલ્લાસો વુત્તો. વિત્થારતો પન એકેકસ્સ સુભસુખઅત્તનિચ્ચગ્ગહણવસેન ચતુબ્બિધત્તા દ્વાદસવિધા હોન્તિ.

વિપલ્લાસા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘કતમે વિપલ્લાસપવત્તિટ્ઠાનવિસયા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ઇમાનિ અત્તભાવવત્થૂનિ વિપલ્લાસપવત્તિટ્ઠાનવિસયાનીતિ દસ્સેતું ‘‘સો કુહિં વિપલ્લાસયતિ ચતૂસુ અત્તભાવવત્થૂસૂ’’તિ વુત્તં. ચતૂસુ રૂપકાયવેદનાચિત્તધમ્મસઙ્ખાતેસુ અત્તભાવવત્થૂસુ સો સબ્બો વિપલ્લાસો સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિયો વિપલ્લાસયતિ. ‘‘કથં સમનુપસ્સન્તસ્સ વિપલ્લાસયતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિ વુત્તં. યો પુગ્ગલો રૂપં વા અત્તતો સમનુપસ્સતિ, રૂપવન્તં અત્તાનં વા અત્તતો સમનુપસ્સતિ, અત્તનિ રૂપં વા અત્તતો સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં અત્તાનં વા અત્તતો સમનુપસ્સતિ, એવં તસ્સ સમનુપસ્સન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિપલ્લાસો રૂપકાયે સઞ્ઞાચિત્તદિટ્ઠિયો વિપલ્લાસયતિ. એસેવ નયો વેદનાદીસુપિ.

‘‘તેસુ રૂપકાયાદીસુ કતમં કતમસ્સ વિપલ્લાસસ્સ વત્થૂ’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા એવં પવત્તમાનસ્સ વિપલ્લાસસ્સ ઇદં ઇમસ્સ વત્થૂતિ વિભજિતું ‘‘તત્થ રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ રૂપાદીસુ ચતૂસુ પઠમં વિપલ્લાસવત્થુ રૂપં ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિ એવં પવત્તમાનસ્સ વિપલ્લાસસ્સ વત્થુ હોતીતિ વિભજિત્વા ગહેતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. એવં ‘‘અસુભે સુભ’’ન્તિઆદિપ્પકારેન વિપલ્લાસા ચતુબ્બિધા ભવન્તિ.

ઇદં ઇમસ્સ વત્થૂતિ આચરિયેન વિભજિત્વા દસ્સિતા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘તેસં વિપલ્લાસાનં કતમે મૂલકારણધમ્મા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દ્વે ધમ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તસ્સ સંકિલેસા, તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ – ઇમે દ્વે ધમ્મા વિપલ્લાસાનં મૂલકારણભૂતા ભવન્તિ.

‘‘ઇમે દ્વે ધમ્મા એકતો વિપલ્લાસાનં મૂલકારણં કિં હોન્તિ, ઉદાહુ વિસું વિસુ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા વિસું વિસું વિભજિતું ‘‘તણ્હાનિવુત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અવિજ્જારહિતા તણ્હા નામ નત્થિ, તસ્મા ‘‘તણ્હાઅવિજ્જાનિવુત’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ? ન, તણ્હાય સાતિસયપચ્ચયત્તા. સાતિસયાય હિ તણ્હાય અસુભેપિ ‘‘સુભ’’ન્તિ, દુક્ખેપિ ‘‘સુખ’’ન્તિ સમનુપસ્સન્તિ. ‘‘તણ્હા ચ અવિજ્જા ચા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અવિજ્જાનિવુત’’ન્તિ વત્તબ્બં, કસ્મા ‘‘દિટ્ઠિનિવુત’’ન્તિ વુત્તન્તિ? અવિજ્જાય દિટ્ઠિ ભવતીતિ દિટ્ઠિસીસેન અવિજ્જં ગહેત્વા ‘‘દિટ્ઠિનિવુત’’ન્તિ વુત્તં, અવિજ્જાનિવુતન્તિ અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘અવિજ્જાનિવુત’’ન્તિ વુત્તે પન દિટ્ઠિરહિતા અવિજ્જાપિ ગહિતા સિયા, દિટ્ઠિસહિતાય હિ અવિજ્જાય અનિચ્ચેપિ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ, અનત્તનિયેપિ ‘‘અત્તા’’તિ સમનુપસ્સન્તિ.

‘‘કથં તણ્હામૂલકો વિપલ્લાસો પવત્તો, કથં દિટ્ઠિસહિતાવિજ્જામૂલકો વિપલ્લાસો પવત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તત્થ યો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ તણ્હામૂલકદિટ્ઠિસહિતાવિજ્જામૂલકેસુ. દિટ્ઠિવિપલ્લાસોતિ દિટ્ઠિસહિતાવિજ્જામૂલકવિપલ્લાસો. અતીતં રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ અદબ્બભૂતોપિ દબ્બભૂતો વિય વુત્તો. તણ્હાવિપલ્લાસોતિ દિટ્ઠિસહિતતણ્હામૂલકો વિપલ્લાસો અનાગતં રૂપં દિટ્ઠિભિનન્દનવસેન અભિનન્દતીતિ. એવં અતીતસમનુપસ્સનઅનાગતાભિનન્દનભેદેન પવત્તિવિસેસો દટ્ઠબ્બો. ‘‘ચિત્તસ્સ સંકિલેસો તણ્હાઅવિજ્જાયેવ દ્વે ધમ્મા ન હોન્તિ, અથ ખો દસ કિલેસાપિ, કસ્મા દ્વેયેવ વુત્તા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘દ્વે ધમ્મા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ – ઇમે દ્વેયેવ ધમ્મા પરમસાવજ્જસ્સ વિપલ્લાસસ્સ મૂલકારણત્તા. તાહિ તણ્હાઅવિજ્જાહિ વિસુજ્ઝન્તં ચિત્તં સબ્બેહિ કિલેસેહિ વિસુજ્ઝતિ, તસ્મા ચ વિસેસતો ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા હોન્તીતિ દ્વે ધમ્મા વુત્તા. ન હિ તાસુ તણ્હાઅવિજ્જાસુ અરહત્તમગ્ગેન પહીનાસુ કોચિ સંકિલેસો અપ્પહીનો નામ નત્થીતિ.

‘‘વુત્તપ્પકારા તણ્હાઅવિજ્જા વુત્તપ્પકારાનં વિપલ્લાસાનંયેવ મૂલકારણં હોન્તિ કિં, ઉદાહુ સકલસ્સ વટ્ટસ્સાપિ મૂલકારણં હોન્તિ કિ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા વુત્તપ્પકારા તણ્હાઅવિજ્જા વુત્તપ્પકારાનં મૂલકારણં હોન્તિ યથા, એવં સકલસ્સ વટ્ટસ્સાપિ મૂલકારણં હોન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યેસં પુગ્ગલાનં ચિત્તં અરક્ખિતં, મિચ્છાદિટ્ઠિહતઞ્ચ હોતિ, તેસં પુગ્ગલાનં. યેસં અવિજ્જાનીવરણાનં તણ્હાસંયોજનાનં પુબ્બકોટિ ન પઞ્ઞાયતિ, તેહિ અવિજ્જાનીવરણેહિ તણ્હાસંયોજનેહિ સંસારે સન્ધાવન્તાનં સંસરન્તાનં પુગ્ગલાનં સકિં નિરયં મારવસગમનેન સન્ધાવનં સંસરણં હોતિ, સકિં તિરચ્છાનયોનિં સન્ધાવનં સંસરણં હોતિ, સકિં પેત્તિવિસયં સન્ધાવનં સંસરણં હોતિ, સકિં અસુરકાયં સન્ધાવનં સંસરણં હોતિ, સકિં દેવે સન્ધાવનં સંસરણં હોતિ, સકિં મનુસ્સે સન્ધાવનં સંસરણં હોતીતિ અત્થો.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચા’’તિ સુત્તપ્પદેસેન દેસિતો અત્થો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘થિનમિદ્ધાભિભૂતેનાતિ સુત્તપ્પદેસેન દેસિતો અત્થો કથં વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘થિનમિદ્ધાભિભૂતેના’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તસ્સ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ યા અકલ્લતા અકમ્મનિયતા અત્થિ, ઇદં અકલ્લત્તં અકમ્મનિયત્તં થિનં નામ. યં કાયસ્સ લીનત્તં વેદનાદિક્ખન્ધત્તયલીનત્તં અત્થિ, ઇદં કાયસ્સ લીનત્તં મિદ્ધં નામાતિ થિનમિદ્ધસરૂપમેવ વુત્તં. તેહિ થિનમિદ્ધેહિ ચિત્તસ્સ અભિભૂતભાવાદિકો પન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા ન વુત્તો, અવુત્તેપિ યેસં પુગ્ગલાનં ચિત્તં થિનમિદ્ધેહિ અભિભૂતં, તેસં પુગ્ગલાનં તેન ચિત્તેન ચિત્તસીસેન સંયોજનેન સંસારે મારવસગમનેન સન્ધાવનં સંસરણં પરિયોસાનસભાવો વિત્થારેત્વા ગહેતબ્બો.

‘‘વસં મારસ્સ ગચ્છતીતિ સુત્તપ્પદેસેન દેસિતો અત્થો કથં વિભત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ વુત્તં. તત્થ કિલેસમારસ્સાતિ કિલેસો દાનાદિપુઞ્ઞે મારેતિ નિવારેતીતિ અત્થેન મારોતિ કિલેસમારો. ઇમિના કિલેસમારં નિસ્સાય પવત્તત્તા અભિસઙ્ખારમારખન્ધમારમચ્ચુમારા ચ ગહિતા, ચ-સદ્દેન વા ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. સત્તમારસ્સાતિ દેવપુત્તમારસ્સ. અથ વા ‘‘દેવપુત્તમારસ્સા’’તિ અવત્વા ‘‘સત્તમારસ્સા’’તિ વુત્તત્તા યો યો રાજચોરાદિકો દાનાદીનિ વા ઇસ્સરિયભોગાદીનિ વા મારેતિ, સો સો રાજચોરાદિકોપિ ગહિતો, તસ્મા યસ્સ કસ્સચિ સત્તમારસ્સાતિ અત્થો. વસન્તિ ઇચ્છં લોભં અધિપ્પાયં રુચિં આકઙ્ખં આણં આણત્તિં. ગચ્છતીતિ ઉપગચ્છતિ ઉપેતિ અનુવત્તતિ અનુગચ્છતિ નાતિક્કમતીતિ અત્થો. ‘‘કસ્મા વસં ગચ્છતી’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘સો હી’’તિઆદિ વુત્તં. યો સત્તો અરક્ખિતચિત્તેન ચ મિચ્છાદિટ્ઠિહતચિત્તેન ચ થિનમિદ્ધાભિભૂતચિત્તેન ચ સમન્નાગતો હોતિ, સો સત્તો અવિજ્જાનીવરણાદીહિ નિવુતો હુત્વા સંસારાભિમુખો હિ યસ્મા હોતિ, ન વિસઙ્ખારાભિમુખો, તસ્મા મારસ્સ વસં ગચ્છતીતિ અત્થો.

‘‘અરક્ખિતેનાતિઆદિકસ્સ યસ્સ સુત્તસ્સ અત્થો વિભત્તો, તેન ‘અરક્ખિતેના’તિઆદિકેન સુત્તેન કિત્તકાનિ સચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિવત્તબ્બત્તા ‘‘ઇમાનિ ભગવતા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અરક્ખિતેના’’તિઆદિસુત્તેન ભગવતા ઇમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ દેસિતાનિ દુક્ખં, સમુદયો ચાતિ. કથં દેસિતાનિ? અભિધમ્મનિસ્સિતાય કથાય ચેવ સુત્તન્તનિસ્સિતાય કથાય ચ દેસિતાનિ. તાસુ કથાસુ અભિધમ્મનિસ્સિતાય કથાય દેસિતે સતિ ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ ઇમિના પદેન અરક્ખિતં રત્તમ્પિ ચિત્તં, અરક્ખિતં દુટ્ઠમ્પિ ચિત્તં, અરક્ખિતં મૂળ્હમ્પિ ચિત્તં ભગવતા દેસિતં ઞાપિતં. તત્થ રત્તચિત્તં લોભસહગતચિત્તુપ્પાદવસેન અટ્ઠવિધં, દુટ્ઠચિત્તં પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદવસેન દુબ્બિધં, મૂળ્હચિત્તં મોમૂહચિત્તુપ્પાદવસેન દુબ્બિધન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમેસઞ્હિ ચિત્તુપ્પાદાનં વસેન યા ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં અગુત્તિ અનારક્ખા ઉપ્પન્ના, તાય અગુત્તિયા અનારક્ખાય ચિત્તં અરક્ખિતં હોતિ ફલૂપચારેનાતિ.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિહતેના’’તિ ઇમિના પદેન મિચ્છાદિટ્ઠિસંસટ્ઠં ચિત્તં દેસિતં, તં દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદવસેન ચતુબ્બિધન્તિ વેદિતબ્બં. તઞ્હિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા સંસટ્ઠભાવેન મિચ્છાદિટ્ઠિવસાનુગતત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિહતં નામાતિ. ‘‘થિનમિદ્ધાભિભૂતેના’’તિ ઇમિના પદેન થિનમિદ્ધેન સંસટ્ઠં ચિત્તં દેસિતં, તં સસઙ્ખારિકચિત્તુપ્પાદવસેન પઞ્ચવિધન્તિ વેદિતબ્બં. તઞ્હિ થિનમિદ્ધેન સંસટ્ઠભાવેન થિનમિદ્ધવસાનુગતત્તા થિનમિદ્ધાભિભૂતં નામાતિ એવં યે દ્વાદસાકુસલા ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે ‘‘કતમે ધમ્મા અકુસલા? યસ્મિં સમયે અકુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૩૬૫) વિત્થારતો વત્તબ્બા, તે દ્વાદસાકુસલચિત્તુપ્પાદા તીહિ પદેહિ ભગવતા દેસિતાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘મારસ્સા’’તિ પદેન પઞ્ચ મારા ગહિતા. તેસુ કિલેસમારો ‘‘ચત્તારો આસવા, ચત્તારો ઓઘા, ચત્તારો યોગા, ચત્તારો ગન્થા, ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ, અટ્ઠ નીવરણા, દસ કિલેસા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૨ આદયો) દેસિતો. અભિસઙ્ખારમારો પન ‘‘કુસલા ચેતના (વિભ. ૨૨૬) અકુસલા ચેતના (વિભ. ૨૨૬) કુસલં કમ્મં અકુસલં કમ્મ’’ન્તિઆદિના દેસિતો. ખન્ધમારો પન ‘‘અત્તભાવો પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિના દેસિતો. મચ્ચુમારો પન ‘‘ચુતિ ચવનતા’’તિઆદિના (વિભ. ૧૯૩) દેસિતો. એવં તાવેત્થ અભિધમ્મનિસ્સિતાય કથાય દેસિતો અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સુત્તન્તનિસ્સિતાય પન કથાય દેસિતે સતિ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી, યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતિ, ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ…પે… સોતિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ… ઘાનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ… જિવ્હિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ… કાયિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતિ… મનિન્દ્રિયે ન સંવરં આપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૪૭) એવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન યં છદ્વારિકચિત્તં વુત્તં, તં છદ્વારિકચિત્તં ‘‘અરક્ખિતેન ચિત્તેના’’તિ ઇમિના પદેન દેસિતં. યા મિચ્છાદિટ્ઠિયો પુબ્બન્તકપ્પનવસેન વા અપરન્તકપ્પનવસેન વા પુબ્બન્તાપરન્તકપ્પનવસેન વા મિચ્છા અભિનિવિસન્તસ્સ અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ વા ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વા ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ વા ઉપ્પન્ના, તાહિ દિટ્ઠીહિ વા, યા ચ દિટ્ઠિયો ‘‘ઇમા ચત્તારો સસ્સતવાદા…પે… પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા’’તિ બ્રહ્મજાલસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૦ આદયો) વુત્તા, તાહિ દિટ્ઠીહિ વા સમ્પયુત્તં યં ચિત્તં ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિહતેન ચા’’તિ ઇમિના પદેન દેસિતં.

‘‘થિનં નામ ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા, મિદ્ધં નામ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા’’તિ વા ‘‘થિનં અનુસ્સાહસંસીદનં, મિદ્ધં ઉસ્સાહસત્તિવિઘાતો’’તિ વા યાનિ થિનમિદ્ધાનિ વુત્તાનિ, તેહિ થિનમિદ્ધેહિ યં ચિત્તં અભિભૂતં અજ્ઝોત્થટં, તં ચિત્તં ‘‘થિનમિદ્ધાભિભૂતેના’’તિ ઇમિના પદેન દેસિતં.

‘‘વસો નામ ઇચ્છા લોભો અધિપ્પાયો રુચિ આકઙ્ખા આણા આણત્તી’’તિ યો વસો વુત્તો, સો વસો ‘‘વસ’’ન્તિ ઇમિના પદેન દેસિતો. ‘‘પઞ્ચ મારા – ખન્ધમારો અભિસઙ્ખારમારો મચ્ચુમારો દેવપુત્તમારો કિલેસમારો’’તિ યો મારો વુત્તો, સો મારો ‘‘મારસ્સા’’તિ ઇમિના દેસિતો. ‘‘ગચ્છતિ, ઉપગચ્છતિ, ઉપેતિ, અનુવત્તતિ, અનુગચ્છતિ, નાતિક્કમતી’’તિ યો પુગ્ગલો વુત્તો, સો પુગ્ગલો ‘‘ગચ્છતી’’તિ ઇમિના દેસિતોતિ. એવં દેસિતેસુ ધમ્મેસુ અકુસલા સમુદયસચ્ચં, ‘‘વસં મારસ્સ ગચ્છતી’’તિ ઇમિના પદેન યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો પુગ્ગલો વુત્તો, તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચન્તિ દ્વે સચ્ચાનિ દેસિતાનિ. ‘‘કિમત્થાય દ્વે સચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તેસં ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. તેસં દ્વિન્નં સચ્ચાનં પરિઞ્ઞાય ચ પહાનાય ચ ‘‘અરક્ખિતેના’’તિઆદિ ધમ્મં ભગવા દેસેતિ, તાનિ દ્વે સચ્ચાનિ ‘‘અરક્ખિતેના’’તિઆદિકેન ઞાપેતીતિ અત્થો.

‘‘તેસુ દ્વીસુ સચ્ચેસુ કસ્સ સચ્ચસ્સ પરિઞ્ઞાય, કસ્સ સચ્ચસ્સ પહાનાય દેસેતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય, સમુદયસ્સ પહાનાયા’’તિ વુત્તં. ‘‘પરિઞ્ઞાપહાનેહિ કતમાનિ સચ્ચાનિ દેસિતાની’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. યેન અરહત્તમગ્ગેન પરિજાનાતિ, યેન અરહત્તમગ્ગેન પજહતિ ચ, અયં અરહત્તમગ્ગો મગ્ગસચ્ચં નામ. યં નિબ્બાનધમ્મં આરબ્ભ તણ્હાય, અવિજ્જાય ચ પહાનં જાતં, અયં નિબ્બાનધમ્મો નિરોધો નિરોધસચ્ચં નામાતિ. એવં ચત્તારિ સચ્ચાનિ ભગવતા દેસિતાનિ.

‘‘ચતુન્નં સચ્ચાનં દેસિતભાવો કેન વિઞ્ઞાતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ સમુદયસચ્ચેન અસ્સાદો ગહિતો, દુક્ખસચ્ચેન આદીનવો ગહિતો, મગ્ગસચ્ચનિરોધસચ્ચેહિ નિસ્સરણં ગહિતં, સમુદયપ્પહાનવસેન સબ્બગતિપજહનં જાતં, સબ્બગતિપજહનં ફલન્તિ ગહિતં. યેન રક્ખિતચિત્તતાદિકેન સબ્બગતિપજહનં જાતં, સો રક્ખિતચિત્તતાદિકો ઉપાયોતિ ગહિતો, અરક્ખિતચિત્તતાદિકસ્સ પટિસેધનમુખેન રક્ખિતચિત્તતાદિકસ્સ નિયોજનં ભગવતો આણત્તીતિ ગહિતન્તિ દેસનાહારેન નાનાસુત્તેસુ દસ્સિતા અસ્સાદાદયો ‘‘અરક્ખિતેના’’તિઆદિકે એકસ્મિંયેવ સુત્તે નીહરિત્વા દસ્સિતા.

‘‘અસ્સાદાદીનં નીહરિત્વા દસ્સિતભાવો કેન વિઞ્ઞાતબ્બો સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન નાનાસુત્તેસુ અસ્સાદાદયો નીહરિત્વા દસ્સિતા, સો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારવિભઙ્ગો નામ. યેન સંવણ્ણનાવિસેસેન એકસ્મિંયેવ સુત્તે અસ્સાદાદયો નીહરિત્વા દસ્સિતા, સો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારસમ્પાતો નામાતિ વિસેસો દટ્ઠબ્બો.

‘‘એત્તકોવ દેસનાહારસમ્પાતો પરિપુણ્ણો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો દેસનાહારસમ્પાતો’’તિ વુત્તં. એકેકસ્મિંયેવ સુત્તે અસ્સાદાદયો યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન દેસનાહારસમ્પાતેન નીહરિત્વા યથારહં દસ્સિતા, સો સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો દેસનાહારસમ્પાતો નિયુત્તો યથારહં નિદ્ધારેત્વા યુજ્જિતબ્બોતિ અત્થો ગહિતો.

ઇતિ દેસનાહારસમ્પાતે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન…પે… ગહેતબ્બોતિ.