૧૫. પરિક્ખારહારવિભઙ્ગવિભાવના

૪૯. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન વિભઙ્ગેન દુક્ખસચ્ચાદીનં એકત્તતાદયો વિભત્તા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો પરિક્ખારહારવિભઙ્ગો નામા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો પરિક્ખારો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારો હારો પરિક્ખારહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘યે ધમ્મા યં ધમ્મં જનયન્તી’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘યો ધમ્મો યં ધમ્મં જનયતિ, તસ્સ સો પરિક્ખારો’’તિઆદિકો પરિક્ખારભૂતસ્સ હેતુનો ચેવ પચ્ચયસ્સ ચ વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો પરિક્ખારવિભઙ્ગો નામ.

‘‘કતમો સંવણ્ણેતબ્બો પરિક્ખારો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યો ધમ્મો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો હેતુપચ્ચયપ્પકારો ધમ્મો યં ફલભૂતં ધમ્મં જનયતિ જનેતિ, તસ્સ ફલધમ્મસ્સ સો હેતુપચ્ચયપ્પકારો ધમ્મો પરિક્ખારો નામ. ‘‘કિંલક્ખણો પરિક્ખારો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા તથા પુચ્છિત્વા લક્ખણવિસેસં દસ્સેતું ‘‘કિંલક્ખણો’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘તત્થ ‘યો ધમ્મો યં ધમ્મં જનયતિ, તસ્સ સો પરિક્ખારો’તિ સઙ્ખેપતો પરિક્ખારલક્ખણં વત્વા તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘કિંલક્ખણો’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૯) વુત્તં. ‘‘કિત્તકા ધમ્મા જનયન્તી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દ્વે ધમ્મા જનયન્તિ હેતુ ચ પચ્ચયો ચા’’તિ વુત્તં. ‘‘હેતુપિ કારણં, પચ્ચયોપિ કારણં, તસ્મા કારણાયેવ કેન લક્ખણેન દ્વિધા વુત્તા’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તત્થ કિંલક્ખણો’’તિઆદિ વુત્તં. જનિતબ્બફલતો અઞ્ઞેહિ ફલેહિ અસાધારણલક્ખણો હેતુ, સબ્બફલેહિ સાધારણલક્ખણો પચ્ચયો, ઇમિના વિસેસલક્ખણેન દ્વિધા વત્તબ્બાતિ અત્થો. ‘‘સાધારણાસાધારણવિસેસો કીદિસો ભવે’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યથા કિં ભવે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યથા અઙ્કુરસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા યો સાધારણાસાધારણવિસેસો અત્થિ, તથા સો સાધારણાસાધારણવિસેસો કિં વિય ભવેતિ અત્થો. અઙ્કુરસ્સ નિબ્બત્તિયા બીજં અસાધારણં યથા, તથા હેતુ ફલસ્સ નિબ્બત્તિયા અસાધારણો ભવે. પથવી ચ આપો ચ અઙ્કુરસ્સ નિબ્બત્તિયા સાધારણા ભવન્તિ યથા, તથા પચ્ચયો ફલસ્સ નિબ્બત્તિયા સાધારણો ભવે. સબ્બફલસ્સ પચ્ચયત્તા અઙ્કુરસ્સ બીજં અસાધારણં જનકં હેતુ. ‘‘કથં પથવી, આપો ચ સાધારણા જનકાતિ સદ્દહિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘અઙ્કુરસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. સમં સમાનં ફલં ભવાપેતીતિ સભાવો, કો સો? બીજં હેતુયેવ. ‘‘કિં હેતુપચ્ચયાનં વિસેસો બીજઙ્કુરોપમાયેવ દસ્સેતબ્બો, ઉદાહુ અઞ્ઞૂપમાયપિ દસ્સેતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા અઞ્ઞાય ઉપમાયપિ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘યથા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમાય ઉપમાયપિ હેતુપચ્ચયાનં વિસેસો વિજાનિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

બીજઙ્કુરાદીસુ બાહિરેસુ પરિક્ખારભૂતાનં હેતુપચ્ચયાનં વિસેસો આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કથં અજ્ઝત્તિકેસુ વિભત્તો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘અયઞ્હિ સંસારો’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા ‘‘બાહિરેસુ પરિક્ખારભૂતો હેતુપચ્ચયો યુત્તો હોતુ, કથં અજ્ઝત્તિકેસુ યુત્તો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘અયઞ્હિ સંસારો’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘એવં બાહિરં હેતુપચ્ચયવિભાગં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અજ્ઝત્તિકં દસ્સેતું ‘અયઞ્હિ સંસારો’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૯) વુત્તં. હેતુપચ્ચયેહિ સહ સંસારો ભવતીતિ સહેતુપચ્ચયો. અયં સંસારો હિ યસ્મા સહેતુપચ્ચયો હુત્વા નિબ્બત્તો, તસ્મા અજ્ઝત્તિકેપિ પરિક્ખારભૂતો હેતુપચ્ચયો યુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

સો ઇમસ્સ સંસારસ્સ સહેતુપચ્ચયત્તં યદિ ભગવતા વુત્તં, એવં સતિ અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બં, ‘‘કથં સદ્દહિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘એવઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. એવન્તિ ઇમિના અવિજ્જાદિના હેતુપચ્ચયેન સબ્બો પટિચ્ચસમુપ્પાદો સંસારોતિ નિબ્બત્તોતિ ભગવતા સંસારસ્સ સહેતુપચ્ચયત્તં વુત્તં, તસ્મા સદ્દહિતબ્બં. અવિજ્જાદયો સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયો હોતુ, ‘‘કતમો અવિજ્જાય હેતૂ’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ઇતિ અવિજ્જા અવિજ્જાય હેતૂ’’તિ વુત્તં. ‘‘કતમો અવિજ્જાય પચ્ચયો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘અયોનિસો મનસિકારો પચ્ચયો’’તિ વુત્તં. ‘‘કતમા અવિજ્જા કતમાય અવિજ્જાય હેતૂ’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘પુરિમિકા અવિજ્જા પચ્છિમિકાય અવિજ્જાય હેતૂ’’તિ વુત્તં. ‘‘કતમા પુરિમિકા અવિજ્જા કતમા પચ્છિમિકા અવિજ્જા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનસ્સ હેતુભૂતો પુરિમો અવિજ્જાનુસયો સમનન્તરોવ કિં, ઉદાહુ પરમ્પરહેતુપિ હોતી’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘બીજઙ્કુરો વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. બીજઙ્કુરોતિ બીજાનં અઙ્કુરોતિ બીજઙ્કુરો, બીજાનં સમનન્તરહેતુતાય અઙ્કુરો નિબ્બત્તતિ વિય. યત્થ રુક્ખાદિકે યં ફલં નિબ્બત્તતિ, તસ્મિં રુક્ખાદિકે નિબ્બત્તસ્સ અસ્સ ફલસ્સ ઇદં બીજં પન પરમ્પરહેતુતાય હેતુભૂતં ભવતિ.

‘‘બીજં પન એકંયેવ હોતિ, કથં દ્વિધા વત્તબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘દુવિધો હી’’તિઆદિ વુત્તં, સમનન્તરકાલપરમ્પરકાલભેદેન હેતુપિ દુવિધો હોતિયેવાતિ અત્થો. બીજભૂતો હેતુ દુવિધો યથા, એવં અવિજ્જાય હેતુભૂતો અવિજ્જાનુસયોપિ સમનન્તરહેતુ ચ પરમ્પરહેતુ ચાતિ કાલભેદેન દુવિધો ભવતિ, સમનન્તરો અવિજ્જાનુસયો સમનન્તરસ્સ અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનસ્સ સમનન્તરહેતુ હોતિ. પુરિમતરો અવિજ્જાનુસયો પચ્છિમતરસ્સ અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનસ્સ પરમ્પરહેતુ હોતિ. ઇતિ બીજભૂતો અસાધારણો હેતુ, પથવીઆપાદિકો સાધારણો પચ્ચયોતિ વિસેસો પાકટો યથા, એવં અવિજ્જાનુસયો અસાધારણો હેતુ, અયોનિસોમનસિકારો સાધારણો પચ્ચયોતિ વિસેસો દટ્ઠબ્બો.

‘‘એત્તકેનેવ હેતુપચ્ચયાનં વિસેસો વત્તબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યથા વા પન થાલકઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘યથા વા પનાતિઆદિનાપિ હેતુપચ્ચયવિભાગમેવ દસ્સેતી’’તિ વુત્તં. તત્થ પદીપસ્સ પચ્ચયભૂતં થાલકઞ્ચ વટ્ટિ ચ તેલઞ્ચ પદીપસ્સ સભાવહેતુ સમાનહેતુ ન હોતીતિ યોજના. ‘‘પદીપસ્સ પચ્ચયભૂતમ્પિ થાલકાદિકં સભાવહેતુ ન હોતીતિ કસ્મા સદ્દહિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિ વુત્તં. પદીપસ્સ પચ્ચયભૂતં અનગ્ગિકં અગ્ગિરહિતં થાલકઞ્ચ વટ્ટિઞ્ચ તેલઞ્ચ દીપેતું જાલેતું હિ યસ્મા ન સક્કા, તસ્મા પુરિમો પદીપો પચ્છિમસ્સ પદીપસ્સ સભાવહેતુ હોતિ વિય, એવં થાલકાદિકં સભાવહેતુ ન હોતિ. ઇતિ એવંપકારો સભાવો સમાનો પદીપો હેતુ હોતિ યથા, પરભાવો અસમાનો થાલકાદિકો પચ્ચયો હોતિ યથા ચ, તથા અજ્ઝત્તિકો સભાવો હેતુ હોતિ, બાહિરો અસમાનો પચ્ચયો હોતિ. જનકો અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનસ્સ હેતુ હોતિ, પરિગ્ગાહકો ઉપત્થમ્ભકો પચ્ચયો હોતિ. અઞ્ઞેહિ ફલેહિ અસાધારણો હેતુ હોતિ, સબ્બેહિ ફલેહિ સાધારણો પચ્ચયો હોતીતિ યોજેત્વા પદીપોપમાયપિ હેતુપચ્ચયાનં પાકટો વિસેસો દટ્ઠબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

હેતુપચ્ચયપ્પભેદં કારણં પરિક્ખારોતિ આચરિયેન વુત્તં, તસ્સ કારણસ્સ કારણભાવો ચ ફલાપેક્ખો હોતિ, તસ્મા ‘‘યો કારણભાવો યેનાકારેન હોતિ, કતમો સો કારણભાવો, કતમો સો આકારો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ચ ‘‘યં ફલં યેન વિસેસેન હોતિ, કતમં તં ફલં, કતમો સો વિસેસો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ચ ‘‘કારણફલાનં યો સમ્બન્ધો હોતિ, કતમો સો સમ્બન્ધો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ચ તં સબ્બં વિભાવેતું ‘‘અવુપચ્છેદત્થો’’તિઆદિ વુત્તં. અયમનુસન્ધ્યત્થો ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇદાનિ યસ્મા કારણં ‘પરિક્ખારો’તિ વુત્તં, કારણભાવો ચ ફલાપેક્ખાય, તસ્મા કારણસ્સ યો કારણભાવો યથા ચ સો હોતિ, યઞ્ચ ફલં, યો ચ તસ્સ વિસેસો, યો ચ કારણફલાનં સમ્બન્ધો, તં સબ્બં વિભાવેતું ‘અવુપચ્છેદત્થો’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૯) ઇમિના વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ અવુપચ્છિન્નસ્સ હેતુપચ્ચયસઙ્ખાતસ્સ કારણસ્સ યો અનુપચ્છેદત્થો અત્થિ, સો અનુપચ્છેદત્થો સન્તતિઅત્થો હોતિ ફલેન સમ્બન્ધત્તા, યઞ્ચ કારણં અત્તનો ફલસ્સ જનકં ઉપત્થમ્ભકં હુત્વા નિરુજ્ઝતિ, સો અનુપચ્છિન્નો એવ નામ હોતીતિ. યઞ્ચ ફલં અઞ્ઞસ્સ કારણં હુત્વા નિરુજ્ઝતિ, તસ્મિં અનુપચ્છિન્ને તસ્સ ચ સન્તતિઅત્થો હોતિ. યં પન ફલં અઞ્ઞસ્સ ફલસ્સ કારણં અહુત્વા નિરુજ્ઝતિ, તં ઉપચ્છિન્નં હોતિ, યથા તં અરહતો ચુતિચિત્તન્તિ. કારણતો નિબ્બત્તસ્સ ફલસ્સ યો નિબ્બત્તિઅત્થો અત્થિ, સો નિબ્બત્તિઅત્થો ફલત્થો હોતિ. પટિસન્ધિક્ખન્ધાનં યો પટિસન્ધિઅત્થો પટિસન્દહનત્થો અત્થિ, સો પટિસન્ધિઅત્થો પુનબ્ભવત્થો પુનબ્ભવનત્થો હોતિ. કિલેસાનં યો પલિબોધત્થો સન્તાને ઉપ્પજ્જનત્થો અત્થિ, સો પલિબોધત્થો પરિયુટ્ઠાનત્થો હોતિ. કિલેસાનં મગ્ગેન યો અસમુગ્ઘાતત્થો અત્થિ, સો અસમુગ્ઘાતત્થો અનુસયત્થો હોતિ. અવિજ્જાય ચતુન્નં સચ્ચાનં યો અસમ્પટિવેધત્થો અત્થિ, સો અસમ્પટિવેધત્થો અવિજ્જત્થો હોતિ. અરહત્તમગ્ગેન યો અપરિઞ્ઞાતત્થો અત્થિ, સો અપરિઞ્ઞાતત્થો વિઞ્ઞાણસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ બીજત્થો હોતિ.

એત્તાવતા કારણભાવો ચ કારણાકારો ચ ફલઞ્ચ ફલવિસેસો ચ આચરિયેન વિભત્તો, અમ્હેહિ ચ ઞાતો, ‘‘કતમો પરમ્પરહેતુપચ્ચયત્થો, કતમો ચ સમ્બન્ધત્થો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યત્થ અવુપચ્છેદો’’તિઆદિ વુત્તં. યત્થ યસ્સં રૂપારૂપપવત્તિયં અવુપચ્છિન્નસ્સ હેતુપચ્ચયપ્પભેદસ્સ કારણસ્સ યો અવુપચ્છેદો અત્થિ, સો અવુપચ્છેદો તત્થ તિસ્સં રૂપારૂપપવત્તિયં સન્તતિ હોતિ. યત્થ યસ્સં રૂપારૂપપવત્તિયં યા સન્તતિ અત્થિ, સા સન્તતિતત્થ રૂપારૂપપવત્તિયં નિબ્બત્તિ હોતીતિઆદિના યોજેત્વા પરમ્પરહેતુઆદિકો વિઞ્ઞાતબ્બો.

સીલક્ખન્ધોતિ પરિસુદ્ધસીલક્ખન્ધો. સમાધિક્ખન્ધસ્સાતિ મહગ્ગતક્ખન્ધસ્સ, સમાધિપટ્ઠાનો હિ મહગ્ગતધમ્મો. પઞ્ઞાક્ખન્ધોતિ મગ્ગફલપઞ્ઞાપધાનક્ખન્ધો. સો હિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણક્ખન્ધસ્સ પચ્ચયો હોતિ. તિત્થઞ્ઞુતાદીનં અત્થો પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણનાયં વુત્તોવ.

સભાવો હેતૂતિ આચરિયેન વુત્તો, ‘‘કીદિસો સો સભાવો હેતૂ’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યથા વા પન ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુઞ્ચ ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ પટિચ્ચ નિસ્સયં કત્વા રૂપે પટિચ્ચ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ ચક્ખાદીસુ ચક્ખુન્દ્રિયં આધિપતેય્યપચ્ચયતાય ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાય ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો, રૂપારમ્મણં પુરેજાતારમ્મણપચ્ચયતાય પચ્ચયો, આલોકો સન્નિસ્સયતાય ઉપનિસ્સયતાય પચ્ચયો હોતિ. સો પચ્ચયો હોન્તો ફલેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન અસમાનત્તા સભાવો હેતુ ન હોતિ, પચ્ચયો ચ હોતિ મનસિકારો. કિરિયમનોધાતુ પન ફલેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાણભાવેન સમાનત્તા સભાવો હેતુ હોતિ યથા, એવં સઙ્ખારા નામક્ખન્ધભાવેન સમાનત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયા હોન્તા સભાવો હેતુ હોન્તિ. વિઞ્ઞાણં નામરૂપેન એકસન્તતિવસેન સમાનત્તા નામરૂપસ્સ પચ્ચયો હોન્તં સભાવો હેતુ હોતિ. ઇમિના નયેન ‘‘નામરૂપં સળાયતનસ્સા’’તિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એવં વુત્તપ્પકારો હેતુ, પચ્ચયો જનકો, ઉપત્થમ્ભકો ચ યો કોચિ ઉપનિસ્સયો બલવપચ્ચયો હોતિ, સબ્બો સો હેતુપચ્ચયો જનકઉપત્થમ્ભકો જનિતબ્બુપત્થમ્ભિયસ્સ ફલસ્સ પરિક્ખરણતો અભિસઙ્ખરણતો નિપ્પરિયાયતો પરિક્ખારો નામ.

‘‘વુત્તપ્પકારો હેતુપચ્ચયો પરિક્ખારો નામાતિ કેન અમ્હેહિ સદ્દહિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન કારણભૂતેન સબ્બસ્સ હેતુપચ્ચયસ્સ પરિક્ખારભાવેન આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ‘‘યે ધમ્મા યં ધમ્મં જનયન્તી’’તિ યં વચનં આહ, તેન વચનેન સદ્દહિતબ્બો, ‘‘યે ધમ્મા યં ધમ્મં જનયન્તી’’તિ વચનં નિસ્સાય તુમ્હેહિ સલ્લક્ખેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

‘‘એત્તકોવ પરિક્ખારો હારો યુઞ્જિતબ્બો’’તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘નિયુત્તો પરિક્ખારો હારો’’તિ વુત્તં, યો યો પરિક્ખારો હારો યુઞ્જિતબ્બો, સો સો પરિક્ખારો હારો નીહરિત્વા યુત્તો યુઞ્જિતબ્બોતિ.

ઇતિ પરિક્ખારહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.