૧૪. અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવિભાવના

૪૬. યેન યેન સંવણ્ણનાવિસેસભૂતેન વિભઙ્ગેન પઞ્હાદયો સોધિતા, સો સંવણ્ણનાવિસેસભૂતો પરિપુણ્ણો, ‘‘કતમો અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગો’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘તત્થ કતમો અધિટ્ઠાનો હારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ નિદ્દિટ્ઠેસુ સોળસસુ દેસનાહારાદીસુ કતમો સંવણ્ણનાવિસેસો પટિનિદ્દેસતો અધિટ્ઠાનો હારો અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગો નામાતિ પુચ્છતિ. ‘‘એકત્તતાય ધમ્મા, યેપિ ચ વેમત્તતાય નિદ્દિટ્ઠા’’તિઆદિનિદ્દેસસ્સ ઇદાનિ મયા વુચ્ચમાનો ‘‘યે તત્થ નિદ્દિટ્ઠા, તથા તે ધારયિતબ્બા’’તિઆદિકો વિત્થારસંવણ્ણનાવિસેસો અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગો નામાતિ ગહેતબ્બો.

‘‘યે ધમ્મા સુત્તેસુ એકત્તતાય ચ વેમત્તતાય ચ નિદ્દિટ્ઠા, તે ધમ્મા કિં પન તથેવ ધારયિતબ્બા, ઉદાહુ અઞ્ઞથાપિ વિકપ્પયિતબ્બા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘યે તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તેસુ સુત્તન્તેસુ યે દુક્ખસચ્ચાદયો ધમ્મા એકત્તતાય ચ વેમત્તતાય ચ નિદ્દિટ્ઠા, તે દુક્ખસચ્ચાદયો ધમ્મા તથા એકત્તતાય ચ વેમત્તતાય ચ ધારયિતબ્બા ઉપલક્ખિતબ્બા, ન અઞ્ઞથા વિકપ્પયિતબ્બા.

‘‘સામઞ્ઞકપ્પનાય વોહારભાવેન અનવટ્ઠાનતો કતમા એકત્તતા, કતમા વેમત્તતા’’તિ પુચ્છિતબ્બત્તા ‘‘દુક્ખન્તિ એકત્તતા’’તિઆદિ વુત્તં. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા દુક્ખસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં દુક્ખસામઞ્ઞતા દુક્ખસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમં દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છિતા ‘‘જાતિ દુક્ખા, જરા દુક્ખા…પે... વિઞ્ઞાણં દુક્ખ’’ન્તિ જાતિઆદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા દુક્ખવિસેસતા વુત્તા, સા અયં દુક્ખવિસેસતા દુક્ખસ્સ વેમત્તતા નામ. તત્થાતિ યે દુક્ખાદયો ધમ્મા સુત્તે વુત્તા, તત્થ તેસુ દુક્ખાદીસુ અત્થેસુ.

દુક્ખસમુદયોતિ ‘‘તણ્હા પોનોભવિકા’’તિ વિસેસમનપેક્ખિત્વા યા સમુદયસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં સમુદયસામઞ્ઞતા સમુદયસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો સમુદયો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યાયં તણ્હા…પે… વિભવતણ્હા’’તિ વિસેસં અપેક્ખિત્વા યા સમુદયવિસેસતા વુત્તા, સા અયં સમુદયવિસેસતા સમુદયસ્સ વેમત્તતા નામ.

દુક્ખનિરોધોતિ ‘‘તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો’’તિ વિસેસમનપેક્ખિત્વા યા નિરોધસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં નિરોધસામઞ્ઞતા નિરોધસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો દુક્ખનિરોધો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યો તસ્સાયેવ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો ચાગો પટિનિસ્સગ્ગો મુત્તિ અનાલયો’’તિ વિસેસમપેક્ખિત્વા યા નિરોધવિસેસતા વુત્તા, સા અયં નિરોધવિસેસતા નિરોધસ્સ વેમત્તતા નામ.

દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ? પટિપદાતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા નિરોધગામિનિપટિપદાસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં નિરોધગામિનિપટિપદાસામઞ્ઞતા મગ્ગસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમા દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અયમેવ અરિયો…પે… સમ્માસમાધી’’તિ સમ્માદિટ્ઠિઆદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા વિસેસદુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદતા વુત્તા, સા અયં વિસેસદુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદતા મગ્ગસ્સ વેમત્તતા નામ.

મગ્ગોતિ નિરયગામિમગ્ગાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા સામઞ્ઞમગ્ગતા વુત્તા, સા અયં સામઞ્ઞમગ્ગતા મગ્ગસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો મગ્ગો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નિરયગામી મગ્ગો…પે… નિબ્બાનગામી મગ્ગો’’તિ નિરયગામિમગ્ગાદિવિસેસં અપેક્ખિત્વા યા વિસેસમગ્ગતા વુત્તા, સા અયં વિસેસમગ્ગતા મગ્ગસ્સ વેમત્તતા નામ.

નિરોધોતિ પટિસઙ્ખાનિરોધાદિવિસેસં અનપેક્ખિત્વા યા સામઞ્ઞનિરોધતા વુત્તા, સા અયં સામઞ્ઞનિરોધતા નિરોધસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો નિરોધો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પટિસઙ્ખાનિરોધો…પે… સબ્બકિલેસનિરોધો’’તિ પટિસઙ્ખાનિરોધાદિવિસેસં અપેક્ખિત્વા યા વિસેસનિરોધતા વુત્તા, સા અયં વિસેસનિરોધતા નિરોધસ્સ વેમત્તતા નામ.

રૂપન્તિ ચાતુમહાભૂતિકાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા સામઞ્ઞરૂપતા વુત્તા, સા અયં સામઞ્ઞરૂપતા રૂપસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમં રૂપ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ચાતુમહાભૂતિકં…પે… વાયોધાતુયા ચિત્તં વિરાજેતી’’તિ ચાતુમહાભૂતિકાદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા વિસેસરૂપતા વુત્તા, સા અયં વિસેસરૂપતા રૂપસ્સ વેમત્તતા નામ.

૪૮. અવિજ્જાતિ દુક્ખેઅઞ્ઞાણાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા અવિજ્જાસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં અવિજ્જાસામઞ્ઞતા અવિજ્જાય એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમા અવિજ્જા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણં, દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં…પે… અવિજ્જાલઙ્ઘી મોહો અકુસલમૂલ’’ન્તિ દુક્ખેઅઞ્ઞાણાદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા અવિજ્જાવિસેસતા વુત્તા, સા અયં અવિજ્જાવિસેસતા અવિજ્જાય વેમત્તતા નામ.

વિજ્જાતિ દુક્ખેઞાણાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા વિજ્જાસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં વિજ્જાસામઞ્ઞતા વિજ્જાય એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમા વિજ્જા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દુક્ખે ઞાણં, દુક્ખસમુદયે ઞાણં…પે… ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિ દુક્ખેઞાણાદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા વિજ્જાવિસેસતા વુત્તા, સા અયં વિજ્જાવિસેસતા વિજ્જાય વેમત્તતા નામ.

સમાપત્તીતિ સઞ્ઞાસમાપત્યાદિવિસેસં અનપેક્ખિત્વા યા સામઞ્ઞસમાપત્તિતા વુત્તા, સા સામઞ્ઞસમાપત્તિતા સમાપત્તિયા એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમા સમાપત્તી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સઞ્ઞાસમાપત્તિ અસઞ્ઞાસમાપત્તિ…પે… નિરોધસમાપત્તી’’તિ સઞ્ઞાસમાપત્યાદિવિસેસં અપેક્ખિત્વા યા વિસેસસમાપત્તિતા વુત્તા, સા અયં વિસેસસમાપત્તિતા સમાપત્તિયા વેમત્તતા નામ.

ઝાયીતિ સેક્ખઝાયીઆદિવિસેસં અનપેક્ખિત્વા યા ઝાયીસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા ઝાયીસામઞ્ઞતા ઝાયિનો એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો ઝાયી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અત્થિ સેક્ખો ઝાયી, અત્થિ અસેક્ખો ઝાયી…પે… પઞ્ઞુત્તરો ઝાયી’’તિ સેક્ખઝાયીઅસેક્ખઝાયીઆદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા ઝાયીવિસેસતા વુત્તા, સા અયં ઝાયીવિસેસતા ઝાયિનો વેમત્તતા નામ.

સમાધીતિ સરણસમાધ્યાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા સમાધિસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં સમાધિસામઞ્ઞતા સમાધિનો એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો સમાધી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સરણો સમાધિ, અરણો સમાધિ…પે… મિચ્છાસમાધિ, સમ્માસમાધી’’તિ સરણસમાધ્યાદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા સમાધિવિસેસતા વુત્તા, સા અયં સમાધિવિસેસતા સમાધિનો વેમત્તતા નામ.

પટિપદાતિ આગાળ્હપટિપદાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા પટિપદાસામઞ્ઞતા વુત્તા, અયં પટિપદાસામઞ્ઞતા પટિપદાય એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમા પટિપદા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આગાળ્હપટિપદા, નિજ્ઝામપટિપદા…પે… સુખા પટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા’’તિ આગાળ્હપટિપદાદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા પટિપદાવિસેસતા વુત્તા, સા અયં પટિપદાવિસેસતા પટિપદાય વેમત્તતા નામ.

કાયોતિ નામકાયાદિવિસેસમનપેક્ખિત્વા યા કાયસામઞ્ઞતા વુત્તા, સા અયં કાયસામઞ્ઞતા કાયસ્સ એકત્તતા નામ. ‘‘તત્થ કતમો કાયો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નામકાયો રૂપકાયો…પે… અયં નામકાયો’’તિ નામકાયાદિવિસેસમપેક્ખિત્વા યા કાયવિસેસતા વુત્તા, સા અયં કાયવિસેસતા કાયસ્સ વેમત્તતા નામાતિ યોજના કાતબ્બા. પદત્થાદિકો વિસેસો અટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૭) વિત્થારતો વુત્તો.

વુત્તપ્પકારસ્સ દુક્ખસમુદયાદિકસ્સ ધમ્મસ્સ એકત્તતાદિલક્ખણં નિગમનવસેન દસ્સેતું ‘‘એવં યો ધમ્મો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવન્તિ ઇમિના મયા વુત્તેન ‘‘દુક્ખન્તિ એકત્તતા. તત્થ કતમં દુક્ખં? જાતિ દુક્ખા, જરા દુક્ખા’’તિઆદિવચનેન. યો ધમ્મોતિ યો કોચિ જાતિજરાબ્યાધ્યાદિવિસેસધમ્મો. યસ્સ ધમ્મસ્સાતિ તતો જાતિઆદિવિસેસધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ જરાદિવિસેસધમ્મસ્સ. સમાનભાવોતિ જાતિઆદિવિસેસધમ્મેન જરાદિવિસેસધમ્મસ્સ દુક્ખભાવેન સમાનભાવો. તસ્સ ધમ્મસ્સાતિ જરાદિવિસેસધમ્મસ્સ. એકત્તતાયાતિ દુક્ખસમુદયતાદિસમાનતાય દુક્ખસમુદયાદિભાવાનં એકીભાવેન. એકીભવતીતિ જાતિઆદિવિસેસભેદેન અનેકોપિ ‘‘દુક્ખસમુદયો’’તિઆદિના એકસદ્દાભિધેય્યતાય એકીભવતિ. યેન યેન વા પન વિલક્ખણો, તેન તેન વેમત્તં ગચ્છતિ. યસ્સ જાતિઆદિધમ્મસ્સ યેન યેન અભિનિબ્બત્તનપરિપાચનાદિસભાવેન યો જાતિઆદિધમ્મો જરાદિધમ્મેન વિલક્ખણો વિસદિસો હોતિ, તસ્સ જાતિઆદિધમ્મસ્સ તેન તેન અભિનિબ્બત્તનપરિપાચનાદિસભાવેન સો જાતિઆદિધમ્મો જરાદિધમ્મેન વેમત્તતં વિસદિસત્તં ગચ્છતિ, દુક્ખસમુદયાદિભાવેન સમાનોપિ જાતિઆદિધમ્મો જરાદિધમ્મસ્સ વિસિટ્ઠતં ગચ્છતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

દુક્ખસમુદયાદિધમ્મસ્સ એકત્તવેમત્તતા આચરિયેન વિભત્તા, અમ્હેહિ ચ ઞાતા, ‘‘તાય એકત્તવેમત્તતાય કત્થ પુચ્છિતે સતિ અધિટ્ઠાનં વીમંસિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બત્તા સુત્તાદિકે પુચ્છિતે સતિ વીમંસિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘એવં સુત્તે વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એવં ઇમિના વુત્તપ્પકારેન સુત્તે વા પુચ્છિતે, વેય્યાકરણે વા પુચ્છિતે, ગાથાયં વા પુચ્છિતાયં સતિ અધિટ્ઠાનં વીમંસિતબ્બં. ‘‘કિં વીમંસિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છેય્ય ‘‘એકત્તતાય પુચ્છતિ કિં, ઉદાહુ વેમત્તતાય પુચ્છતિ કિ’’ન્તિ વીમંસિતબ્બન્તિ યોજના. અટ્ઠકથાયં પન – ‘‘ઇદાનિ તાવ એકત્તવેમત્તતાવિસયે નિયોજેત્વા દસ્સેતું ‘સુત્તે વા વેય્યાકરણે વા’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૮) વુત્તં. ‘‘કથં પુચ્છિતં, કથં વિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બત્તા ‘‘યદિ એકત્તતાયા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તેનાહા’’તિઆદ્યાનુસન્ધ્યાદિકો ચ ‘‘નિયુત્તો અધિટ્ઠાનો હારો’’તિ ઇમસ્સ અનુસન્ધ્યાદિકો ચ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો.

ઇતિ અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગે સત્તિબલાનુરૂપા રચિતા

વિભાવના નિટ્ઠિતા.

પણ્ડિતેહિ પન અટ્ઠકથાટીકાનુસારેન ગમ્ભીરત્થો વિત્થારતો વિભજિત્વા ગહેતબ્બોતિ.