૭. પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૦૧-૪૦૩. તે પચ્ચયેતિ તે હેતુઆદિકે પચ્ચયે. પટિપાટિયાતિ એત્થ પચ્ચયપટિપાટિયા કુસલાદિપદપટિપાટિયા વાતિ આસઙ્કાયં ઉભયવસેનપિ અત્થો યુજ્જતીતિ દસ્સેન્તો પઠમં તાવ સન્ધાયાહ ‘‘યથાક્કમેના’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – ‘‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન દેસનાક્કમેન યાય પટિપાટિયા પટિચ્ચવારે પચ્ચયા આગતા, તદનુરૂપં તે દસ્સેતુન્તિ. દુતિયં પન દસ્સેતું ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સા પનાયં પદપટિપાટિ યસ્મા ન કુસલપદદસ્સનમત્તેન દસ્સિતા હોતિ, તસ્મા તં એકદેસેન સકલં નયતો દસ્સેન્તો આહ ‘‘કુસલો કુસલસ્સાતિ…પે… હોતી’’તિ. તેનાતિ નિદસ્સનમત્તેન ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિ પદેન. સબ્બો પભેદોતિ યં તત્થ તત્થ પચ્ચયે ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિકો યત્તકો પભેદો વિસ્સજ્જનં લભતિ, સો સબ્બો પભેદોતિ અત્થો. તે પચ્ચયે પટિપાટિયા દસ્સેતુન્તિ તે હેતુઆદિપચ્ચયે કુસલાદિપદપટિપાટિયા દસ્સેતું.

૪૦૪. ફલવિસેસં આકઙ્ખન્તા પટિગ્ગાહકતો વિય દાયકતોપિ યથા દક્ખિણા વિસુજ્ઝતિ, એવં દાનં દેન્તીતિ આહ ‘‘વિસુદ્ધં કત્વા’’તિ. તેસન્તિ વત્તબ્બતારહન્તિ ઇમિના વોદાનસ્સ સકદાગામિઆદીનં આવેણિકતં દસ્સેતિ. કામં અગ્ગમગ્ગપુરેચારિકમ્પિ વોદાનમેવ, અસેક્ખો પન હુત્વા તં પચ્ચવેક્ખતીતિ ન તં ઇધ ગહિતં. તન્તિ વોદાનં. ગોત્રભુચિત્તન્તિ અટ્ઠમકસ્સ ઉપ્પજ્જનકાલે ‘‘ગોત્રભૂ’’તિ વત્તબ્બતારહં ચિત્તં. ગોત્રભુસદિસન્તિ વા સોતાપન્નાદિગોત્રાભિભાવીતિ વા ગોત્રભુચિત્તન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચયુપ્પન્નં ભૂમિતો વવત્થપેતિ, ‘‘તેભૂમકકુસલમેવા’’તિ એત્થ વિય ન પચ્ચયધમ્મન્તિ અત્થો. દેસનન્તરત્તાતિ ‘‘કુસલચિત્તસમઙ્ગિસ્સા’’તિઆદિના પુગ્ગલામસનદેસનતો અઞ્ઞત્તા, અઞ્ઞથા ગહિતં પુન ન ગણ્હેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૫. રાગરહિતસ્સ વિય સોમનસ્સરહિતસ્સ ચ રાગસ્સ ન આરમ્મણે અસ્સાદનવસેન પવત્તિ અજ્ઝુપેક્ખનતોતિ વુત્તં ‘‘અસ્સાદનં…પે… કિચ્ચ’’ન્તિ. સહસાકારપ્પવત્તાય ઉપ્પિલાવિતસભાવાય પીતિયા આહિતવિસેસાય તણ્હાય તં તણ્હાભિનન્દનન્તિ વુચ્ચતીતિ તં સન્ધાયાહ ‘‘પીતિકિચ્ચસહિતાય તણ્હાય કિચ્ચ’’ન્તિ. યથા ચ યથાવુત્તકિચ્ચવિસેસાય પીતિયા આહિતવિસેસા તણ્હા તણ્હાભિનન્દના, એવં દિટ્ઠાભિનન્દના વેદિતબ્બા. યસ્મા પન સા અત્થતો પચ્ચયવિસેસવિસિટ્ઠા દિટ્ઠિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠાભિનન્દના દિટ્ઠિયેવા’’તિ. એત્થ પનાતિ ‘‘અભિનન્દતી’’તિ પદસ્સ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન વુત્તેસુ એતેસુ પન દ્વીસુ અત્થેસુ. અભિનન્દન્તસ્સાતિ ઇદં દિટ્ઠાભિનન્દનંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘પચ્છિમત્થમેવ ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. અભિનન્દન્તસ્સાતિ પન અવિસેસતો વુત્તત્તા તણ્હાવસેન દિટ્ઠિવસેન અભિનન્દન્તસ્સાતિ અયમેત્થ અત્થો અધિપ્પેતો, તસ્મા ‘‘અભિનન્દના…પે… ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ ઇદમિધ વચનમનોકાસં. કસ્મા? દિટ્ઠિરહિતેપિ સન્તાને અભિનન્દનસ્સ વુત્તત્તા. તણ્હાવસેન નન્દતીતિ તણ્હાભિનન્દનવસેનેવ વુત્તો અત્થો પુરિમો અત્થો. દ્વીસુ પન સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદેસૂતિ દિટ્ઠિરહિતાનિ સોમનસ્સસહગતચિત્તાનિ સન્ધાયાહ. યથાવુત્તેનાતિ ‘‘સરાગસ્સ સોમનસ્સસ્સા’’તિઆદિના વુત્તેન સોમનસ્સેન અસ્સાદેન્તસ્સ, રાગેન ચ તેસુયેવ યથાવુત્તેસુ દ્વીસુ ચિત્તેસુ અસ્સાદેન્તસ્સ, ચતૂસુપિ સોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ સપ્પીતિકતણ્હાય અભિનન્દન્તસ્સ, ચતૂસુપિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેસુ દિટ્ઠાભિનન્દનાય અભિનન્દન્તસ્સ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિપિ સક્કા યોજેતુ’’ન્તિ. યથા દિટ્ઠૂપનિસ્સયતો દિટ્ઠાભિનન્દના સમ્ભવતિ, એવં તણ્હૂપનિસ્સયતો તણ્હાભિનન્દનાપિ સમ્ભવતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અભિનન્દતિ રાગો ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનતો સપ્પીતિકતણ્હાય અભિનન્દન્તસ્સ રાગુપ્પત્તિપિ વત્તબ્બા, ન વા વત્તબ્બા તણ્હાભિનન્દનાય એવ રાગુપ્પત્તિયા વુત્તત્તા.

૪૦૬. ‘‘તદારમ્મણતાયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તદારમ્મણતા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વિભત્તિલોપો હેત્થ કતો’’તિ. તદારમ્મણતાતિ એત્થ તા-સદ્દાભિધેય્યો અત્થો ભાવો નામ, સો પન તદારમ્મણસદ્દાભિધેય્યતો અઞ્ઞો નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભાવવન્તતો વા અઞ્ઞો ભાવો નામ નત્થી’’તિ. એતેન સકત્થે અયં તા-સદ્દોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘વિપાકો તદારમ્મણભાવભૂતોતિ અત્થો’’તિ. એતસ્મિઞ્ચત્થે ‘‘તદારમ્મણતા’’તિ પચ્ચત્તેકવચનં દટ્ઠબ્બં. વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન…પે… ન વુત્તન્તિ યદિપિ કામાવચરવિપાકાનમ્પિ કમ્મં આરમ્મણં લબ્ભતિ, તં પન વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકાનં વિય ન એકન્તેન ઇમસ્સ વિપાકચિત્તસ્સ ઇદં કમ્મં આરમ્મણન્તિ વવત્થિતં કામાવચરવિપાકચિત્તાનં બહુભેદત્તા, તસ્મા તં લબ્ભમાનમ્પિ ન વુત્તન્તિ અત્થો. યદિ એવં કિં તં લબ્ભમાનમ્પિ ન દસ્સિતમેવાતિ આસઙ્કાયં આહ ‘‘તદારમ્મણેન પના’’તિઆદિ. અનુલોમતો સમાપજ્જને યેભુય્યેન આસન્નસમાપત્તિયા આરમ્મણભાવો દસ્સિતો, અઞ્ઞથા ‘‘પટિલોમતો વા એકન્તરિકવસેન વા’’તિ વચનં નિરત્થકં સિયાતિ અધિપ્પાયો. ભવેય્યાતિ અનાસન્નાપિ સમાપત્તિ આરમ્મણં ભવેય્ય, ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ અત્થો. તેનેવ હિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં. એવં સતીતિ યદિ આવજ્જનાય એવ આરમ્મણભાવેન કુસલાનં ખન્ધાનં અબ્યાકતારમ્મણતા અધિપ્પેતા, એવં સન્તે. વત્તબ્બં સિયાતિ ‘‘ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સા’’તિ ચ પાળિયં વત્તબ્બં સિયા તસ્સાપિ આવજ્જનાય આરમ્મણભાવતો. તં ન વુત્તન્તિ તં અબ્યાકતં ઇદ્ધિવિધઞાણં ‘‘કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સા’’તિ ન વુત્તં. હોન્તીતિ આરમ્મણં હોન્તિ. તાનીતિ ચેતોપરિયઞાણાદીનિ. યાય કાયચીતિ ચેતોપરિયઞાણાદીનં અઞ્ઞેસઞ્ચ કુસલાનં આરમ્મણકરણવસેન આવજ્જન્તિયા.

૪૦૭-૪૦૯. આદીનવદસ્સનેન સભાવતો ચ અનિટ્ઠતામત્તવસેન ચ દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બાતિ યોજેતબ્બં. આઘાતવત્થુઆદિભેદેન અક્ખન્તિભેદા વેદિતબ્બા.

૪૧૦. સબ્બસ્સાતિ પકરણપરિચ્છિન્ને ગય્હમાને સબ્બસ્સ અબ્યાકતસ્સ, અત્થન્તરવસેન પન ગય્હમાને સબ્બસ્સ ઞેય્યસ્સાતિ અત્થો. અસક્કુણેય્યત્તાતિ ઇદં વત્તબ્બસ્સ અનન્તાપરિમેય્યતાય વુત્તં, ન અઞ્ઞાણપટિઘાતતો.

૪૧૭. વોદાનસઙ્ખાતં વુટ્ઠાનં અપુબ્બતો ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘અપુબ્બતો ચિત્તસન્તાનતો વુટ્ઠાનં ભવઙ્ગમેવા’’તિ. તઞ્હિ યથાલદ્ધસ્સ વિસેસસ્સ વોદાપનં પગુણભાવાપાદનં અપુબ્બં નામ ન હોતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. અવજ્જેતબ્બત્તા વત્તબ્બં નત્થીતિ કુસલભાવેન સમાનત્તા વજ્જેતબ્બતાય અભાવતો વિભજિત્વા વત્તબ્બં નત્થિ, તસ્મા યદેત્થ વિસેસનં લબ્ભતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં…પે… સમાપત્તિયા’’તિ આહ. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડે વુત્તમેવાતિ પટ્ઠાને પન ‘‘કુસલે નિરુદ્ધે વિપાકો તદારમ્મણતા ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના ‘‘કિરિયાનન્તરં તદારમ્મણભાવે’’તિ યં વત્તબ્બં, તં ચિત્તુપ્પાદકણ્ડવણ્ણનાયં વુત્તમેવ.

તા ઉભોપીતિ યા ‘‘કુસલવિપાકાહેતુકસોમનસ્સસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા ચા’’તિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો વુત્તા, તા ઉભોપિ સોમનસ્સસહગતમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વુત્તા. કસ્મા? દસન્નં કામાવચરભવઙ્ગાનં અત્તનો તદારમ્મણકાલે સન્તીરણકાલે ચ વોટ્ઠબ્બનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવતો. ઉપેક્ખાસહગતા પન યથાવુત્તાનં દસન્નં વિપાકાનં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં અત્તનો તદારમ્મણાદિકાલે વોટ્ઠબ્બનકિરિયસ્સ સન્તીરણકાલે મનોધાતુકિરિયસ્સ ભવઙ્ગકાલેતિ યોજેતબ્બં.

૪૨૩. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ જાનિત્વા. દળ્હં ન ગહેતબ્બન્તિ દળ્હગ્ગાહં ન ગહેતબ્બં. બલવતો…પે… વિપચ્ચનતોતિ એતેન બલવતા દુબ્બલતા ચ અપ્પમાણં, કતોકાસતા પમાણન્તિ દસ્સેતિ. કતોકાસતા ચ અવસેસપચ્ચયસમવાયે વિપાકાભિમુખતાતિ દટ્ઠબ્બં. યં કિઞ્ચીતિ ચ બલવં દુબ્બલં વાતિ અત્થો. વિપાકજનકમ્પિ કિઞ્ચિ કમ્મં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો ન હોતીતિ સક્કા વત્તું. સતિ હિ કમ્મઉપનિસ્સયપચ્ચયાનં અવિનાભાવે વિપાકત્તિકે ઉપનિસ્સયપચ્ચયે ગહિતે કમ્મપચ્ચયો વિસું ન ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા, વેદનાત્તિકે ચ ઉપનિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતે કમ્મપચ્ચયેન સદ્ધિં અટ્ઠાતિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચયદ્વયસ્સ પન લબ્ભમાનતપ્પરાય દેસનાય ઉપનિસ્સયે ગહિતેપિ કમ્મપચ્ચયો ઉદ્ધરિતબ્બોયેવાતિ સક્કા વત્તું. લબ્ભમાનસ્સ હિ ઉદ્ધરણં ઞાયાગતં, તથા ઉપનિસ્સયે પચ્ચનીયતો ઠિતેપિ કમ્મપચ્ચયો વત્તબ્બોવ ઉપનિસ્સયસ્સ અનેકભેદત્તા, વિપાકં જનેન્તં કમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો ન હોતીતિ ન વત્તબ્બમેવાતિ વેદિતબ્બં.

પરસ્સ પવત્તં ઓમાનન્તિ પરસન્તાને અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તં અવમાનં. તેસૂતિ યો અનેન પુબ્બે હતો, તસ્સ ઞાતિમિત્તેસુ. માતુઘાતનત્થં પવત્તિતતાય પુરિમચેતનાય માતુઘાતકમ્મેન સદિસતા, યથા ચ આણત્તિયં પહારેપિ એસેવ નયો. તેન વુત્તં ‘‘એસ નયો દ્વીહિ પકારેહીતિ એત્થાપી’’તિ.

વટ્ટનિસ્સિતો દાનાદિવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેન્તો રાગં ઉપનિસ્સાય દાનાદિવસેન સદ્ધં ઉપ્પાદેતિ નામ, ન વિવટ્ટનિસ્સિતો અવિસેસેન વુત્તત્તાતિ આહ ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેન વદતી’’તિ. એતેસન્તિ કાયિકસુખદુક્ખાનં. એકતોપીતિ ઇદં યદિપિ એકસ્મિં સન્તાને સુખદુક્ખાનં એકસ્મિં ખણે ઉપ્પત્તિ નત્થિ, પચ્ચયસમાયોગો પન તેસં એકજ્ઝમ્પિ હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

૪૨૫. પુરિમવારેસુ વિયાતિ પટિચ્ચવારાદીસુ પુરિમેસુ વિય. ઇમસ્મિન્તિ પઞ્હાવારે. પચ્ચયેન ઉપ્પત્તિ વુચ્ચતીતિ હેતુઆદિના તેન તેન પચ્ચયેન તંતંપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિ ન વુચ્ચતિ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ હેતુઆદીનં તેસં તેસં પચ્ચયધમ્માનં. તંતંપચ્ચયભાવોતિ હેતુઆદીનં તંતંપચ્ચયભાવો વુચ્ચતિ. તેનેવ પુરિમેસુ છસુ વારેસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના તત્થ તત્થ ઉપ્પાદગ્ગહણં કતં, ઇધ પન ‘‘કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના પચ્ચયભાવો ગહિતો. તેનાતિ ઉપત્થમ્ભકત્તેન પચ્ચયભાવેન. ઇધાતિ પઞ્હાવારે.

૪૨૭. પતિટ્ઠાભૂતસ્સાતિ નિસ્સયભૂતસ્સ. કમ્મપચ્ચયોતિ સહજાતકમ્મપચ્ચયો. દુકમૂલકદુકાવસાનાતિ ‘‘કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્મા કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ ધમ્મસ્સા’’તિ એવં દુકમૂલકદુકાવસાના કત્વા વુત્તપઞ્હા. તત્થાતિ પચ્ચયવારે. કુસલો ચ અબ્યાકતો ચ ધમ્માતિ કુસલાબ્યાકતપ્પભેદા પચ્ચયુપ્પન્ના ધમ્મા. યતો તતો વાતિ પચ્ચયધમ્મનિયમં અકત્વા યતો તતો વા કુસલાબ્યાકતવસેન ઉભયપચ્ચયતો ઉપ્પત્તિમત્તમેવ તત્થ પચ્ચયવારે અધિપ્પેતં, ઉભયસ્સ યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉભિન્નં યથાવુત્તાનંયેવ પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવો ન અધિપ્પેતો ઉપ્પાદપધાનત્તા તસ્સા દેસનાયાતિ અધિપ્પાયો. નિસ્સયાદિભૂતાતિ નિસ્સયઅત્થિઅવિગતભૂતા પચ્ચયધમ્મા ન લબ્ભન્તિ, તસ્મા કુસલો ચ…પે… ન વુત્તન્તિ યોજના.

પઞ્હાવારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના

૪૩૯. એત્થાતિ અબ્યાકતમૂલકે. યદિ એવન્તિ યદિ કુસલાકુસલમૂલેહિ અલબ્ભમાનમ્પિ લબ્ભતિ, એવં સન્તે. ગણનમત્તસામઞ્ઞતો, ન પચ્ચયસામઞ્ઞતોતિ અધિપ્પાયો.

૪૪૦. નિદસ્સનવસેન દટ્ઠબ્બો યેભુય્યેન ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયસ્સ વિસભાગત્તા. ઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયા ચ વિસભાગાતિ વિસેસનેન યો તત્થ સભાગભાવો, તં નિવત્તેતિ. તથા ભાવાભાવતોતિ તસ્મિં હેતુપચ્ચયાકારે સતિ ભાવતો, હેતુધમ્માનં હેતુપચ્ચયભાવે સતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવતોતિ અત્થો. અધિપતિપચ્ચયાદીનન્તિ અધિપતિન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયાનં. વિસભાગતા હેતુપચ્ચયસ્સ. કુસલાદિહેતૂનન્તિ કુસલાકુસલકિરિયાબ્યાકતહેતૂનં. હેતુપચ્ચયભાવેતિ હેતુપચ્ચયત્તે હેતુભાવેન ઉપકારકત્તે. વિપાકપચ્ચયભાવાભાવતોતિ વિપાકપચ્ચયભાવસ્સ અભાવતો. ન હિ વિપાકાનં વિપાકપચ્ચયતા અત્થિ. વિપાકહેતૂનં ઇતરહેતૂહિ હેતુપચ્ચયતાય અત્થિ સભાગતાતિ આહ ‘‘હેતુવજ્જાન’’ન્તિ. વિપાકાનં વિસભાગતાય ભવિતબ્બં, ન હિ વિપાકધમ્મધમ્મનેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્માનં વિપાકેહિ સભાગતા અત્થિ રાસન્તરભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ઉભયપચ્ચયસહિતેતિ હેતુવિપાકપચ્ચયસહિતે. હેતુપચ્ચયભાવે વિપાકમ્હીતિ હેતુપચ્ચયભાવેન વત્તમાને વિપાકધમ્મે. વિપાકપચ્ચયત્તાભાવાભાવતોતિ વિપાકપચ્ચયભાવાભાવસ્સ અભાવતો. ન હિ વિપાકો વિપાકસ્સ વિપાકપચ્ચયો ન હોતિ, તસ્મા નત્થિ હેતુવિપાકપચ્ચયાનં વિસભાગતાતિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ઉદાહરણેન સમત્થેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. હેતુસહજાતપચ્ચયસહિતેતિ હેતુપચ્ચયસહજાતપચ્ચયસહિતે, ઉભયપચ્ચયયુત્તેતિ અત્થો. હેતૂનન્તિ ઇદં ‘‘સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો’’તિ ઇમિનાપિ સમ્બન્ધિતબ્બં. હેતૂનઞ્હિ હેતુપચ્ચયસહિતે રાસિમ્હિ હેતુપચ્ચયભાવો વિય સહજાતપચ્ચયભાવોપિ અત્થીતિ. તત્થ હેતુવજ્જાનં સહજાતધમ્માનં હેતુધમ્મસ્સ ચ ન સભાગતા વુચ્ચતિ સહજાતપચ્ચયેન સભાગભાવતો. એવમિધાપીતિ યથા હેતુસહજાતપચ્ચયેસુ વુત્તપ્પકારેન નત્થિ વિસભાગતા, એવમિધાપિ હેતુવિપાકપચ્ચયેસુ નત્થિ વિસભાગતાતિ અત્થો. એસ નયો વિપ્પયુત્તપચ્ચયેપીતિ ય્વાયં નયો હેતુસહજાતપચ્ચયેસુ વિસભાગતાભાવો વુત્તો, એસ નયો હેતુસહિતે વિપ્પયુત્તપચ્ચયેપીતિ અત્થો. તત્થાપિ હિ ‘‘હેતુવિપ્પયુત્તપચ્ચયસહિતે રાસિમ્હી’’તિઆદિ સક્કા યોજેતુન્તિ. પચ્ચુપ્પન્નો એવ પચ્ચયુપ્પન્નો, પચ્ચયો પન અતીતોપિ અનાગતોપિ કાલવિનિમુત્તોપિ હોતીતિ પચ્ચુપ્પન્નક્ખણે હેતુપચ્ચયભાવે સહજાતાદિપચ્ચયભાવં સન્ધાય તથાભાવાભાવવસેન સભાગતાય વુચ્ચમાનાય નાનાક્ખણિકાનં કુસલાદીનં હેતૂનં વિપાકાનઞ્ચ વસેન વિસભાગતા તસ્સેવ હેતુસ્સ ન વત્તબ્બાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘અપિચા’’તિઆદિના.

અગ્ગહિતવિસેસતો સામઞ્ઞતો વિસેસો ન સુવિઞ્ઞેય્યો હોતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘કુસલા વીમંસાધિપતીતિ એવં વત્તબ્બ’’ન્તિ.

૪૪૧-૪૪૩. ‘‘ઇતરાનિ દ્વે લભતી’’તિ એવં વત્તું ન સક્કા, હેતાધિપતિદુકેહિ દસ્સિતાનિ યાનિ ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ, કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ચત્તારિ વિસ્સજ્જનાનિ, તેસુ હેતુસહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતઇન્દ્રિયમગ્ગપચ્ચયેસુ સમ્પયુત્તપચ્ચયે પવિટ્ઠે ‘‘કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ, અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમાનિ દ્વે લભતિ. યં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સચે તેહિ સદ્ધિં…પે… તાનેવ દ્વે લભતી’’તિ, તેહિ પન ઇતરાનિ નામ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ચ અબ્યાકતસ્સ ચા’’તિ ઇમાનિ દ્વેપિ સિયું. ન હિ કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતરાનિ દ્વે લભતીતિ પુરિમપાઠો’’તિઆદિ. ઇતરાનિ દ્વેતિ વા અઞ્ઞાનિ દ્વે, યાનિ સમ્પયુત્તપચ્ચયવસેન દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ, વિપ્પયુત્તપવેસે પન તતો અઞ્ઞાનિ અઞ્ઞથાભૂતાનિ દ્વે વિસ્સજ્જનાનિ. યાનિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘કુસલો અબ્યાકતસ્સ, અબ્યાકતો અબ્યાકતસ્સાતિ દ્વે લભતીતિ પઠન્તી’’તિ. તેસૂતિ ઊનતરગણનાહેતૂસુ વિપાકઅઞ્ઞમઞ્ઞાદીસુ.

અનામટ્ઠવિપાકાનીતિ અગ્ગહિતવિપાકપચ્ચયાનિ, ઘટનં અપેક્ખિત્વા અયં નપુંસકનિદ્દેસો. ન વિપાકહેતુરહિતાનિ સાધારણવસેન વુત્તત્તા. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સામઞ્ઞતો નવન્નમ્પિ હેતૂનં વસેન વુત્તાની’’તિ, ‘‘વિપાકહેતુપિ લબ્ભતી’’તિ ચ.

તત્થાતિ પઞ્ચમઘટનતો પટ્ઠાય પઞ્ચસુ ઘટનેસુ. તેન વિપાકેન સહ, સમં વા ઉટ્ઠાનં એતસ્સાતિ સમુટ્ઠાનન્તિ અયમ્પિ અત્થો સમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપમ્પિ તંસમુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ સઙ્ગણ્હાતી’’તિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના કટત્તારૂપમ્પિ તંસમુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ સઙ્ગણ્હાતીતિ ઇમમેવત્થં અતિદિસતિ.

એવમ્પીતિ ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તપ્પકારેપીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતેસુ પન…પે… વુત્તનયેનપી’’તિ. યો યો પચ્ચયોતિ યો યો હેતુઆદિપચ્ચયો મૂલભાવેન ઠિતો પરેસં પચ્ચયાનં. તપ્પચ્ચયધમ્માનન્તિ તેહિ હેતુઆદિપચ્ચયેહિ પચ્ચયભૂતાનં હેતુઆદિધમ્માનં. નિરવસેસઊનઊનતરઊનતમલાભક્કમેનાતિ તે ધમ્મા યેસુ વિસ્સજ્જનેસુ યથારહં નિરવસેસા લબ્ભન્તિ, યેસુ ઊના ઊનતરા ઊનતમા ચ લબ્ભન્તિ, તેન કમેન ઘટનાવચનતો પચ્ચયુપ્પન્નાપિ યથાક્કમં નિરવસેસાદિક્કમેનેવ લબ્ભન્તિ. તેનાહ ‘‘નિરવસેસલાભે ચ…પે… વેદિતબ્બો’’તિ.

હેતુમૂલકં નિટ્ઠિતં.

૪૪૫. પઞ્ચમે એકન્તિ સનિસ્સયતો અબ્યાકતમૂલં અકુસલન્તિ ઇદં સન્ધાયાહ ‘‘વત્થુવસેન સનિસ્સયં વક્ખતી’’તિ. ન ઇદન્તિ ઇદં ચતુત્થં ઘટનં લબ્ભમાનસ્સપિ વત્થુસ્સ વસેન ઘટનં ન હોતિ તસ્સ વક્ખમાનત્તા, તસ્મા ‘‘આરમ્મણવસેનેવા’’તિ એકંસો ગહિતોતિ અત્થયોજના.

૪૪૬. સહજાતપુરેજાતા એકો નિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇમિના સતિપિ પચ્ચયધમ્મભેદે પચ્ચયભાવભેદો નત્થીતિ દસ્સેતિ, તથા ‘‘અત્થિપચ્ચયો’’તિ ઇમિનાપિ. અવિગતપચ્ચયોપેત્થ અત્થિપચ્ચયેનેવ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘અત્થિઅવિગતપચ્ચયો’’તિ પાઠો. સહજાતારમ્મણાધિપતિ પન ન કેવલં પચ્ચયધમ્મપ્પભેદોવ, અથ ખો પચ્ચયભાવભેદોપિ અત્થેવાતિ આહ ‘‘એવં…પે… અભાવતો’’તિ. વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘નિસ્સયભાવો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સહજાતપુરેજાતનિસ્સયાદીનન્તિ સહજાતનિસ્સયપુરેજાતનિસ્સયાદીનં. આદિ-સદ્દેન સહજાતપુરેજાતઅત્થિઅવિગતભાવે સઙ્ગણ્હાતિ. ન પનેવન્તિઆદિના વુત્તમેવત્થં વિવરન્તો ‘‘સહજાતો હી’’તિઆદિમાહ. ભિન્નસભાવાતિ સમાનેપિ અધિપતિસદ્દવચનીયભાવે પચ્ચયભાવવિસિટ્ઠેન સભાવેન ભિન્નસભાવા, ન હેતુપચ્ચયાદયો વિય સભાવમત્તેન. તેનેવાતિ ભિન્નસભાવત્તા એવ. અઞ્ઞથા ‘‘કુસલો કુસલસ્સ સહજાતવસેન, અબ્યાકતો આરમ્મણવસેન અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતી’’તિ તદુભયં એકજ્ઝં કત્વા વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્હાવારવિભઙ્ગે…પે… ન વુત્ત’’ન્તિ.

૪૪૭-૪૫૨. સાધારણવસેનાતિ અધિપતિન્દ્રિયભાવસામઞ્ઞેન. તથા ચેવ છ ઘટનાનિ યોજેત્વા દસ્સેતિ ‘‘અધિપતી’’તિઆદિના. દ્વે પચ્ચયધમ્માતિ વીરિયવીમંસાનં વસેન દ્વે પચ્ચયધમ્મા, એકોયેવ ચિત્તાધિપતિવસેન. સમગ્ગકાનિ પુબ્બે વત્તબ્બાનિ સિયું અધિપતિપટિપાટિયાતિ અધિપ્પાયો. પઠમઞ્હિ વીરિયાધિપતિ પચ્છા ચિત્તાધિપતીતિ. તેસં આહારમગ્ગપચ્ચયાનં પચ્છા વુત્તાનિ સમગ્ગકાનિ. સદિસત્તાતિ ઇદં પરતો ‘‘હેતુવસેન વુત્તઘટનેહિ સદિસત્તા’’તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં.

૪૫૭-૪૬૦. દુમૂલકન્તિ કુસલાબ્યાકતમૂલકં. તં કુસલમૂલકેસુ કસ્મા વુત્તન્તિ ચોદનાયં આહ ‘‘અબ્યાકતસહિતસ્સ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવદસ્સનવસેના’’તિ. એત્થાતિ અનુલોમગણને. યથાવુત્તેસૂતિ ‘‘સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતમૂલકેસૂ’’તિ એવં વુત્તેસુ સહજાતાદિમૂલકેસુ. અત્થિઅવિગતમૂલકવજ્જેસૂતિ અત્થિઅવિગતમૂલકાનિ ઠપેત્વા અવસેસેસુ આહારેન આહારપચ્ચયેન ઘટનાનિ ન યોજિતાનીતિ સમ્બન્ધો. અધિપતિન્દ્રિયેહિ ચ નિસ્સયાદિવજ્જેસુ સહજાતાદીસુ ઘટનાનિ ન યોજિતાનીતિ યોજના. તેસૂતિ હેતુકમ્મઝાનમગ્ગેસુ આહારે અધિપતિન્દ્રિયેસુ ચ તંતંઘટનવસેન યથાવુત્તેસુ યોજિયમાનેસુ. તેનાતિ હેતુઆદિઅરૂપધમ્માનંયેવ લબ્ભનતો. તેહિ ઘટનાનીતિ હેતુઆદીહિ યોજિયમાનાનિ ઘટનાનિ. રૂપમિસ્સકત્તાભાવેનાતિ ઇદં વુત્તસદિસતાય કારણવચનં. કસ્મા પનેત્થ અત્થિઅવિગતમૂલકાનિ નિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનિ તેહિ વજ્જિતાનીતિ આહ ‘‘અત્થિઅવિગતેહિ પના’’તિઆદિ. નિસ્સયાદીહિ યોજિયમાનાનિ અધિપતિન્દ્રિયાનિ રૂપમિસ્સકાનિ હોન્તીતિ ન વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. યદિ એવં કસ્મા અત્થિઅવિગતમૂલકેસુ આહારેન, નિસ્સયાદિમૂલકેસુ ચ અધિપતિન્દ્રિયેહિ યોજના કતાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અધિપતાહારિન્દ્રિયમૂલકેસૂ’’તિઆદિ.

૪૭૩-૪૭૭. એદિસેસુ ઠાનેસુ ખન્ધ-સદ્દો અરૂપેસ્વેવ નિરુળ્હોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ન પવત્તે વિય ખન્ધાયેવ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહેતબ્બા’’તિ. કટત્તારૂપમ્પિ પન લબ્ભતીતિ ઇમિના ‘‘એકક્ખણિકકમ્મવસેન વુત્તાની’’તિ વચનં પટિક્ખિપતિ. યમત્થં સન્ધાય ‘‘કસ્મા ન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, તં પાકટતરં કરોન્તો ‘‘નનૂ’’તિઆદિં વત્વા પુન તં ઉદાહરણેન વિભાવેતું ‘‘યથાચા’’તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણનિસ્સયપચ્ચયભાવેનાતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન નિસ્સયપચ્ચયભાવેન ચ. કમ્મસ્સ ચ પચ્ચયભાવો પાકટોયેવાતિ આહ ‘‘કમ્મમ્પિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન વત્તબ્બ’’ન્તિ. દ્વિન્નં પચ્ચયભાવાનન્તિ કમ્મારમ્મણપચ્ચયભાવાનં. અઞ્ઞમઞ્ઞપટિક્ખેપતોતિ ઇમિના દ્વિન્નં પચ્ચયભાવાનં ભિન્નત્તા પવત્તિઆકારસ્સ એકક્ખણે એકસ્મિં પચ્ચયધમ્મે અયુજ્જમાનતં દસ્સેતિ. યથાદસ્સિતસ્સ નિદસ્સિતબ્બેન અસમાનતં દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્હિ…પે… યુત્તં વત્તુ’’ન્તિ આહ. કમ્મં પનાતિઆદિના કમ્મારમ્મણપચ્ચયાનં પવત્તિઆકારસ્સ ભિન્નત્તા એકજ્ઝં હુત્વા અપ્પવત્તિમેવ વિભાવેતિ. યતો તે અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિક્ખેપકા વુત્તા, કસ્મા પન તંયેવ વત્થુ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ નિસ્સયપચ્ચયો ચ, ન તંયેવ કમ્મં આરમ્મણપચ્ચયો ચ કમ્મપચ્ચયો ચાતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં, ધમ્મસભાવો એસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘એસ ચ સભાવો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વત્તમાનાનન્તિ પચ્ચુપ્પન્નાનં. યન્તિ ઇદં ‘‘વત્તબ્બતા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિયમાનં ‘‘યા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વિપરિણામેતબ્બં. યથાતિઆદિના તમેવત્થં ઉદાહરણદસ્સનેન વિભાવેતિ.

૪૭૮-૪૮૩. યં વિઞ્ઞાણં અધિપતિપચ્ચયો ન હોતિ, તં અનામટ્ઠાધિપતિભાવં દટ્ઠબ્બં. વત્થુસ્સ વસેનાતિ હાપેતબ્બસ્સ વત્થુસ્સ વસેન.

૪૮૪-૪૯૫. અરૂપિન્દ્રિયાનિ રૂપાનં પચ્ચયત્તેન લબ્ભન્તીતિ યોજના. યદિપિ એવં વુત્તં રૂપિન્દ્રિયાનં અરૂપાનં પચ્ચયત્તઞ્ચ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ચક્ખાદીનિ ચ પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં લબ્ભન્તી’’તિ. તંસમાનગતિકાતિ વીરિયેન સમાનગતિકા મગ્ગપચ્ચયતાય.

૫૧૧-૫૧૪. વિપ્પયુત્તમૂલકે ‘‘દસમે કુસલાદયો ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ ઇદં પવત્તિવસેન અટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિસન્ધિયં પન ‘ખન્ધા કટત્તારૂપાનં વત્થુ ચ ખન્ધાન’ન્તિ ઇદમ્પિ લબ્ભતી’’તિ. તસ્સ દસ્સનવસેનાતિ તસ્સ વત્થુસ્સ દસ્સનવસેન, ન અનવસેસતો પચ્ચયધમ્મસ્સ દસ્સનવસેન. તેનાહ ‘‘ખન્ધા ચ વત્થુસ્સાતિ ઇદમ્પિ પન લબ્ભતેવા’’તિ. ન વજ્જેતબ્બાનીતિ તેસમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન યોજેતબ્બત્તા.

૫૧૫-૫૧૮. અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં પચ્ચયધમ્માનન્તિ અત્થો. ‘‘આહારિન્દ્રિયપચ્ચયા ચા’’તિપિ પન વત્તબ્બં. કસ્મા? ન હિ ઇન્દ્રિયાહારાનં વસેન સહજાતાદયો લબ્ભન્તિ, ઇન્દ્રિયાહારાનં પન વસેન ઇન્દ્રિયાહારપચ્ચયાવ લબ્ભન્તિ. ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ હિ ઉદ્દિસિત્વા અત્થિપચ્ચયો વિભત્તોતિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘આહારગ્ગહણેન કબળીકારો આહારોવ ગહિતો, ઇન્દ્રિયગ્ગહણેન ચ રૂપજીવિતિન્દ્રિયમેવ, સેસાહારિન્દ્રિયાનિ સહજાતાદીસ્વેવ અન્તોગધાનિ કતાનિ. યાનિ તદન્તોગધાનિ, તે સન્ધાય અટ્ઠકથાયં ‘અરૂપવત્થારમ્મણમહાભૂતઇન્દ્રિયાહારાનં વસેના’તિ એત્થ ઇન્દ્રિયાહારગ્ગહણં કતન્તિ ‘સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયા લબ્ભન્તી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

તત્થ અરૂપાનં સહજાતપચ્છાજાતાહારિન્દ્રિયપચ્ચયભાવો યથારહં વેદિતબ્બો. વત્થુ સહજાતં પુરેજાતઞ્ચ, આરમ્મણં પુરેજાતમેવ, અભિઞ્ઞાઞાણસ્સ પન કદાચિ સહજાતમ્પિ આરમ્મણપચ્ચયો હોતિયેવ. સહજાતગ્ગહણેન પનેત્થ સહજાતપચ્ચયભૂતોવ ગય્હતિ, સો ચ એકુપ્પાદાદિલક્ખણયુત્તોવાતિ યો ધમ્મો સહજાતો હુત્વા આરમ્મણં હોતિ, ન સો ઇધ અધિપ્પેતો. યદિ સહજાતોપિ આરમ્મણં હોતિ, કસ્મા પાળિયં તથા ન વિભત્તન્તિ? એકકલાપપરિયાપન્નસ્સ એકુપ્પાદાદિલક્ખણયુત્તસ્સ ભિન્નકલાપપરિયાપન્નતો સઙ્કરમોચનત્થં. અપિચ અપ્પચુરભાવતો અપાકટભાવતો ચ તં ન ગહિતં. તતોતિ નવમતોતિ અત્થો, ન દસમતોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ એકાદસમે અધિપતિ અત્થીતિ. તથા ચુદ્દસમેતિ એત્થ તથા-સદ્દેન વત્થુગ્ગહણેન ચક્ખાદિવત્થૂનિપિ ગહિતાનીતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. તદેવાતિ આરમ્મણમેવ.

૫૧૯. સહજાતાનિ વિયાતિ સહજાતપચ્ચયસહિતાનિ વિય ઘટનાનિ. સહજાતેનાતિ સહજાતપચ્ચયેન. તાનીતિ ‘‘પકિણ્ણકઘટનાની’’તિ વુત્તઘટનાનિ. યાનિ હિ સહજાતપચ્ચયેન ન યોજિતાનિ, તાનેત્થ પકિણ્ણકઘટનાનીતિ વુત્તાનિ. પુરેજાત…પે… વસેનાતિ એત્થ અયં યોજના – પુરેજાતસ્સ પચ્છાજાતસ્સ આહારસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ ચ સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ સામઞ્ઞવસેન, તેસંયેવ સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ અસામઞ્ઞવસેન ચાતિ વુત્તં હોતિ. યથા પુરેજાતસ્સ પચ્છાજાતસ્સ ચ સહજાતેન અસામઞ્ઞં ભિન્નસભાવત્તા, તતો એવ આહારિન્દ્રિયાનમ્પિ તેન અસામઞ્ઞં, એવં પુરેજાતાદીનં ચતુન્નમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસામઞ્ઞં ભિન્નસભાવત્તા. એવં અસામઞ્ઞવસેન અસમાનતાવસેન યથાવુત્તાનિ ઘટનાનિ વિપ્પકિણ્ણાનિ. યથા પન સહજાતપચ્ચયધમ્મા અરૂપક્ખન્ધાદયો તેનેવ સહજાતપચ્ચયતાસઙ્ખાતેન મિથૂનં સમાનભાવેન અઞ્ઞેહિ અસંકિણ્ણા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયો હોન્તીતિ અસામઞ્ઞવસેન તેસં પવત્તિ, એવં પુરેજાતાદિપચ્ચયધમ્માપીતિ તેસં સહજાતેન અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ યથાવુત્તસ્સ સામઞ્ઞસ્સ અસામઞ્ઞસ્સ ચ વસેન તાનિ ઘટનાનિ વિપ્પકિણ્ણાનીતિ પકિણ્ણકાનિ વુત્તાનિ. એવં સન્તે સહજાતાનમ્પિ ઘટનાનં પકિણ્ણકભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, તેસં સહજાતતાય એવ અવિપ્પકિણ્ણભાવસિદ્ધિતો. તેન વુત્તં ‘‘સહજાતં અગ્ગહેત્વા વુત્તાનિ પકિણ્ણકાનિ નામા’’તિ.

તાનીતિ પકિણ્ણકઘટનાનિ. કુસલવિપાકાતિ કુસલા ચ વિપાકા ચ, યે અભિન્નલક્ખણા હુત્વા કુસલસભાવા વિપાકસભાવા ચાતિ અત્થો. એવંસભાવઞ્ચ એકં અઞ્ઞિન્દ્રિયમેવાતિ આહ ‘‘ઇદં…પે… લબ્ભતી’’તિ. નનુ ચ સદ્ધિન્દ્રિયાદિવસેનપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ? તેસં કિરિયસભાવતાપિ અત્થેવાતિ. દુક્ખન્તિ ચેતસિકદુક્ખં. તેનાહ ‘‘અકુસલમેવા’’તિ. વિપાકસ્સ દુક્ખસ્સાતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘અઝાનઙ્ગત્તા’’તિ. અકુસલવિપાકકિરિયાતિ વિચિકિચ્છાચિત્તપઞ્ચવિઞ્ઞાણકિરિયામનોધાતૂસુ પવત્તનતો અકુસલવિપાકકિરિયાવ હોતિ ચિત્તટ્ઠિતીતિ અત્થો. યસ્મા અકુસલવિપાકાતિ એવમત્થે ગય્હમાને દુક્ખસ્સ ચિત્તટ્ઠિતિયા ચ વસેન યથા ઝાનેસુ, એવં અઞ્ઞેસં વસેન અઞ્ઞેસુ ચ ન લબ્ભતિ, તસ્મા અકુસલસ્સ વિપાકાતિ એવમત્થે ગય્હમાને દુક્ખિન્દ્રિયસ્સ વસેન ઇન્દ્રિયેસુ લબ્ભતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અકુસલસ્સ…પે… લબ્ભેય્યા’’તિ. ઇમસ્મિં કુસલત્તિકે વિપાકો વિપાકાબ્યાકતમિચ્ચેવ ગય્હતિ, ન અકુસલાદિપદેહિ વિસેસેત્વાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કુસલવિપાકા…પે… નત્થી’’તિ આહ.

પઞ્હાવારસ્સ ઘટને અનુલોમગણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના

૫૨૭. નહેતુપચ્ચયેનાતિ એત્થ ન-કારો અઞ્ઞત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞેન પચ્ચયેના’’તિ આહ. અગ્ગહિતગ્ગહણેનાહિ સહજાતાદિસઙ્ગહવસેન અગ્ગહિતાનં ગહણેન. અટ્ઠ હોન્તીતિ ઇમિસ્સા પાળિયા આગતા આરમ્મણાદયો અટ્ઠ પચ્ચયા હોન્તિ. તેસૂતિ અટ્ઠસુ પચ્ચયેસુ. તીહીતિ આરમ્મણસહજાતઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ. દ્વીહીતિ આરમ્મણપચ્ચયઉપનિસ્સયપચ્ચયેહિ. તસ્મિં તસ્મિં પચ્ચયેતિ તસ્મિં તસ્મિં હેતુઆદિકે પચ્ચયે. તતો હેતુઆદિપચ્ચયતો. યથાયોગં યોજેતબ્બાતિ યસ્મિં પચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે યે પચ્ચયા અનુલોમતો યોજનં લભન્તિ, તે યોજેતબ્બાતિ અત્થો.

દ્વિન્નન્તિ અનન્તરૂપનિસ્સયસ્સ પકતૂપનિસ્સયસ્સાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં. વત્થુપુરેજાતસ્સ વસેન પુરેજાતં આરમ્મણપુરેજાતસ્સ આરમ્મણેન સઙ્ગહિતત્તા. અઞ્ઞિસ્સા ચેતનાયાતિ નાનાક્ખણિકકમ્મપચ્ચયભાવેનેવ પવત્તાય ચેતનાય. અરૂપાહારા અપરિચ્ચત્તસહજાતભાવા એવ આહારપચ્ચયો હોન્તિ, રૂપાહારો ઠિતિપ્પત્તોયેવાતિ વુત્તં ‘‘સહજાતતો અઞ્ઞસ્સ કબળીકારાહારસ્સ વસેન આહારો’’તિ. સહજાતતો અઞ્ઞસ્સાતિ ચ ઇદં અરૂપાહારનિવત્તનત્થં વુત્તં, ન કબળીકારાહારવિસેસનિવત્તનત્થં તાદિસસ્સેવ તસ્સ અભાવતો. ન હિ રૂપાહારો સહજાતપચ્ચયો હોતિ, નાપિ પુરેજાતપચ્ચયો હોતિ. યથા સહજાતાનં સહજાતપચ્ચયો ન હોતિ, એવં પુરેજાતાનં પચ્છાજાતપચ્ચયો ન હોતિ, પચ્છાજાતાનઞ્ચ પુરેજાતપચ્ચયો ન હોતિ. કસ્મા? તાદિસસ્સ પચ્ચયલક્ખણસ્સ અભાવતો. યેસઞ્હિ યો જનકો, ન તેહિ તસ્સ સહજાતતા અત્થિ, નાપિ પુરેજાતતા પુરેજાતપચ્ચયલક્ખણયુત્તા, પચ્છાજાતપચ્ચયતાય પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ રૂપધમ્મત્તા. ઉપત્થમ્ભકત્તેપિ એસેવ નયો, તસ્મા સહજાતાદિવિધુરો એવ તસ્સ પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. તેનેવ હિ ‘‘સહજાતં પુરેજાતં પચ્છાજાતં આહારં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ એત્થ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં વિય રૂપાહારો વિસું ગહિતો. તથા ચાહ ‘‘રૂપાહારો…પે… આહારપચ્ચયોવ હોતી’’તિ. સહજાતતો પુરેજાતતો ચ અઞ્ઞસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સાતિ એત્થ રૂપાહારે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

એવઞ્ચ કત્વાતિ પુરિમપુરિમેહિ અસઙ્ગહિતસઙ્ગણ્હનવસેન પચ્છિમપચ્છિમાનં ગહિતત્તા તથા રૂપાહારસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ વસેન ઇધ આહારિન્દ્રિયપચ્ચયાનં ગહિતત્તાતિ અત્થો, અઞ્ઞથા ‘‘આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો, ઇન્દ્રિયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘આરમ્મણ…પે… ઇચ્ચેવ વુત્ત’’ન્તિ. તદઞ્ઞાભાવાતિ તતો આરમ્મણાદિપચ્ચયતો અઞ્ઞસ્સ ઇધાધિપ્પેતકમ્માદિપચ્ચયસ્સ કુસલે અભાવા. તસ્માતિ યસ્મા આરમ્મણતો અઞ્ઞેસં દ્વિન્નં વસેન ઉપનિસ્સયો વુત્તો, તસ્મા ‘‘આરમ્મણાધિપતિ આરમ્મણપચ્ચયે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ વત્તબ્બં, ન આરમ્મણૂપનિસ્સયેતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં કસ્મા પરિત્તત્તિકપઞ્હાવારપચ્ચનીયે આરમ્મણં ન વુત્તં. ઉપનિસ્સયેન હિ અસઙ્ગહિતત્તે તં વત્તબ્બમેવ સિયાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ. તત્થ પુરિમેહિ અસઙ્ગહિતવસેન વુત્તાનન્તિ પુરિમેહિ પચ્ચયેહિ અસઙ્ગહિતવસેન વુત્તાનં પચ્છિમાનં પચ્ચયાનં. સઙ્ગહિતવિવજ્જનાભાવતોતિ અત્તના સમાનલક્ખણતાય સઙ્ગહિતસ્સ પચ્ચયસ્સ વિવજ્જનાભાવતો, વિવજ્જને કારણં નત્થીતિ અત્થો. ઉપનિસ્સયતો અઞ્ઞારમ્મણાભાવતોતિ અપ્પમાણો ધમ્મો અપ્પમાણસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણં હોન્તો આરમ્મણૂપનિસ્સયોવ હોતિ આરમ્મણાધિપતિભાવતોતિ અત્થો. યથા આરમ્મણે ગહિતે આરમ્મણૂપનિસ્સયો ગહિતોવ હોતિ બલવારમ્મણભાવતો, એવં આરમ્મણૂપનિસ્સયે ગહિતે આરમ્મણં ગહિતમેવ હોતિ તંસભાવત્તાતિ તત્થ તં વિસું ન ઉદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ન પન આરમ્મણૂપનિસ્સયસ્સ આરમ્મણે અસઙ્ગહિતત્તા’’તિ.

પચ્છાજાતઆહારાનન્તિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નતો પુરેજાતકાયતો પચ્છાજાતાનં અરૂપાહારાનં. તે હિ અત્તના સહજાતઅરૂપધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્માનમ્પિ સહજાતઅત્થિપચ્ચયા હોન્તિ, પુરેજાતાનં પન વત્થૂનં પચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયો. પચ્છાજાતિન્દ્રિયાનન્તિ પચ્છાજાતાનં અરૂપિન્દ્રિયાનં. સેસં આહારે વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. યસ્મા એતે આહારિન્દ્રિયા યસ્મિં ખણે પુરેજાતઅત્થિપચ્ચયં લભન્તિ, તસ્મિંયેવ ખણે તંતંપચ્ચયુપ્પન્નાનં સહજાતઅત્થિપચ્ચયો પચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયો ચ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સહાપિ અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવો હોતી’’તિ. તિણ્ણન્તિ સહજાતાદીનં તિણ્ણં. છહિ ભેદેહીતિ વિસું ગહિતેહિ સહજાતાદીહિ પઞ્ચહિ યથારહં એકજ્ઝં ગહિતભેદેન ચાતિ છહિ અત્થિપચ્ચયભેદેહિ. એકેકં સઙ્ગહેત્વાતિ અત્થિપચ્ચયલક્ખણં અવિગતપચ્ચયલક્ખણઞ્ચ વિસું વિસું છહિ ભેદેહિ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં.

અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતોતિ વત્તબ્બં ચક્ખાદીનં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ અધિપ્પેતત્તા, સપરસન્તાનિકાનઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અનધિપ્પેતત્તા. નિસ્સયપુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાનં પુરેજાતભૂતાનન્તિ અધિપ્પાયો. તેસઞ્હિ પુરેજાતે સઙ્ગહો. તદેકદેસસ્સાતિ આરમ્મણેકદેસસ્સ, આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયાનન્તિ અત્થો. તેસન્તિ નિસ્સયાદીનં. ઉપનિસ્સયાદીસૂતિ ઉપનિસ્સયપુરેજાતપચ્ચયાદીસુ. તં પન પુરેજાતભૂતં આરમ્મણં. તત્થાતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયસઙ્ગહે. યથાવુત્તનયો ચેત્થ એકન્તેન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘અથ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

એવ-સદ્દો આનેત્વા યોજેતબ્બો, અઞ્ઞથા તેસુ પઞ્હેસુ એકસભાવતોવ પચ્ચયસ્સ આગમનં વુત્તં સિયા. તેનાતિ ‘‘એકોવા’’તિ અવધારણેન અગ્ગહિતેન. તેસૂતિ સહજાતપુરેજાતપચ્ચયેસુ. ઉક્કટ્ઠવસેનાતિ ‘‘એકો દ્વે’’તિઆદિના વુત્તઉક્કંસવસેન. તે તે પચ્ચયે સઙ્ગહેત્વાતિ તે હેતુઆદિપચ્ચયે સહજાતાદિપચ્ચયેહિ સઙ્ગહેત્વા. દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદોતિ સોળસાદિભેદેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતપચ્ચયપરિચ્છેદો.

પભેદપરિહાનીસૂતિ સહજાતપચ્ચયાદીહિ સઙ્ગહિતપચ્ચયપ્પભેદે તંતંપચ્ચયપટિક્ખેપે પઞ્હાપરિહાનિયઞ્ચાતિ અત્થો. નહેતુપચ્ચયાતિ ઇમિના હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞે પચ્ચયા ગહિતાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘નહેતુપચ્ચયાતિ એત્થ લબ્ભમાનપચ્ચયે સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ સબ્બપચ્ચનીયસાધારણલક્ખણવસેન વુત્તત્તા એવ ન વત્તબ્બં સિયા, ન હિ હેતુપચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે હેતુધમ્મો હેતુસ્સ ધમ્મસ્સ સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ સક્કા વત્તું. વીસતિ પચ્ચયાતિ હેતુપચ્ચયેન સદ્ધિં વીસતિ પચ્ચયા. પરિહાનીયં વિત્થારકથં દસ્સેન્તોતિ યોજના.

૫૨૮. તેહિ તેહિ પચ્ચયેહીતિ સહજાતપચ્ચયાદીહિ તેહિ તેહિ સઙ્ગાહકભૂતેહિ પચ્ચયેહિ. તે તે પચ્ચયાતિ સઙ્ગહેતબ્બા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાદયો હેતુપચ્ચયાદયો વા તે તે પચ્ચયા. અઞ્ઞેસં અભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન તેસં સબ્બેસં સમ્ભવન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તત્થ દ્વેયેવાતિ આરમ્મણાધિપતિં અપનેત્વા આહ. અબ્યાકતસ્સપીતિ પિ-સદ્દેન ન કેવલં કુસલસ્સેવ, અથ ખો અબ્યાકતસ્સપીતિ કુસલં સમ્પિણ્ડેતિ.

૫૩૦. તેન સદ્ધિન્તિ વત્થુના સદ્ધિં. સુદ્ધાનન્તિ કેવલાનં વત્થુના વિના ચ ગહિતાનં કુસલક્ખન્ધાનં. યદિપિ વત્થુના સદ્ધિં સહજાતટ્ઠો નત્થિ, નિસ્સયાદિભાવો પન અત્થેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વત્થુના પના’’તિઆદિમાહ.

સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતઆહારિન્દ્રિયાનં અત્થિપચ્ચયેન સઙ્ગહેતબ્બત્તા સહજાતાદીહિ સઙ્ગહેતબ્બાનં તંસઙ્ગહો સુકરોતિ દસ્સેતું ઉપનિસ્સયેન સઙ્ગહેતબ્બાનં સઙ્ગહો વુત્તનયો એવાતિ વુત્તં ‘‘ચતૂસુ સબ્બપચ્ચયે સઙ્ગણ્હિત્વા’’તિ. કમ્મં પન સહજાતૂપનિસ્સયેહિ અસઙ્ગહેતબ્બતાપિ અત્થીતિ સરૂપતો ગહિતં, અઞ્ઞથા ‘‘તીસુ પચ્ચયેસૂ’’તિ વત્તબ્બં સિયા. મિસ્સકામિસ્સકસ્સાતિ સહજાતપુરેજાતાદિભાવેહિ મિસ્સકસ્સ તથા અમિસ્સકસ્સ ચ. વુત્તમેવત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાતિ અત્થિપચ્ચયવિભાગસઙ્ગાહકાનં સહજાતાદીનં ગહણેન. સબ્બપચ્ચયાનં…પે… હોતીતિ ઇમિના ‘‘ઇમસ્મિં પન પચ્ચયુદ્ધારે’’તિઆદિના વુત્તોપિ પચ્ચયસઙ્ગહો ઇધ અત્થતો દસ્સિતોયેવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ.

નિસ્સયો કસ્મા ન વુત્તો? સહજાતનિસ્સયો પુરેજાતનિસ્સયોતિ હિ સક્કા વિભજિતુન્તિ અધિપ્પાયો. વિપ્પયુત્તો વા કસ્મા ન વુત્તો? પુરેજાતવિપ્પયુત્તો પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તોતિ વિભજિતું સક્કાતિ અત્થો. યં મિસ્સકામિસ્સકભાવં મનસિ કત્વા ‘‘અવત્તબ્બત્તા’’તિ વુત્તં, તં દસ્સેન્તો ‘‘નિસ્સયો તાવા’’તિઆદિમાહ. વિસેસિતબ્બો ‘‘વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ અવિસેસેન પાળિયં વુત્તત્તા. સો વિયાતિ અત્થિપચ્ચયો વિય, નિસ્સયપચ્ચયો વિય વા અત્થિપચ્ચયવિસેસાભાવેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન વત્તબ્બોવ. દ્વિન્નં પચ્ચયાનં વિય પભેદસબ્ભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સહજાતપુરેજાતાનઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તથાતિઆદિના વુત્તમત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘વક્ખતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મગ્ગફલધમ્માનં મગ્ગફલતંસમુટ્ઠાનરૂપવસેન સહજાતઅત્થિપચ્ચયો તેસંયેવ પુરેજાતચતુસન્તતિરૂપવસેન પચ્છાજાતઅત્થિપચ્ચયો વુત્તો, ન પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવો વક્ખતીતિ યોજના. સોતિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો.

હેતુઆદીનં સહજાતન્તોગધત્તા હેતુઆદયો તબ્બિસેસા હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સહજાતપચ્ચયો ચ હેતુઆદીહિ વિસેસેતબ્બો’’તિ. સોતિ સહજાતપચ્ચયો. વિરુદ્ધપચ્ચયેહીતિ સહજાતપુરેજાતસ્સ સહજાતાદિભાવેન વિરુદ્ધેહિ પચ્ચયેહિ. તેનાહ ‘‘ઉપ્પત્તિકાલવિરુદ્ધેહિ પચ્ચયેહી’’તિ.

પચ્ચનીયુદ્ધારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયગણનવણ્ણના

નહેતુમૂલકવણ્ણના

૫૩૨. અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતો આરમ્મણપચ્ચયોતિ આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયે વદતિ. તે ચ યસ્મા આરમ્મણસભાવા એવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરિહાયતિયેવા’’તિ. પન્નરસસૂતિ દુતિયે સહજાતપચ્ચયે ‘‘હેતુપચ્ચયો’’તિઆદિના વુત્તેસુ પન્નરસસુ. એકાદસન્નં વસેનાતિ સહજાતપચ્ચયો, સહજાતતાવિસિટ્ઠા અધિપતિનિસ્સયકમ્માહારિન્દ્રિયત્થિઅવિગતહેતુઝાનમગ્ગા ચાતિ ઇમેસં એકાદસન્નં વસેન. સહજાતે અન્તોગધા હેતુઆદયો. તસ્મિં પટિક્ખિત્તેતિ તસ્મિં સહજાતે પટિક્ખિત્તે પચ્ચનીયતો ઠિતે. અનન્તોગધા સહજાતે, કે પન તેતિ આહ ‘‘આરમ્મણાધિપતિપુરેજાતનિસ્સયાદયો’’તિ. આરમ્મણાદિઆકારેનાતિ આરમ્મણપુરેજાતનિસ્સયનાનાક્ખણિકકમ્માદિઆકારેન.

તસ્મિં પટિક્ખિત્તેતિ તસ્મિં સહજાતપચ્ચયે પટિક્ખિત્તે. ઇમે વારાતિ સહજાતં પુરેજાતન્તિ વિસ્સજ્જિતવારા. એતે નિસ્સયાદયોતિ સહજાતતાવિસિટ્ઠે નિસ્સયાદિકે વદતિ, ન ઇતરે. તેનાહ ‘‘યસ્મા ચ…પે… પટિક્ખેપેન પટિક્ખિત્તા’’તિ.

નિસ્સયાદિભૂતઞ્ચ સહજાતપચ્ચયં ઠપેત્વાતિ એતેન ‘‘ઠપેત્વા સહજાતપચ્ચય’’ન્તિ એત્થ અન્તોગધનિસ્સયાદિભાવોયેવ સહજાતપચ્ચયો ગહિતોતિ દસ્સેતિ. નિસ્સયાદીતિ આદિ-સદ્દેન હેતુઆદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન પવત્તિસબ્ભાવતોતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયધમ્મવસેન સહજાતાદીહિ પવત્તિસબ્ભાવતો અઞ્ઞમઞ્ઞે પટિક્ખિત્તે ‘‘કુસલો કુસલાબ્યાકતસ્સા’’તિ વારો પરિહાયતિ. તેસં તેસં પચ્ચયુપ્પન્નાનન્તિ ઇદં સામઞ્ઞવચનમ્પિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસઙ્ગહં ગતા’’તિ વચનતો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયલાભીનંયેવ ગહણં સિયાતિ આસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘કુસલો ચ કુસલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. સમુદાયભૂતોતિ ચતુક્ખન્ધસમુદાયભૂતો. એકદેસભૂતેહીતિ તસ્સેવ એકદેસભૂતેહિ. ‘‘કુસલો પના’’તિઆદિ ‘‘નઅઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન…પે… પરિહાયતી’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવચનસ્સ સમાધાનવચનં.

રૂપક્ખન્ધેકદેસોવ હોન્તિ રૂપાહારરૂપિન્દ્રિયવસેન, ‘‘એકન્તેન વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મેહી’’તિ વુત્તધમ્મા ‘‘તે’’તિ પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ ‘‘તેતિ તે વિપ્પયુત્તપચ્ચયધમ્મા’’તિ.

૫૩૩. પચ્ચનીયગણનં દસ્સેતુન્તિ વુત્તેપિ નનુ પચ્ચયગણનમેવ દસ્સિતં હોતીતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયાતિ તં નિવત્તેન્તો આહ ‘‘પચ્ચનીયવારગણના હિ દસ્સિતા’’તિ. બલવકમ્મં વિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિ, ઇતરં કમ્મપચ્ચયો એવાતિ આહ ‘‘વિપાકસ્સપિ પન…પે… કમ્મપચ્ચયો હોતી’’તિ.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૩૪. પરિચ્છિન્નગણનાનીતિ ઇદં ન ગણનાપેક્ખં, અથ ખો વિસ્સજ્જનાપેક્ખન્તિ આહ ‘‘પરિચ્છિન્નગણનાનિ વિસ્સજ્જનાની’’તિ. પચ્ચનીયતો ઠિતોપિ હેતુ નયાનં મૂલભાવેનેવ ઠિતોતિ આહ ‘‘હેતુમૂલકે’’તિ, અટ્ઠકથાયં પન ‘‘નહેતુમૂલક’’મિચ્ચેવ વુત્તં.

૫૩૮. મૂલં સઙ્ખિપિત્વાતિ સત્તમૂલકં અટ્ઠમૂલકં નવમૂલકઞ્ચ સઙ્ખિપિત્વા. દ્વીસૂતિ ‘‘તીણી’’તિ વુત્તેસુ તીસુ વિસ્સજ્જનેસુ પુરિમેસુ દ્વીસુ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમેસુ. તેનાહ ‘‘વિપાકો પચ્ચયુપ્પન્નો હોતી’’તિ. તતિયેતિ ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમસ્મિં. તેસમુટ્ઠાનિકકાયોતિ ઉતુચિત્તાહારાનં વસેન તેસમુટ્ઠાનિકકાયો.

૫૪૫. એતં દ્વયં સન્ધાય વુત્તં, યથા અરૂપં અરૂપસ્સ, એવં રૂપમ્પિ રૂપસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન હોતીતિ. રૂપાબ્યાકતો અરૂપાબ્યાકતસ્સાતિ ઇદં વત્થુખન્ધે સન્ધાય વુત્તં. અરૂપાબ્યાકતો રૂપાબ્યાકતસ્સાતિ ઇદં પન ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચાતિ તેસં એકન્તિકો વિપ્પયુત્તપચ્ચયભાવોતિ આહ ‘‘સહજાત…પે… હોતિયેવા’’તિ. સહજાતાહારિન્દ્રિયવસેનાતિ સહજાતઅરૂપાહારિન્દ્રિયવસેન.

૫૪૬. એકમૂલકેકાવસાના અનન્તરપકતૂપનિસ્સયવસેન લબ્ભન્તીતિ ઇદં યથારહવસેન વુત્તન્તિ તં યથારહં પટિક્ખેપાપટિક્ખેપવસેનપિ દસ્સેતબ્બન્તિ ‘‘અત્થિપચ્ચયે પના’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમેસૂતિ નારમ્મણાદીસુ. નવાતિ એકમૂલકાવસાના નવ. દ્વેયેવાતિ ‘‘કુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ, અકુસલો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમે દ્વેયેવ.

પચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના

૫૫૦. ઇમેહેવાતિ ‘‘કુસલો કુસલસ્સ, અકુસલો અકુસલસ્સા’’તિ ઇમેહિ એવ સમાના હોન્તિ કુસલાદિતાસામઞ્ઞેન. તેન વુત્તં ‘‘અત્થાભાવતો પન ન અનુરૂપા’’તિ. ‘‘કુસલો કુસલસ્સા’’તિઆદિના સતિપિ ઉદ્દેસતો સામઞ્ઞે યેભુય્યેન સિયા વિભઙ્ગે વિસેસોતિ આહ ‘‘યથાયોગં નિદ્દેસતો ચા’’તિ.

૫૫૧. હેતુનામન્તિ હેતુ ચ તં નામઞ્ચાતિ હેતુનામં. પચ્ચયન્તિ તમેવ પચ્ચયભૂતં સન્ધાયાતિ યોજના.

૫૫૨. દ્વિન્નમ્પિ અધિપતીનન્તિ સહજાતારમ્મણાધિપતીનં વસેન, તં ‘‘કુસલં કુસલસ્સ સહજાતતો ચેવ આરમ્મણતો ચા’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. નારમ્મણે સત્તાતિ સહજાતાધિપતિસ્સ વસેન વુત્તં, ન સહજાતે સત્તાતિ આરમ્મણાધિપતિસ્સ વસેન વુત્તન્તિ યોજના. એવન્તિ યથા અધિપતિમ્હિ વુત્તં, એવં સબ્બત્થ સબ્બપચ્ચયેસુ. ‘‘તસ્મિં તસ્મિં…પે… ઉદ્ધરિતબ્બા’’તિ વત્વા તસ્સ ગણનુદ્ધારસ્સ સુકરતં ઉપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘અનુલોમે…પે… વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ આહ.

અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના

૬૩૧. પરિહાપનગણનાયાતિ પરિહાપેતબ્બગણનાય સમાનત્તઞ્ચ ન એકન્તિકં ઊનતમભાવસ્સપિ સમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘નહેતુનારમ્મણદુકસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ સદ્ધિં યોજિયમાનેન ઊનતરગણનેન અધિપતિપચ્ચયેન પરિહીનાપીતિ યોજના. સદ્ધિં પરિહીનાપીતિ વા ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘અધિપતિપચ્ચયેના’’તિ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. એતન્તિ લક્ખણં.

અટ્ઠાનન્તિ અનુલોમતો અટ્ઠાનં અતિટ્ઠનં. તિટ્ઠન્તીતિ અનુલોમતોતિ યોજના. તેસન્તિ હેતુઆદીનં. ઇતરેસૂતિ યાદિસા અધિપ્પેતા, તે દસ્સેતું ‘‘અધિપતી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમાનિ દ્વેતિ ‘‘કુસલાબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સ, અકુસલાઅબ્યાકતા અબ્યાકતસ્સા’’તિ ઇમાનિ ચ દ્વે.

નહેતુમૂલકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬૩૬. હેતુયા વુત્તેહિ તીહીતિ હેતુપચ્ચયા વુત્તેહિ તીહિ વિસ્સજ્જનેહિ સદ્ધિં. વારસામઞ્ઞમેવ વદતિ, ન અત્થસામઞ્ઞન્તિ અધિપ્પાયો. તથા કમ્મે તીણીતિ હેતુયા વુત્તાનેવાતિ ચાતિ ‘‘કમ્મે તીણી’’તિ એત્થ ‘‘હેતુયા વુત્તાનેવા’’તિ ઇમસ્મિં અત્થવચનેપિ તથા વારસામઞ્ઞમેવ સન્ધાય વદતીતિ અત્થો.

૬૪૪. એકેકમેવાતિ એકેકમેવ વિસ્સજ્જનં.

૬૫૦. સકટ્ઠાનેતિ અત્તના ઠિતટ્ઠાને. તતો પરેતરાતિ તતો અગ્ગહિતપચ્ચયતો પરેતરા પચ્ચનીયતો. નાહારે…પે… લાભો હોતીતિ આહારપચ્ચયે પચ્ચનીયતો ઠિતે ઇન્દ્રિયપચ્ચયં, અનુલોમતો ઇન્દ્રિયપચ્ચયે ચ પચ્ચનીયતો ઠિતે આહારપચ્ચયં અનુલોમતો યોજેત્વા યથા પઞ્હો લબ્ભતીતિ અત્થો. તેસૂતિ આહારિન્દ્રિયેસુ. દ્વિધા ભિન્નાનિ પચ્ચનીયતો અનુલોમતો ચ યોજેતબ્બભાવેન.

પચ્ચનીયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલત્તિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.