પુચ્છાવારો
૧. પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના
એકેકં તિકં દુકઞ્ચાતિ કુસલત્તિકાદીસુ બાવીસતિયા તિકેસુ હેતુદુકાદીસુ સતં દુકેસુ એકેકં તિકં દુકઞ્ચ. ન તિકદુકન્તિ તુલ્યયોગીનં ન તિકદુકન્તિ અત્થો. તિકવિસિટ્ઠં પન દુકં, દુકવિસિટ્ઠઞ્ચ તિકં, તિકવિસિટ્ઠતિકદુકવિસિટ્ઠદુકેસુ વિય નિસ્સાય ઉપરિ દેસના પવત્તા એવાતિ.
યે કુસલાદિધમ્મે પટિચ્ચાતિ વુત્તા ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદીસુ, તે કુસલાદિધમ્મા પટિચ્ચત્થં ફરન્તા હેતુઆદિપચ્ચયટ્ઠં સાધેન્તા કુસલાદિપચ્ચયા ચેવાતિ અત્થો. તેનેવાહાતિ યસ્મા પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયુપ્પન્નેસુ પટિચ્ચત્થફરણં ઉભયેસં તેસં સહભાવે સતિ, નાઞ્ઞથા. તેનેવ કારણેનાહ ‘‘તે ચ ખો સહજાતાવા’’તિ. તેતિ હેતુઆદિપચ્ચયા. તેસુ હિ હેતુસહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયાદયો સહજાતા, અનન્તરસમનન્તરાદયો અસહજાતા પચ્ચયા હોન્તીતિ. એતેહિ દ્વીહિ વારેહિ ઇતરેતરત્થબોધનવસેન પવત્તાય દેસનાય કિં સાધિતં હોતીતિ આહ ‘‘એવઞ્ચ નિરુત્તિકોસલ્લં જનિતં હોતી’’તિ.
તે તે પઞ્હે ઉદ્ધરિત્વાતિ ‘‘સિયા કુસલો ધમ્મો કુસલસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદયો યે યે પઞ્હા વિસ્સજ્જનં લભન્તિ, તે તે પઞ્હે ઉદ્ધરિત્વા. પમાદલેખા એસાતિ ઇદં ‘‘કુસલો હેતુ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માન’’ન્તિ લિખિતં સન્ધાય વુત્તં. પટિચ્ચસહજાતવારેસુ સહજાતપચ્ચયો, પચ્ચયનિસ્સયવારેસુ નિસ્સયપચ્ચયો, સંસટ્ઠસમ્પયુત્તવારેસુ સમ્પયુત્તપચ્ચયો એકન્તિકોતિ કત્વા વુત્તોતિ આહ ‘‘પુરિમવારેસુ…પે… નિયમેત્વા’’તિ. તત્થાતિ તેસુ પુરિમવારેસુ છસુ. ન વિઞ્ઞાયન્તિ સરૂપતો અનુદ્ધટત્તા. એવમાદીહિ પઞ્હેહિ. હેતાદિપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નેસૂતિ હેતુઆદીસુ પચ્ચયધમ્મેસુ સમ્પયુત્તક્ખન્ધાદિભેદેસુ તેસં પચ્ચયુપ્પન્નેસુ. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. હેતાદિપચ્ચયાનં નિચ્છયાભાવતોતિ ‘‘ઇમે નામ તે હેતુઆદયો પચ્ચયધમ્મા’’તિ નિચ્છયાભાવતો સરૂપતો અનિદ્ધારિતત્તા. યથા હિ નામ નાનાજટાજટિતં ગુમ્બન્તરગતઞ્ચ તંસદિસં સરૂપતો અદિસ્સમાનં ઇદં તન્તિ ન વિનિચ્છિનીયતિ, એવં ઞાતું ઇચ્છિતોપિ અત્થો સરૂપતો અનિદ્ધારિતો નિજ્જટો નિગુમ્બો ચ નામ ન હોતિ નિચ્છયાભાવતો, સરૂપતો પન તસ્મિં નિદ્ધારિતે તબ્બિસયસ્સ નિચ્છયસ્સ વસેન પુગ્ગલસ્સ અસમ્બુદ્ધભાવાપ્પત્તિયા સો પઞ્હો નિજ્જટો નિગુમ્બો ચ નામ હોતીતિ આહ ‘‘નિચ્છયાભાવતો તે પઞ્હા નિજ્જટા નિગુમ્બા ચ કત્વા ન વિભત્તા’’તિ, ‘‘ન કોચિ પુચ્છાસઙ્ગહિતો…પે… વિભત્તા’’તિ ચ. તન્તિ પઞ્હાવિસ્સજ્જનં સન્ધાય નિજ્જટતા ન વુત્તા, અથ ખો નિચ્છયુપ્પાદનન્તિ અધિપ્પાયો.
ઠપનં નામ ઇધ વિનેય્યસન્તાને પતિટ્ઠપનં, તં પન તસ્સ અત્થસ્સ દીપનં જોતનન્તિ આહ ‘‘પકાસિતત્તા’’તિ. પકારેહીતિ હેતુઆદિપચ્ચયપ્પકારેહિ, કુસલાદિપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નપ્પકારેહિ વા.
૨૫-૩૪. પરિકપ્પનં વિદહનન્તિ કત્વા આહ ‘‘પરિકપ્પપુચ્છાતિ વિધિપુચ્છા’’તિ. સિયાતિ ભવેય્યાતિ અત્થો. એસો વિધિ કિં અત્થીતિ એતેન ‘‘સિયા’’તિ વિધિમ્હિ કિરિયાપદં. પુચ્છા પન વાક્યત્થસિદ્ધા વેદિતબ્બા. તમેવ હિ વાક્યત્થસિદ્ધં પુચ્છં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘કિં સો કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ સિયા’’તિ વુત્તં. સંપુચ્છનં પરિકપ્પપુચ્છાતિ તસ્મિં પક્ખે હિ કિરિયાય પદેનેવ પુચ્છા વિભાવીયતીતિ વુત્તં હોતીતિ. ‘‘સિયા કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્ય હેતુપચ્ચયા’’તિ એત્થ ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ હેતુપચ્ચયા’’તિ ઉભયમિદં પચ્ચયવચનં, ‘‘કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ પચ્ચયુપ્પન્નવચનં. તેસુ પચ્ચયધમ્મસ્સ પચ્ચયભાવે વિભાવિતે પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થતો વિભાવિતાયેવ હોતીતિ પચ્ચયધમ્મોવ પુચ્છિતબ્બો. તત્થ ચ પચ્ચયધમ્મવિસિટ્ઠો પટિચ્ચત્થો વા પુચ્છિતબ્બો સિયા પચ્ચયવિસિટ્ઠો વાતિ દુવિધા પુચ્છિતબ્બાયેવ અત્થવિકપ્પા અટ્ઠકથાયં વુત્તા. તેસુ પઠમસ્મિં પુચ્છા સદોસાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બપુચ્છાનં પવત્તિતોતિ કુસલમૂલાદીનં સત્તસત્તપુચ્છાનં પવત્તનતો, ઉપ્પજ્જમાનં કુસલં. તેહિ પચ્ચયેહીતિ પચ્છાજાતવિપાકપચ્ચયેહિ ઉપ્પત્તિ અનુઞ્ઞાતાતિ આપજ્જતિ, ન ચ તં યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તંતંપચ્ચયાતિ તતો તતો યોનિસોમનસિકારાદિપચ્ચયતો. ભવનમત્થિતા એત્થ ન ચ પુચ્છિતાતિ ‘‘કિં સિયા’’તિ વુત્તયોજનાય દોસમાહ. એવઞ્ચ કત્વાતિ ઉપ્પત્તિયા એવ પુચ્છિતત્તા.
તત્થાતિ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના વુત્તે અત્થન્તરે. ઉપ્પજ્જેય્યાતિ ઉપ્પત્તિં અનુજાનિત્વાતિ ‘‘ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ એત્થ વુત્તં કુસલપચ્ચયં ઉપ્પત્તિં અનુજાનિત્વા. તસ્સાતિ ઉપ્પત્તિયા. ભવનપુચ્છનન્તિ હેતુપચ્ચયા ભવનપુચ્છનં ન યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. પુન તસ્સાતિ હેતુપચ્ચયા ઉપ્પત્તિયા. ભવનપુચ્છનન્તિ કેવલં ભવનપુચ્છનં. તસ્માતિ યસ્મા વુત્તનયેન ઉભયત્થાપિ ઉપ્પત્તિઅનુજાનનમુખેન ભવનપુચ્છનં અયુત્તં, તસ્મા. અનુજાનનઞ્ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તે અત્થવિકપ્પદ્વયે અત્થતો આપન્નં, તં અનનુજાનન્તો આહ ‘‘અનનુજાનિત્વાવા’’તિઆદિ. સંપુચ્છનમેવાતિ ઇમિના સંપુચ્છને ‘‘ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ઇદં કિરિયાપદન્તિ દસ્સેતિ. યદિ એવં ‘‘સિયા’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘સિયાતિ…પે… પુચ્છતી’’તિ. અયં નયોતિ ‘‘સિયા’’તિઆદિના અનન્તરવુત્તો અત્થનયો. ન વિઞ્ઞાયતિ અનામટ્ઠવિસેસત્તા. દ્વેપિ પુચ્છાતિ સમ્ભવનપુચ્છા તબ્બિસેસપુચ્છા ચાતિ દુવિધાપિ પુચ્છા એકાયેવ પુચ્છા સંપુચ્છનભાવતો એકાધિકરણભાવતો ચ.
ગમનુસ્સુક્કવચનન્તિ ગમનસ્સ ઉસ્સુક્કવચનં. ગમનકિરિયાય યથા અત્તનો કત્તા ઉપરિ કત્તબ્બકિરિયાય યોગ્યરૂપો હોતિ, એવમેવ ઠાનં ગમનુસ્સુક્કનં તસ્સ બોધનં વચનં. એવંભૂતા ચ કિરિયા યસ્મા અત્થતો કિરિયન્તરાપેક્ખા નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ગમનસ્સ…પે… અત્થો’’તિ. કથં પનેતસ્મિં સહજાતપચ્ચયપટ્ઠાને પટિચ્ચવારે પટિચ્ચસદ્દસ્સ પચ્છિમકાલકિરિયાપેક્ખતાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘યદિપી’’તિઆદિ. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘અસતિપિ પટિઅયનુપ્પજ્જનાનં કાલભેદે અઞ્ઞત્ર હેતુફલેસુ દિસ્સમાનં પુરિમપચ્છિમકાલતં હેતુફલતાસામઞ્ઞતો ઇધાપિ સમારોપેત્વા રુળ્હીવસેન પુરિમપચ્છિમકાલવોહારો કતો’’તિ. તેનાહ ‘‘ગહણપ્પવત્તિઆકારવસેન…પે… દટ્ઠબ્બો’’તિ. તત્થ અત્તપટિલાભો ઉપ્પાદોતિ અત્થો.
ગમનન્તિ ‘‘પટિચ્ચા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનં અયનકિરિયં પરિયાયન્તરેનાહ. સા પનત્થતો પવત્તિ, પવત્તિ ચ ધમ્માનં યથાપચ્ચયં ઉપ્પત્તિયેવ. સભાવધમ્માનઞ્હિ ઉપ્પત્તિયં લોકે સબ્બો કિરિયાકારકવોહારો, તસ્મા ‘‘પટિચ્ચા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનં યં પટિઅયનં પટિગમનં અત્થતો પટિઉપ્પજ્જમાનં, તઞ્ચ ગચ્છન્તાદિઅપેક્ખાય હોતીતિ આહ ‘‘ગચ્છન્તસ્સ પટિગમનં, ઉપ્પજ્જન્તસ્સ પટિઉપ્પજ્જન’’ન્તિ. તયિદં ગમનપટિગમનં, ઉપ્પજ્જનપટિઉપ્પજ્જનં સમાનકિરિયા. કથં? યસ્મા પટિકરણં પટિસદ્દત્થો. તસ્માતિ યસ્મા સહજાતપચ્ચયભૂતસ્સ ઉપ્પજ્જન્તસ્સ પટિઉપ્પજ્જનં ‘‘પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ અત્થો, તસ્મા. તદાયત્તુપ્પત્તિયાતિ સહયોગે કરણવચનં, કરણત્થે, હેતુત્થે વા, તસ્મિં ઉપ્પજ્જમાને કુસલધમ્મે આયત્તાય પટિબદ્ધાય ઉપ્પત્તિયા સહેવ પટિગન્ત્વાતિ અત્થો. તેન પટિઅયનત્તલાભાનં સમાનકાલતં દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘સહજાતપચ્ચયં કત્વાતિ વુત્તં હોતી’’તિઆદિ. નનુ ચ સમાનકાલકિરિયાયં ઈદિસો સદ્દપ્પયોગો નત્થિ, પુરિમકાલકિરિયાયમેવ ચ અત્થીતિ? નાયમેકન્તો સમાનકાલકિરિયાયમ્પિ કેહિચિ ઇચ્છિતત્તા. તથા હિ –
‘‘નિહન્ત્વા તિમિરં લોકે, ઉદિતો સતરંસમિ;
લોકેકચક્ખુભૂતોય-મત્થમેતિ દિવાકરો.
‘‘સિરીવિલાસરૂપેન, સબ્બસોભાવિભાવિના;
ઓભાસેત્વાદિતો બુદ્ધો, સતરંસિ યથા પરો’’તિ. –
ચ પયોગા દિસ્સન્તિ.
૩૫-૩૮. તાસૂતિ દુકમૂલકનયે હેતારમ્મણદુકે એકૂનપઞ્ઞાસપુચ્છા, તાસુ. હેતારમ્મણદુકેતિ ‘‘હેતુપચ્ચયા આરમ્મણપચ્ચયા’’તિ એવં હેતુપચ્ચયઆરમ્મણપચ્ચયાનં વસેન આગતે પચ્ચયદુકે. દ્વિન્નં પુચ્છાનં દસ્સિતત્તાતિ યસ્મિં વાચનામગ્ગે કુસલપદમૂલા કુસલપદાવસાના, કુસલાદિપદત્તયમૂલા કુસલાદિપદત્તયાવસાના ચ એકૂનપઞ્ઞાસાય પુચ્છાનં આદિપરિયોસાનભૂતા દ્વે એવ પુચ્છા દસ્સિતા, તં સન્ધાય વુત્તં. એત્થાતિ એતસ્મિં પણ્ણત્તિવારે પુચ્છાનં વુત્તો ન પચ્ચયાનન્તિ અત્થો. પુચ્છાય હિ વસેન હેતુપચ્ચયે હેતુપચ્ચયસઙ્ખાતં એકમૂલં એતસ્સાતિ એકમૂલકો, નયસદ્દાપેક્ખાય ચાયં પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. એવં આરમ્મણપચ્ચયમૂલકાદીસુ. તથા હેતુઆરમ્મણપચ્ચયસઙ્ખાતાનિ દ્વે મૂલાનિ એતસ્સાતિ દ્વિમૂલકોતિઆદિના યોજેતબ્બા. પચ્ચયાનં પન વુચ્ચમાને પઠમનયસ્સ એકમૂલકતા ન સિયા. ન હિ તત્થ પચ્ચયન્તરં અત્થિ, યં મૂલભાવેન વત્તબ્બં સિયા. તેનાહ ‘‘પચ્ચયાનં પન વસેના’’તિઆદિ. હેતારમ્મણદુકાદીનન્તિ અવયવે સામિવચનં, અધિપતિઆદીનન્તિ સમ્બન્ધો. તતો પરં મૂલસ્સ અભાવતો સબ્બમૂલકં અનવસેસાનં પચ્ચયાનં મૂલભાવેન ગહિતત્તા. ન હિ મૂલવન્તભાવેન ગહિતા પચ્ચયા મૂલભાવેન ગય્હન્તિ. પચ્ચયગમનં પાળિગમનન્તિ વિઞ્ઞાયતિ અભિધેય્યાનુરૂપં લિઙ્ગવચનાદીતિ કત્વા. ઇધાતિ અનુલોમે. ચ-સદ્દો ઉપચયત્થો. સો તેવીસતિમૂલસ્સ સબ્બમૂલભાવં ઉપચયેન વુચ્ચમાનં જોતેતિ.
૩૯-૪૦. એવં સતીતિ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા’’તિ આરભિત્વા ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા અવિગતપચ્ચયા, આરમ્મણપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા’’તિ એવં વાચનામગ્ગે સતિ. ચક્કબન્ધનવસેન પાળિગતિ આપજ્જતુ, કો દોસોતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આહ ‘‘હેટ્ઠિમસોધનવસેન ચ ઇધ અભિધમ્મે પાળિ ગતા’’તિ. તથા હિ ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુપિ પાળિ હેટ્ઠિમસોધનવસેન પવત્તા. ગણનચારેન તમત્થં સાધેતું ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણાદીસૂતિ આરમ્મણમૂલકાદીસુ નયેસુ. તસ્મિં તસ્મિન્તિ તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણાદિપચ્ચયે. સુદ્ધિકતોતિ સુદ્ધિકનયતો. તસ્માતિ આરમ્મણમૂલકાદીસુ સુદ્ધિકનયસ્સ અલબ્ભમાનત્તા. એકમૂલકનયો દટ્ઠબ્બો આરમ્મણમૂલકેતિ અધિપ્પાયો. ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા…પે… અવિગતપચ્ચયાતિ વા’’તિઆદિ તાદિસં વાચનામગ્ગં સન્ધાય વુત્તં. યત્થ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયા હેતુપચ્ચયા, આરમ્મણપચ્ચયા અધિપતિપચ્ચયા, આરમ્મણપચ્ચયા…પે… અવિગતપચ્ચયા’’તિ એવં આરમ્મણમૂલકે અનન્તરપચ્ચયમૂલભૂતા આરમ્મણપચ્ચયપરિયોસાનમેવ એકમૂલકં દસ્સેત્વા ઉપરિ અવસિટ્ઠએકમૂલકતો પટ્ઠાય યાવ સબ્બમૂલકે વિગતપચ્ચયા, તાવ સંખિપિત્વા અવિગતપચ્ચયોવ દસ્સિતો. તેનાહ ‘‘એકમૂલકેસૂ’’તિઆદિ. ઇતો પરેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. મૂલમેવ દસ્સેત્વાતિ અધિપતિમૂલકે એકમૂલકસ્સ આદિમેવ દસ્સેત્વા. ન સુદ્ધિકદસ્સનન્તિ ન સુદ્ધિકનયદસ્સનં. ‘‘સુદ્ધિકનયો હિ વિસેસાભાવતો આરમ્મણમૂલકાદીસુ ન લબ્ભતી’’તિ હિ વુત્તં. નાપિ સબ્બમૂલકે કતિપયપચ્ચયદસ્સનં ઉપરિ સબ્બમૂલકે એકમૂલકસ્સ આગતત્તા.
૪૧. એકસ્મિઞ્ચાતિ અવિગતમૂલકાદિકે ચ નયે. સઙ્ખેપન્તરગતોતિ સઙ્ખેપસ્સ સઙ્ખિપિતસ્સ અબ્ભન્તરગતો, સઙ્ખિપિતબ્બોતિ અત્થો. મજ્ઝિમાનં દસ્સનન્તિ મજ્ઝિમાનં નયતો દસ્સનં, અઞ્ઞથા સઙ્ખેપો એવ ન સિયા. ગતિદસ્સનન્તિ અન્તદસ્સનં અકત્વા પાળિગતિયા દસ્સનં, તઞ્ચ આદિતો પટ્ઠાય કતિપયદસ્સનમેવ. તેન વિગતપચ્ચયુદ્ધારણેન ઓસાનચતુક્કં દસ્સેતિ અવિગતમૂલકે વિગતપચ્ચયસ્સ ઓસાનભાવતો. સબ્બમૂલકસ્સ અવસાનેન ‘‘વિગતપચ્ચયા’’તિ પદેન.
યથા હેતુઆદીનં પચ્ચયાનં ઉદ્દેસાનુપુબ્બિયા દુકતિકાદિયોજના કતા, એવં તત્થ આરમ્મણાદિપચ્ચયે લઙ્ઘિત્વાપિ સક્કા યોજનં કાતું, તથા કસ્મા ન કતા? યદિપિ અનવસેસતો પચ્ચયાનં મૂલભાવેન ગહિતત્તા કેસઞ્ચિ કેહિચિ યોજને અત્થવિસેસો નત્થિ, આરમ્મણમૂલકાદીસુ પન આરમ્મણાધિપતિદુકાદીનં હેતુમૂલકે ચ હેતુઅધિપતિઅનન્તરતિકાદીનં તંતંઅવસિટ્ઠપચ્ચયેહિ યોજનાય અત્થેવ વિસેસો, એવં સન્તેપિ યસ્મા ઉપ્પટિપાટિયા યોજના ન સુખગ્ગહણા, સક્કા ચ ઞાણુત્તરેન પુગ્ગલેન યથાદસ્સિતેન નયેન યોજિતુન્તિ ઉપ્પટિપાટિયા પચ્ચયે અગ્ગહેત્વા પટિપાટિયાવ તે યોજેત્વા દસ્સિતાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના.
તઞ્ચ ગમનં યુત્તન્તિ યં સબ્બેહિ તિકેહિ એકેકસ્સ દુકસ્સ યોજનાવસેન પાળિગમનં, તં યુત્તં તિકેસુ દુકાનં પક્ખેપભાવતો. તત્થાતિ દુકેસુ. એકેકસ્મિન્તિ એકેકસ્મિં દુકતિકે. નયાતિ અનુલોમનયાદયો વારે વારે ચત્તારો નયા, પુચ્છા પન સત્તવીસતિ. યદિ એવં કસ્મા હેતુદુકેન સમાનાતિ? તં તિકપદેસુ પચ્ચેકં હેતુદુકસ્સ લબ્ભમાનસ્સ હેતુદુકભાવસામઞ્ઞતો વુત્તં.
વુત્તનયેનાતિ ‘‘ન હી’’તિઆદિના દુકતિકે વુત્તનયેન. તત્થ હિ ન દુકસ્સ યોજના અત્થિ, અથ ખો દુકાનં એકેકેન પદેન તિકસ્સ યોજના. તેનાહ ‘‘એકેકો તિકો દુકસતેન યોજિતો’’તિ. એકેકસ્મિન્તિ એકેકસ્મિં તિકદુકે.
તિકાદયો છ નયાતિ ‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવર’’ન્તિઆદિના ગાથાયં વુત્તા તિકપટ્ઠાનાદયો છ નયા. સત્તવિધમ્પીતિ વારભેદેન સત્તધા ભિન્દિત્વા વુત્તમ્પિ. અનુલોમન્તિ પચ્ચયાનુલોમં અનુલોમભાવસામઞ્ઞેન સહ ગહેત્વા. તથા ચતુબ્બિધમ્પિ તિકપટ્ઠાનં તિકપટ્ઠાનતાસામઞ્ઞેન, દુકપટ્ઠાનાદીનિ ચ ચત્તારિ ચત્તારિ તંસામઞ્ઞેન સહ ગહેત્વા. ઇમમત્થં ગહેત્વા ‘‘તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવર’’ન્તિ ગાથાય અધિપ્પાયવિભાવનવસેન ‘‘અનુલોમમ્હી’’તિઆદિના વુત્તં ઇમમત્થં ગહેત્વા. સત્તપ્પભેદેતિ પટિચ્ચવારાદિવસેન સત્તપ્પભેદે. છપિ એતે તિકાદિભેદેન ચતુચતુપ્પભેદા ધમ્માનુલોમાદિવસેન છ ઉદ્ધરિતબ્બાતિ ઇદં દસ્સેતીતિ યોજના. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – ધમ્માનુલોમાદિવિભાગભિન્નાપિ તિકાદિભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા વુત્તા તિકપટ્ઠાનાદિસઙ્ખાતા તિકાદયો છ ધમ્મનયા પટિચ્ચવારાદિવસેન વિભજિયમાના તત્થ તત્થ નિદ્ધારિયમાને અનુલોમતાસામઞ્ઞેન અનુલોમન્તિ એકતો ગહિતે પચ્ચયાનુલોમે સુટ્ઠુ અતિવિય ગમ્ભીરાતિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇધ પન અયં ગાથા તસ્મિં ધમ્માનુલોમે પચ્ચયાનુલોમં સન્ધાય વુત્તા’’તિ ધમ્માનુલોમો પચ્ચયાનુલોમસ્સ વિસેસનભાવેન નિયમેત્વા વુત્તો. એસ નયો પચ્ચનીયગાથાદીસુપિ. તિકપટ્ઠાનસ્સ દુકપટ્ઠાનસ્સ ચ પુબ્બે અત્થો વુત્તોતિ આહ ‘‘દુકતિકપટ્ઠાનાદીસૂ’’તિ. તિકેહિ પટ્ઠાનન્તિ તિકેહિ નાનપ્પકારતો પચ્ચયવિભાવનં, તિકેહિ વા ઞાણસ્સ પવત્તનટ્ઠાનં. દુકસમ્બન્ધિ તિકપટ્ઠાનં, દુકવિસિટ્ઠાનં વા તિકાનં પટ્ઠાનં દુકતિકપટ્ઠાનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘દુકાન’’ન્તિઆદિમાહ. દુકાદિવિસેસિતસ્સાતિ દુકાદિપદવિસેસિતસ્સ દુકાદિભાવો દટ્ઠબ્બો ‘‘હેતું કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ, નહેતું કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચા’’તિઆદિવચનતો.
પચ્ચયાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના
૪૨-૪૪. યાવાતિ પાળિપદસ્સ અત્થવચનં યત્તકોતિ આહ ‘‘પભેદો’’તિ. અત્થિ તેવીસતિમૂલકસ્સાતિ અત્થો. તાવ તત્તકં પભેદં. તત્થાતિ અનુલોમે આગતન્તિ અત્થો. નયદસ્સનવસેન દસ્સિતં, કિન્તિ? એકેકસ્સ પદસ્સ વિત્થારં દસ્સેતિ. અવસેસસ્સ પચ્ચયસ્સ મૂલવન્તભાવેન ગહિતસ્સ.
પચ્ચયપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના
૪૫-૪૮. પુન તત્થાતિ અનુલોમે. પચ્ચયપદાનીતિ પચ્ચયા એવ પદાનિ પચ્ચયપદાનિ. ઇધાતિ અનુલોમપચ્ચનીયે. સુદ્ધિકપચ્ચયાનન્તિ પચ્ચયન્તરેન અવોમિસ્સાનં પચ્ચયાનં, અનુલોમપચ્ચનીયદેસનં વક્ખમાનં સન્ધાયાતિ અત્થો.
અનુલોમપચ્ચનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.