૨૨-૨૩-૨૪. નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨-૨૩. એત્થાતિ નત્થિપચ્ચયે. નાનન્તિ નાનત્તં. એતેનાતિ અનન્તરપચ્ચયતો નત્થિપચ્ચયસ્સ વિસેસમત્તદીપનેન ‘‘પચ્ચયલક્ખણમેવ હેત્થ નાન’’ન્તિ ઇમિના વચનેન. અત્થોતિ ધમ્મો. બ્યઞ્જનસઙ્ગહિતેતિ ‘‘નત્થિપચ્ચયો વિગતપચ્ચયો’’તિ એવમાદિબ્યઞ્જનેન સઙ્ગહિતે. પચ્ચયલક્ખણમત્તેતિ એત્થ પવત્તિઓકાસદાનેન ઉપકારકા અરૂપધમ્મા, વિગતભાવેન ઉપકારકાતિ એવમાદિકે પચ્ચયાનં લક્ખણમત્તે.

નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

આદિમપાઠોતિ પુરિમપાઠો. તથા ચ સતીતિ દોસસ્સપિ સત્તરસહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયભાવે સતિ. અધિપતિપચ્ચયભાવોપિસ્સ અનુઞ્ઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘દોસસ્સપિ ગરુકરણં પાળિયં વત્તબ્બં સિયા’’તિ. ‘‘સેસાન’’ન્તિ વચનેનેવ નિવારિતોતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ તંનિવત્તનત્થમાહ ‘‘ન ચ સેસાન’’ન્તિઆદિ. પુરેજાતાદીહીતિ પુરેજાતકમ્માહારઝાનિન્દ્રિયમગ્ગવિપાકપચ્ચયેહિ. તન્નિવારણત્થન્તિ તસ્સ યથાવુત્તદોસસ્સ નિવારણત્થં. વિસુઞ્ચ અગ્ગહેત્વાતિ લોભમોહા વિપાકપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, તથા દોસોતિ એવં વિસુઞ્ચ અગ્ગહેત્વા. ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણાદિપચ્ચયો હોન્તંયેવ પથવીઆદિસભાવત્તા અત્તના સહજાતાનં સહજાતાદિપચ્ચયા હોન્તિયેવાતિ વુત્તં ‘‘ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવં દસ્સેતી’’તિ. ‘‘સબ્બધમ્માન’’ન્તિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થ વુત્તે સબ્બધમ્મે સન્ધાયાહ ‘‘સબ્બધમ્માનં યથાયોગં હેતાદિપચ્ચયભાવં દસ્સેતી’’તિ. ન હિ એતં…પે… ભાવદસ્સનં, અથ ખો એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવદસ્સનં, તસ્મા ‘‘એતેન ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. રૂપાદીનન્તિ રૂપાયતનાદીનં.

ભેદાતિ વિસેસા. ભેદં અનામસિત્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદિવિસેસં અગ્ગહેત્વા. તે એવાતિ યથાવુત્તવિસેસાનં સામઞ્ઞભૂતે ખન્ધે એવ. યં સન્ધાય ‘‘એવં ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં વિભાવેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. પટ્ઠાનસંવણ્ણના હેસાતિ એતેન સુત્તે વુત્તપરિયાયમગ્ગભાવેનેત્થ ન સક્કા મિચ્છાવાચાદીનં મગ્ગપચ્ચયં વત્તુન્તિ દસ્સેતિ. સેસપચ્ચયભાવોતિ મગ્ગપચ્ચયં ઠપેત્વા યથાવુત્તેહિ સેસેહિ અટ્ઠારસહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયભાવો. અધિપતિપચ્ચયો ન હોતીતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો ન હોતિ. તન્તિ વિચિકિચ્છં. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ અહિરિકાદીસુ.

દસધા પચ્ચયા હોન્તિ, પુન તથા હદયવત્થુન્તિ ઇદં અત્થમત્તવચનં. પાઠો પન ‘‘હદયવત્થુ તેસઞ્ચેવ વિપ્પયુત્તસ્સ ચ વસેન દસધા પચ્ચયો હોતી’’તિ વેદિતબ્બો. રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનમત્તમેવાતિ ઇદં રૂપાદીનં સહજાતપચ્ચયતાય વિય નિસ્સયપચ્ચયતાય ચ અભાવતો, પુરેજાતપચ્ચયતાય ચ ભાવતો વુત્તં. એતાનીતિ યથાવુત્તાનિ રૂપસદ્દગન્ધરસારમ્મણાનિ. સબ્બાતિક્કન્તપચ્ચયાપેક્ખાતિ ‘‘એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતો’’તિ એતસ્મિં વિચારે હેતુઆદિઅતિક્કન્તપચ્ચયાપેક્ખા એતેસં રૂપાદીનં અપુબ્બતા નત્થિ, અથ ખો આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયપચ્ચયાપેક્ખા. ન હિ રૂપાદીનિ હેતુસહજાતાધિપતિઆદિવસેન પચ્ચયા હોન્તીતિ. તસ્સાતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ પુરેજાતપચ્ચયભાવતો અપુબ્બતા, તસ્મા તં એકૂનવીસતિવિધો પચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં હોતિ. સત્તધા પચ્ચયભાવો યોજેતબ્બો, ન હિ ઓજા પુરેજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ.

અત્થોતિ વા હેતુઆદિધમ્માનં સભાવો વેદિતબ્બો. સો હિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેહિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો, ઞાણેન વા ઞાતબ્બતો ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. આકારોતિ તસ્સેવ પવત્તિઆકારો, યેન અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયભાવં ઉપગચ્છતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તં પન વિપ્પયુત્તં. ‘‘સત્તહાકારેહી’’તિ પઠાનસ્સ કારણમાહ ‘‘ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો હી’’તિઆદિના.

યં કમ્મપચ્ચયો…પે… દટ્ઠબ્બં આસેવનકમ્મપચ્ચયાનં પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અનન્તરટ્ઠાનતાય. સહજાતમ્પિ હિ અનન્તરમેવાતિ. કોચિ પનેત્થાતિ એત્થ એતસ્મિં પકતૂપનિસ્સયસમુદાયે કોચિ તદેકદેસભૂતો કમ્મસભાવો પકતૂપનિસ્સયોતિ અત્થો. તત્થાતિ ‘‘યદિદં આરમ્મણપુરેજાતે પનેત્થ ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, તસ્મિં, તસ્મિં વા આરમ્મણપુરેજાતગ્ગહણે. વત્થુસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા લબ્ભતીતિ ન વત્તબ્બા. ન હિ આરમ્મણભૂતં વત્થુ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિ, અથ ખો નિસ્સયભૂતમેવાતિ. ઇતો ઉત્તરીતિ એત્થ ‘‘ઇતો’’તિ ઇદં પચ્ચામસનં પુરેજાતં વા સન્ધાય આરમ્મણપુરેજાતં વા. તત્થ પઠમનયં અપેક્ખિત્વા વુત્તં ‘‘પુરેજાતતો પરતોપી’’તિ. તેન કમ્માદિપચ્ચયેસુપિ વક્ખમાનેસુ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં વેદિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. દુતિયં પન નયં અનપેક્ખિત્વા અટ્ઠકથાયં આગતવસેન વુત્તં ‘‘ઇતો વા ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો’’તિ, અત્તના વુત્તનયેન પન ‘‘નિસ્સયિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો વા’’તિ. તત્થ વત્તબ્બં સયમેવાહ ‘‘આરમ્મણાધિપતી’’તિઆદિ. કમ્માદીસુ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં ન વક્ખતિ ‘‘ઇતો ઉત્તરી’’તિઆદિના પગેવ અતિદેસસ્સ કતત્તા, તસ્મા પુરિમોયેવ પુરેજાતતોપીતિ વુત્તઅત્થોયેવ અધિપ્પેતો.

‘‘મગ્ગપચ્ચયતં અવિજહન્તોવા’’તિ ઇમિના ચ મગ્ગપચ્ચયો વુત્તોતિ ‘‘મગ્ગવજ્જાનં નવન્ન’’ન્તિ વુત્તં પચ્છિમપાઠે, પુરિમપાઠે પન ‘‘મગ્ગપચ્ચયતં અવિજહન્તોવા’’તિ વુત્તત્તા એવ મગ્ગપચ્ચયેન સદ્ધિં સહજાતાદિપચ્ચયા ગહેતબ્બાતિ ‘‘દસન્ન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ પચ્છિમપાઠે ‘‘એકાદસહાકારેહી’’તિ વત્તબ્બં, પુરિમપાઠે ‘‘દ્વાદસહી’’તિ.

સમનન્તરનિરુદ્ધતાય આરમ્મણભાવેન ચાતિ વિજ્જમાનમ્પિ વિસેસમનામસિત્વા કેવલં સમનન્તરનિરુદ્ધતાય આરમ્મણભાવેન, ન ચ સમનન્તરનિરુદ્ધતાઆરમ્મણભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ‘‘ઇમિના ઉપાયેના’’તિ પચ્ચયસભાગતાદસ્સનેન પચ્ચયવિસભાગતાદસ્સનેન ચ વુત્તં પદદ્વયં એકજ્ઝં કત્વા પદુદ્ધારો કતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘હેતુઆદીનં સહજાતાનં…પે… યોજેતબ્બા’’તિ આહ. હેતુઆરમ્મણાદીનં સહજાતાસહજાતભાવેન અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગતાતિ યોજના. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન પુરેજાતાનં ચક્ખાદીનં રૂપાદીનઞ્ચ પુરેજાતભાવેન સભાગતા, પવત્તિયં વત્થુખન્ધાદીનં પુરેજાતપચ્છાજાતાનં પુરેજાતપચ્છાજાતભાવેન વિસભાગતાતિ એવમાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. હેતુનહેતુઆદિભાવતોપિ ચેત્થ યુગળકતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. હેતુપચ્ચયો હિ હેતુભાવેન પચ્ચયો, ઇતરે તદઞ્ઞભાવેન. એવમિતરેસુપિ યથારહં યુગળકતો વેદિતબ્બો.

ઉભયપ્પધાનતાતિ જનનોપત્થમ્ભનપ્પધાનતા. ઠાનન્તિ પદસ્સ અત્થવચનં કારણભાવોતિ વિનાપિ ભાવપચ્ચયં ભાવપચ્ચયસ્સ અત્થો ઞાયતીતિ. ઉપનિસ્સયં ભિન્દન્તેનાતિ અનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયવિભાગેન વિભજન્તેન. તયોપિ ઉપનિસ્સયા વત્તબ્બા ઉપનિસ્સયવિભાગભાવતો. ઉપનિસ્સયગ્ગહણમેવ કાતબ્બં સામઞ્ઞરૂપેન. તત્થાતિ એવમવટ્ઠિતે અનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયોતિ ભિન્દનં વિભાગકરણં યદિ પકતૂપનિસ્સયસ્સ રૂપાનં પચ્ચયત્તાભાવદસ્સનત્થં, નનુ આરમ્મણૂપનિસ્સયઅનન્તરૂપનિસ્સયાપિ રૂપાનં પચ્ચયા ન હોન્તિયેવાતિ? સચ્ચં ન હોન્તિ, તે પન દસ્સિતનયાતિ તદેકદેસેન ઇતરમ્પિ દસ્સિતમેવ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘આરમ્મણં…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. તંસમાનગતિકત્તાતિ તેહિ અનન્તરાદીહિ સમાનગતિકત્તા અરૂપાનંયેવ પચ્ચયભાવતો. તન્તિ પુરેજાતપચ્ચયં. તત્થાતિ અનન્તરાદીસુ પઠિત્વા.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.