૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૬. ‘‘મિસ્સકત્તા’’તિ ઇદં ઇન્દ્રિયતાય રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનં એકજ્ઝં કત્વા દેસિતતં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા મિસ્સકત્તાતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયમિસ્સકત્તાતિ અત્થો. જીવિતિન્દ્રિયન્તિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં. ન સબ્બેન સબ્બં વજ્જિતબ્બન્તિ યથા પઞ્હાપુચ્છકે અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં મિસ્સકત્તા ન ગહિતં, ન એવમિધ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં અગ્ગહિતન્તિ અત્થો.

અરૂપાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પચ્ચયન્તરાપેક્ખાનિ આવજ્જનારમ્મણાદિઅઞ્ઞપચ્ચયસાપેક્ખાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયા સિયું ચક્ખાદીનં રૂપારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં કદાચિપિ અવિનિબ્ભુત્તભાવસ્સ અભાવતો, પચ્ચયન્તરસમોધાનાપેક્ખતાય ચ. યો પન નિરપેક્ખોતિ યથા ચક્ખાદીનિ પચ્ચયન્તરેસુ સાપેક્ખાનિ, એવં સાપેક્ખો અહુત્વા યો તત્થ નિરપેક્ખો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો હોતિ અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં યથા દુવિધમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયં, સો અત્તનો…પે… નત્થીતિ યોજના. અવિનિબ્ભુત્તાનં તેસમ્પિ લિઙ્ગાદીનં સિયું વિનિબ્ભુત્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાભાવસ્સ અદિટ્ઠત્તા. નનુ ચક્ખાદીનં વિનિબ્ભુત્તાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો દિટ્ઠોતિ? સચ્ચં દિટ્ઠો, ન પન સો સમાનજાતિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. સતિ ચેવન્તિ એવં વુત્તપ્પકારે સમાનજાતિયંયેવ અવિનિબ્ભુત્તસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવે સતિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં. સહયોગે હિ ઇદં કરણવચનં. યદિપિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ લિઙ્ગાદીનં કલલાદિકાલે ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ન ફરેય્યું તેસં તદા અભાવતો. યે પન રૂપધમ્મા તદા સન્તિ, તેહિ અવિનિબ્ભુત્તાવ, તેસં કસ્મા ન ફરન્તીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેસં પના’’તિઆદિ. અબીજભાવતો અનિમિત્તભાવતો. તદનુરૂપાનન્તિ કલલાદિઅવત્થાનુરૂપાનં અત્થિતં ઇચ્છન્તિ, યતો ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ પકતિવિભાગો વિઞ્ઞાયતીતિ તેસં અધિપ્પાયો.

કુસલજાતિયન્તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. યે પન ‘‘કુસલજાતિક’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં પચ્ચત્તેકવચનં. વિસું એકજાતિ વા ભૂમિ વા ન હોતિ તદેકદેસભાવતો. હેતુઆદીસુપીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અકુસલાહારેસુપિ એસેવ નયો’’તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. એસ નયોતિ ય્વાયં ‘‘ભૂમિવસેન વુત્તેસૂ’’તિઆદિના અરૂપે અલબ્ભમાનસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયસ્સ અટ્ઠપને અત્થનયો વુત્તો, એસ નયો યોજેતબ્બોતિ. તથા અપરિયાપન્નકુસલહેતુ, તથા અકુસલહેતૂતિ એત્થાપિ પઠમાપરિયાપન્નકુસલહેતુ દોમનસ્સસહગતાકુસલહેતુ ચ વિસું એકજાતિ ભૂમિ વા ન હોન્તીતિ આરુપ્પે અલબ્ભમાનાપિ વિસું ન ઠપિતાતિ યોજેતબ્બો. એસ નયો ‘‘અકુસલાહારેસુપિ એસેવ નયો’’તિ એવમાદીસુ.

સતિ સહજાતપચ્ચયત્તે ઉપ્પાદક્ખણેપિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા સિયાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સહજાતપચ્ચયત્તાભાવં સન્ધાયા’’તિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ઉપ્પજ્જમાનો સહ ઉપ્પજ્જમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના). તસ્સ પન સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો યદિપિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સહજાતપચ્ચયતા પન તસ્સ નત્થી’’તિ સરૂપેનેવ દસ્સિતો, તથાપિ તં અનનુજાનન્તો ‘‘ઉપ્પાદ…પે… નિવારેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘વક્ખતી’’તિઆદિના તમત્થં સમત્થેતિ. કમ્મપચ્ચયસદિસન્તિ હિ એતેન તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે પચ્ચયભાવો પકાસિતો. પવત્તેચાતિ ચ-સદ્દેન પટિસન્ધિયઞ્ચ કટત્તારૂપસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયતો અઞ્ઞો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ન હિ અત્થીતિ યોજના. પટિચ્ચવારાદયો સમ્પયુત્તવારપરિયોસાના છ વારા ઉપ્પાદક્ખણમેવ ગહેત્વા પવત્તા ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના, ન ઠિતિક્ખણન્તિ અધિપ્પાયો. એવઞ્ચ કત્વાતિ ઉપ્પાદક્ખણમેવ ગહેત્વા પવત્તત્તા. એતેસૂતિ યથાવુત્તેસુ છસુ વારેસુ. કેચિ પન ‘‘રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનુપાલનં ઉપ્પાદક્ખણે ન પાકટં બલવઞ્ચ યથા ઠિતિક્ખણે પચ્છાજાતાદિપચ્ચયલાભતો થિરભાવપ્પત્તિયાસ્સ તં પાકટં બલવઞ્ચ, તસ્મા ‘ઠિતિક્ખણે’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.