૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના

૧૦-૨૬. સોતિ દુક્ખસદ્દો. અઞ્ઞત્થાતિ સઙ્ખારદુક્ખવિપરિણામદુક્ખદુક્ખાધિટ્ઠાનેસુ. અઞ્ઞનિરપેક્ખોતિ સઙ્ખારાદિપદન્તરાનપેક્ખો. તેનાતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખદુક્ખપદગ્ગહણતો. તસ્મિં દુક્ખદુક્ખે વિસયભૂતે. એસ દુક્ખસદ્દો ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ એત્થ પઠમો દુક્ખસદ્દો. તઞ્ચ દુક્ખદુક્ખં. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ એત્થ દુક્ખમેવ દુક્ખસચ્ચન્તિ નયિદં અવધારણં ઇચ્છિતબ્બં, દુક્ખં દુક્ખસચ્ચમેવાતિ પન ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘એકન્તેન દુક્ખસચ્ચમેવા’’તિ. સચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તેસુ સમુદયેસુ કોચિ ફલધમ્મેસુ નત્થીતિ સચ્ચવિભઙ્ગે પઞ્ચધા વુત્તેસુ સમુદયેસુ એકોપિ ફલસભાવેસુ નત્થિ, ફલસભાવો નત્થીતિ અત્થો. ‘‘ફલધમ્મો નત્થી’’તિ ચ પાઠો. મગ્ગસદ્દો ચ ફલઙ્ગેસૂતિ સામઞ્ઞફલઙ્ગેસુ સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ ‘‘મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૪૯૨, ૪૯૫) આગતો મગ્ગસદ્દો મગ્ગફલત્તા પવત્તતિ કારણૂપચારેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન મગ્ગકિચ્ચસબ્ભાવા’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચદેસનાય પભવાદિસભાવા એવ ધમ્મા સમુદયાદિપરિયાયેન વુત્તા, ન અપ્પભવાદિસભાવા, તસ્મા. એત્થ ચ તેભૂમકધમ્માનં યથારહં દુક્ખસમુદયસચ્ચન્તોગધત્તા અસચ્ચસભાવે સભાવધમ્મે ચ ઉદ્ધરન્તો ફલધમ્મે એવ ઉદ્ધરિ. નનુ ચ મગ્ગસમ્પયુત્તાપિ ધમ્મા અસચ્ચસભાવાતિ તેપિ ઉદ્ધરિતબ્બાતિ? ન, તેસં મગ્ગગતિકત્તા. ‘‘ફલધમ્મેસૂ’’તિ એત્થ ધમ્મગ્ગહણેન વા ફલસમ્પયુત્તધમ્માનં વિય તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

પદસોધનેન…પે… ઇધ ગહિતાતિ એતેન અસચ્ચસભાવાનં ધમ્માનં પકરણેન નિવત્તિતતં આહ. તેસન્તિ દુક્ખાદીનં. તબ્બિસેસનયોગવિસેસન્તિ તેન દુક્ખાદિવિસેસનયોગેન વિસિટ્ઠતં. સચ્ચવિસેસનભાવેનેવ દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞેય્યતાદિભાવો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘એકન્તસચ્ચત્તા’’તિ. યથા ચેત્થાતિ યથા એતસ્મિં સચ્ચયમકે સુદ્ધસચ્ચવારે સચ્ચવિસેસનભૂતા એવ દુક્ખાદયો ગહિતા. એવં ખન્ધયમકાદીસુપીતિ ન સુદ્ધસચ્ચવારે એવ અયં નયો દસ્સિતોતિ અત્થો. પદસોધનવારે તંમૂલચક્કવારે ચ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના સમુદાયપદાનંયેવ વુત્તત્તા વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ‘‘સુદ્ધક્ખન્ધાદિવારેસૂ’’તિ વુત્તં. તથા ચેત્થાપિ સુદ્ધવારે એવ અયં નયો દસ્સિતો. યદિ સુદ્ધક્ખન્ધાદિવારેસુ ખન્ધાદિવિસેસનભૂતાનમેવ રૂપાદીનં ગહણેન ભવિતબ્બં, અથ કસ્મા ખન્ધાદિવિસેસનતો અઞ્ઞેસમ્પિ રૂપાદીનં વસેન અત્થો દસ્સિતોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ. પુરિમો એવ અત્થો યુત્તો, યુત્તિતો પાઠોવ બલવાતિ.

પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.