૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૧૮-૨૧. એતસ્મિન્તિ પવત્તિવારે. પુચ્છામત્તલાભેનાતિ મોઘપુચ્છાભાવમાહ. એકેકન્તિ ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સદ્દાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિકં એકેકં. પઞ્ચાતિ ‘‘યસ્સ સદ્દાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ગન્ધાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીનિ પઞ્ચ. પુચ્છામત્તલાભેન સઙ્ગહં અનુજાનન્તો ‘‘વિસ્સજ્જનવસેન હાપેતબ્બાની’’તિ આહ. ‘‘વક્ખતિ હી’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં અટ્ઠકથાય સમત્થેતિ.

સદિસવિસ્સજ્જનન્તિ સામઞ્ઞવચનં વિસેસનિવિટ્ઠમેવ હોતીતિ તં વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘પુગ્ગલવારમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તસ્સા પન સદિસવિસ્સજ્જનતાય અબ્યાપિતત્તા યત્થ સદિસં, તત્થાપિ વિસ્સજ્જિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઓકાસવારે પન…પે… વિસ્સજ્જિત’’ન્તિ આહ. તત્થ તન્તિ દુતિયં. પુગ્ગલવારેપીતિ યત્થ સદિસં વિસ્સજ્જનં, તત્થ પુગ્ગલવારેપિ વિસ્સજ્જિતં, પગેવ ઓકાસવારેતિ અધિપ્પાયો. વિરત્તકામકમ્મનિબ્બત્તસ્સાતિ ભાવનાબલેન વિરત્તો કામો એતેનાતિ વિરત્તકામં, રૂપાવચરકમ્મં, તતો નિબ્બત્તસ્સ. પટિસન્ધિ એવ બીજં પટિસન્ધિબીજં, તસ્સ. ‘‘એવંસભાવત્તા’’તિ એતેન એકન્તતો કામતણ્હાનિદાનકમ્મહેતુકાનિ ઘાનાદીનીતિ દસ્સેતિ. ગન્ધાદયો ચ ન સન્તીતિ સબ્બેન સબ્બં તેસમ્પિ અભાવં સન્ધાય વદતિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

‘‘સચ્ચ’’ન્તિ યથાવુત્તવસેન ગહેતબ્બં ચોદકેન વુત્તમત્થં સમ્પટિચ્છિત્વા પુન યેનાધિપ્પાયેન તાનિ યમકાનિ સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – તત્થ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેન ‘‘સચક્ખુકાનં અઘાનકાનં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના નયેન જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ યથા સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તથા ઇધ ઘાનાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેન તાનિ જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ ‘‘યસ્સ ઘાનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ જિવ્હાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના નયેન સદિસવિસ્સજ્જનાનીતિ. એવમેત્થ ઉભયેસં વિસું અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસવિસ્સજ્જનતાય ઇદં વુત્તં, ન એકજ્ઝં અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસવિસ્સજ્જનતાય. તેનાહ ‘‘તસ્મા તત્થ તત્થેવ સદિસવિસ્સજ્જનતા પાળિઅનારુળ્હતાય કારણ’’ન્તિ. એવઞ્ચ સતિ ચક્ખાયતનમૂલગ્ગહણં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘નિદસ્સનભાવેના’’તિઆદિ. તત્થ નિદસ્સનભાવેનાતિ નિદસ્સનભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસવિસ્સજ્જનતાસઙ્ખાતેન નિદસ્સનભાવેનેવ, ન પન તેસં નિદસ્સિતબ્બેહિ સબ્બથા સદિસવિસ્સજ્જનતાયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યેભુય્યતાયા’’તિ વુત્તં યેભુય્યતં દસ્સેતું ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

એવન્તિ ઇમિના ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનવિસ્સજ્જનેન યથાવુત્તવચનસ્સેવ વિસ્સજ્જનભાવાનુજાનનં કત્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં આકડ્ઢતિ. સાતિ દુતિયપુચ્છા. ઘાનાયતનયમકેનાતિ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેનેવ. તંસેસાનીતિ તેન ઘાનાયતનમૂલકકાયાયતનયમકેન સદ્ધિં સેસાનિ. સદિસવિસ્સજ્જનત્તા અનારુળ્હાનીતિ એત્થ ‘‘અનારુળ્હાની’’તિ એત્તકમેવ તથા-સદ્દેન અનુકડ્ઢીયતિ, ન ‘‘સદિસવિસ્સજ્જનત્તા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથાતિ…પે… સમઞ્ઞેના’’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘‘કારણસામઞ્ઞેના’’તિ વુત્તસ્સ સદિસવિસ્સજ્જનત્તસ્સ તત્થ અભાવં દસ્સેતું ‘‘ઘાનજિવ્હાકાયાયતનાનં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગબ્ભસેય્યકેસુ પવત્તમાનાનન્તિ એત્થાપિ ‘‘સહચારિતાયા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, તથા ‘‘ગબ્ભસેય્યકેસુ ચ પવત્તમાનાન’’ન્તિ. ઇતરાનિ ઘાનાયતનમૂલકાનિ જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ દ્વે ન વિસ્સજ્જીયન્તિ, ઘાનાયતનમૂલકેસુ ચ યમકેસુ વિસ્સજ્જિતેસુ ઇતરદ્વયમૂલકાનિ જિવ્હાકાયાયતનમૂલકાનિ ન વિસ્સજ્જીયન્તિ અવિસેસત્તા અપ્પવિસેસત્તા ચાતિ યોજેતબ્બં. તત્થ કાયાયતનયમકે દુતિયપુચ્છાવસેન અપ્પવિસેસો, ઇતરવસેન અવિસેસો વેદિતબ્બો. રૂપાયતનમનાયતનેહિ સદ્ધિન્તિ ઇદં રૂપાયતનમૂલકમનાયતનવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘રૂપાયતન…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘રૂપાયતનમૂલકેસુ હી’’તિઆદિ. યમકાનન્તિ રૂપાયતનમૂલકગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનયમકાનં. દુતિયપુચ્છાનન્તિ યથાવુત્તયમકાનંયેવ દુતિયપુચ્છાનં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સરૂપકાનં અચિત્તકાન’’ન્તિઆદિના વુત્તેન નયેન. આદિપુચ્છાનન્તિ તેસંયેવ યમકાનં પઠમપુચ્છાનં.

હેટ્ઠિમેહીતિ ઇદં અવિસેસવચનમ્પિ યેસુ સદિસવિસ્સજ્જનતા સમ્ભવતિ, તદપેક્ખન્તિ આહ ‘‘ગન્ધરસ…પે… અત્થો’’તિ. ઉદ્દિટ્ઠધમ્મેસુ ઉદ્દેસાનુરૂપં લબ્ભમાનવિસેસકથનં વિસ્સજ્જનં, યો તત્થ ન સબ્બેન સબ્બં ઉદ્દેસાનુરૂપગુણેન ઉપલબ્ભતિ, તસ્સ અકથનમ્પિ અત્થતો વિસ્સજ્જનમેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘અવિસ્સજ્જનેનેવ અલબ્ભમાનતાદસ્સનેન વિસ્સજ્જિતાનિ નામ હોન્તી’’તિ.

ચક્ખુવિકલસોતવિકલા વિય ચક્ખુસોતવિકલોપિ લબ્ભતીતિ સો પન અટ્ઠકથાયં પિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘જચ્ચન્ધમ્પિ…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. પરિપુણ્ણાયતનમેવ ઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તન્તિ એત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દોતિ તસ્સ ઠાનં દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તમેવાતિ અત્થો’’તિ વત્વા તેન પરિપુણ્ણાયતનસ્સ તત્થ અનિયતત્તા અપરિપુણ્ણાયતનસ્સપિ સઙ્ગહો સિદ્ધોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેન જચ્ચન્ધબધિરમ્પિ સન્ધાય વુત્તતા ન નિવારિતા હોતી’’તિ આહ.

૨૨-૨૫૪. તસ્મિં પુગ્ગલસ્સ અનામટ્ઠત્તાતિ કસ્મા વુત્તં, યાવતા ‘‘રૂપીબ્રહ્મલોકં પુચ્છતી’’તિ ઇમિનાપિ ઓકાસોયેવ આમટ્ઠોતિ. ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞાય કારણવિભાવનાધિપ્પાયેનેવ ‘‘કસ્મા પટિઞ્ઞાત’’ન્તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તં કારણં દસ્સેતુકામો ‘‘નનૂ’’તિઆદિમાહ. ગબ્ભસેય્યકભાવં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતીતિ પચ્છિમભવિકં સન્ધાયાહ. તદવત્થસ્સાતિ પચ્છિમભવાવત્થસ્સ. ભવિસ્સન્તસ્સાતિ ભાવિનો. પટિઞ્ઞાતબ્બત્તાતિ ‘‘ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પટિઞ્ઞાતબ્બત્તા.

અથ કસ્માતિ એત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – યદિ ‘‘યસ્સ રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાયં વુત્તેન વિધિના પટિઞ્ઞાતબ્બં, અથ કસ્મા અથ કેન કારણેન પટિલોમે ‘‘યસ્સ વા પન રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞાતં, નનુ ઇદં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધન્તિ? નનૂતિઆદિનાપિ ચોદકો તમેવ વિરોધં વિભાવેતિ. નો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ એવાતિ અત્થો. ‘‘તસ્મિં ભવે’’તિઆદિ તસ્સ પરિહારો. તત્થ તસ્મિં ભવેતિ યસ્મિં ભવે ‘‘રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વુત્તં પવત્તમાનત્તા, તસ્મિં ભવે. અનાગતભાવેન અવચનતોતિ ભાવીભાવેન અવત્તબ્બતો આરદ્ધુપ્પાદભાવેન પવત્તમાનત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘ભવન્તરે હી’’તિઆદિ. ન પન વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના પાઠન્તરેન યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતિ.

યસ્મિં અત્તભાવે યેહિ આયતનેહિ ભવિતબ્બં, તંતંઆયતનનિબ્બત્તકકમ્મેન અવસ્સંભાવીઆયતનસ્સ સત્તસ્સ, સન્તાનસ્સ વા, ‘‘યસ્સ વા પન રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા, યસ્સ વા પન રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ ચ એવં પવત્તં પુચ્છાદ્વયવિસ્સજ્જનં આયતનપટિલાભસ્સ જાતિભાવતો સુટ્ઠુ ઉપપન્નં ભવતિ. પચ્છિમભવિકાદયોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અરૂપે ઉપ્પજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયનકા સઙ્ગય્હન્તિ. ઇદમ્પિ વિસ્સજ્જનં. અભિનન્દિતબ્બત્તાતિ ‘‘આમન્તા’’તિ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા.

યં પન અઘાનકાનં કામાવચરં ઉપપજ્જન્તાનન્તિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સ વિપાકો ઘાનાયતનુપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, તં ઘાનાયતનાનિબ્બત્તકકમ્મન્તિ વુત્તં. કથં પનીદિસં કમ્મં અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યસ્સ યત્થા’’તિઆદિ. એવમ્પિ ગબ્ભસેય્યકો એવ ઇધ અઘાનકોતિ અધિપ્પેતોતિ કથમિદં વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનાય ‘‘ન હી’’તિઆદિં વત્વા તમત્થં સાધેતું ‘‘ધમ્મહદયવિભઙ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. અવચનત્તમ્પિ હિ યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે પટિક્ખેપોયેવાતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં આયતનયમકે. યથાદસ્સિતાસૂતિ ‘‘યસ્સ વા પન સોતાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જતિ, યસ્સ યત્થ ઘાનાયતનં ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ તત્થ રૂપાયતનં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ દસ્સિતપ્પકારાસુ પુચ્છાસુ. આમન્તાતિ વુત્તન્તિ અથ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના. એતાસુ પુચ્છાસુ કસ્મા પટિવચનેન વિસ્સજ્જનં ન કતન્તિ અધિપ્પાયો. સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતત્થસ્સાતિ ‘‘યસ્સ વા પન સોતાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, યસ્સ યત્થ ઘાનાયતનં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ એવમાદિકેન સન્નિટ્ઠાનપદેન ગહિતસ્સ અત્થસ્સ. એકદેસે સંસયત્થસ્સ સમ્ભવેનાતિ એકદેસે સંસયિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ સમ્ભવેન સન્નિટ્ઠાનત્થપટિયોગભૂતસંસયત્થસ્સ પટિવચનસ્સ અકરણતો ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનવિસ્સજ્જનસ્સ અકત્તબ્બતો અત્થસ્સ અભિન્દિત્વા એકજ્ઝં કત્વા અવત્તબ્બતો. તેનાહ ‘‘ભિન્દિતબ્બેહિ ન પટિવચનવિસ્સજ્જનં હોતી’’તિ.

યદિ સિયાતિ ભિન્દિત્વા વત્તબ્બેપિ અત્થે યદિ પટિવચનવિસ્સજ્જનં સિયા, પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જનમેવ ન સિયા અનોકાસભાવતો ભિન્દિતબ્બતો ચાતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘પઞ્ચવોકારે પરિનિબ્બન્તાનં, અરૂપે પચ્છિમભવિકાનં, યે ચ અરૂપં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં તેસં સોતાયતનઞ્ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ચક્ખાયતનઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિ ચ, તથા ‘‘રૂપાવચરે પરિનિબ્બન્તાનં, અરૂપાનં તેસં તત્થ ઘાનાયતનઞ્ચ ન નિરુજ્ઝતિ, રૂપાયતનઞ્ચ ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ તત્થ વિભાગવસેન પવત્તો પાઠસેસો. અથ કસ્માતિ યદિ અભિન્દિતબ્બે પટિવચનવિસ્સજ્જનં, ન ભિન્દિતબ્બે, એવં સન્તે ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિ ઇમિના પટિવચનવિસ્સજ્જનેન ગબ્ભસેય્યકાનં સોમનસ્સપટિસન્ધિ નત્થીતિ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતિ, ભિન્દિતબ્બે ન પટિવચનવિસ્સજ્જનં હોતીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ? તં ન, અઞ્ઞાય પાળિયા તદત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કામધાતુયા’’તિઆદિમાહ.

‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ નિરોધો અનાગતભાવેન તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યથા વુત્તો, એવં તસ્સેવ કમ્મજસન્તાનસ્સ નિરોધો તસ્સ ઉપ્પાદે અનાગતભાવેન વત્તબ્બો. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘એકચિત્તસ્સ નામ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધો અનાગતભાવેન વુચ્ચતિ, કિમઙ્ગં પન એકસન્તાનસ્સા’’તિ. સબ્બત્થ સબ્બસ્મિં અનાગતવારે. ઉપપજ્જન્તાનં એવ વસેન સો નિરોધો તથા અનાગતભાવેન વુત્તો, કસ્મા પનેત્થ નિરોધો ઉપપન્નાનં વસેન ન વુત્તોતિ આહ ‘‘ઉપ્પન્નાનં પના’’તિઆદિ. તસ્સેવ યથાપવત્તસ્સ કમ્મજસન્તાનસ્સ એવ. તસ્માતિ યસ્મા ઉપ્પાદક્ખણતો ઉદ્ધં નિરોધો આરદ્ધો નામ હોતિ, તસ્મા. ભેદે સતિપિ કાલભેદામસનસ્સ કારણે સતિપિ. અનાગતકાલામસનવસેનેવ નિરોધસ્સેવ વસેન વિસ્સજ્જનદ્વયં ઉપપન્નમેવ યુત્તમેવ હોતીતિ. અઞ્ઞેસં વસેન નિરોધસ્સેવ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા ‘‘અરહત’’ન્તિ વુત્તં.

યદિ ઉપપત્તિઅનન્તરં નિરોધો આરદ્ધો નામ હોતિ, અથ કસ્મા ચુતિયા નિરોધવચનન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તન્નિટ્ઠાનભાવતો પન ચુતિયા નિરોધવચન’’ન્તિ. તન્નિટ્ઠાનભાવતોતિ તસ્સ સન્તાનસ્સ નિટ્ઠાનભાવતો. પવત્તેતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં. તત્થ તસ્સાતિ સન્તાનસ્સ. વક્ખતીતિઆદિપિ પવત્તે નિરોધં અનાદિયિત્વા ચુતિનિરોધસ્સેવ ગહિતતાય કારણવચનં. તેનાતિ તેન યથાવુત્તેન પાઠન્તરવચનેન. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિઆદિકે આયતનયમકે. યદિ પવત્તે નિરુદ્ધસ્સપિ ચુતિયા એવ નિરોધો ઇચ્છિતો, ‘‘સચક્ખુકાન’’ન્તિઆદિ કથન્તિ આહ ‘‘સચક્ખુકાનન્તિઆદીસુ ચ પટિલદ્ધચક્ખુકાનન્તિઆદિના અત્થો વિઞ્ઞાયતી’’તિ. તેતિ અરૂપે પચ્છિમભવિકા. અચક્ખુકવચનઞ્ચ સાવસેસન્તિ યોજના.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.