૨. અન્તરાભવકથાવણ્ણના

૫૦૫. અન્તરટ્ઠાનાનીતિ અન્તરિકટ્ઠાનાનિ. નિવારકટ્ઠાનાનિ ભિન્દિત્વા ચ આકાસેન ચ ગમનતો. યદિ સો ભવાનં અન્તરા ન સિયાતિ સો અન્તરાભવો કામભવાદીનં ભવાનં અન્તરે યદિ ન ભવેય્ય. ન નામ અન્તરાભવોતિ ‘‘સબ્બેન સબ્બં નત્થિ નામ અન્તરાભવો’’તિ એવં પવત્તસ્સ સકવાદિવચનસ્સ પટિક્ખેપે કારણં નત્થિ, તસ્સ પટિક્ખેપે કારણં હદયે ઠપેત્વા ન પટિક્ખિપતિ, અથ ખો તથા અનિચ્છન્તો કેવલં લદ્ધિયા પટિક્ખિપતીતિ અત્થો.

૫૦૬. જાતીતિ ન ઇચ્છતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૭. એવં તં તત્થ ન ઇચ્છતીતિ કામભવાદીસુ વિય તં ચુતિપટિસન્ધિપરમ્પરં તત્થ અન્તરાભવાવત્થાય ન ઇચ્છતિ. સો હિ તસ્સ ભાવિભવનિબ્બત્તકકમ્મતો એવ પવત્તિં ઇચ્છતિ, તસ્મા જાતિજરામરણાનિ અનિચ્ચતો કુતો ચુતિપટિસન્ધિપરમ્પરા. અયઞ્ચ વાદો અન્તરાભવવાદીનં એકચ્ચાનં વુત્તો. યે ‘‘અપ્પકેન કાલેન સત્તાહેનેવ વા પટિસન્ધિં પાપુણાતી’’તિ વદન્તિ, યે પન ‘‘તત્થેવ ચવિત્વા આયાતીતિ સત્તસત્તાહાની’’તિ વદન્તિ, તેહિ અનુઞ્ઞાતાવ ચુતિપટિસન્ધિપરમ્પરાતિ તે અધુનાતના દટ્ઠબ્બા પાળિયં ‘‘અન્તરાભવે સત્તા જાયન્તિ જીયન્તિ મીયન્તિ ચવન્તિ ઉપપજ્જન્તીતિ? ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ આગતત્તા. યથા ચેતં, એવં નિરયૂપગાદિભાવમ્પિસ્સ અધુનાતના પટિજાનન્તિ. તથા હિ તે વદન્તિ ‘‘ઉદ્ધંપાદો તુ નારકો’’તિઆદિ. તત્થ યં નિસ્સાય પરવાદી અન્તરાભવં નામ પરિકપ્પેતિ, તં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ સુત્તપદં અયોનિસો ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. ઇમસ્સ હિ ‘‘અવિહાદીસુ તત્થ તત્થ આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનવસેસકિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયતિ, અન્તરાપરિનિબ્બાયી’’તિ સુત્તપદસ્સ અયમત્થો, ન અન્તરાભવભૂતોતિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ સુત્તપદં અયોનિસો ગહેત્વા’’તિ.

યે પન ‘‘સમ્ભવેસીતિ વચનતો અત્થેવ અન્તરાભવો. સો હિ સમ્ભવં ઉપપત્તિં એસતીતિ સમ્ભવેસી’’તિ વદન્તિ, તેપિ યે ભૂતાવ ન પુન ભવિસ્સન્તિ, તે ખીણાસવા ‘‘ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા’’તિ એત્થ ‘‘ભૂતા’’તિ વુત્તા. તબ્બિધુરતાય સમ્ભવમેસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો, અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા સેક્ખા પુથુજ્જના. ચતૂસુ વા યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજા સત્તા યાવ અણ્ડકોસં વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી નામ, અણ્ડકોસતો વત્થિકોસતો ચ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસી નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી નામ, તતો પરં ભૂતા નામાતિ એવં ઉજુકે પાળિઅનુગતે અત્થે સતિ કિં અનિદ્ધારિતસ્સ પત્થિયેન અન્તરાભવેન અત્તભાવેન પરિકપ્પિતેન પયોજનન્તિ પટિક્ખિપિતબ્બા.

યં પનેકે ‘‘સન્તાનવસેન પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવો દિટ્ઠો. યથા તં વીહિઆદિઅવિઞ્ઞાણકસન્તાને, એવં સવિઞ્ઞાણકસન્તાનેપિ અવિચ્છેદેન દેસન્તરે પાતુભાવેન ભવિતબ્બં. અયઞ્ચ નયો સતિ અન્તરાભવે યુજ્જતિ, નાઞ્ઞથા’’તિ યુત્તિં વદન્તિ, તેહિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ ચિત્તાનુગતિકં કાયં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ખણેન બ્રહ્મલોકતો ઇધૂપસઙ્કમને ઇતો વા બ્રહ્મલોકૂપગમને યુત્તિ વત્તબ્બા. યદિ સબ્બત્થેવ વિચ્છિન્નદેસે ધમ્માનં પવત્તિ ન ઇચ્છિતા, યદિપિ સિયા ‘‘ઇદ્ધિમન્તાનં ઇદ્ધિવિસયો અચિન્તેય્યો’’તિ, તં ઇધાપિ સમાનં ‘‘કમ્મવિપાકો અચિન્તેય્યો’’તિ વચનતો, તસ્મા તં તેસં મતિમત્તમેવ. અચિન્તેય્યસભાવા હિ સભાવધમ્મા, તે કત્થચિ પચ્ચયવસેન વિચ્છિન્નદેસે પાતુભવન્તિ, કત્થચિ અવિચ્છિન્નદેસે ચ. તથા હિ મુખઘોસાદીહિ પચ્ચયેહિ અઞ્ઞસ્મિં દેસે આદાસપબ્બતપદેસાદિકે પટિબિમ્બપટિઘોસાદિકં નિબ્બત્તમાનં દિટ્ઠન્તિ.

એત્થાહ – પટિબિમ્બં તાવ અસિદ્ધત્તા અસદિસત્તા ચ ન નિદસ્સનં. પટિબિમ્બઞ્હિ નામ અઞ્ઞદેવ રૂપન્તરં ઉપ્પજ્જતીતિ અસિદ્ધમેતં. સિદ્ધિયમ્પિ અસદિસત્તા ન નિદસ્સનં સિયા એકસ્મિં ઠાને દ્વિન્નં સહઠાનાભાવતો. યત્થેવ હિ આદાસરૂપં પટિબિમ્બરૂપઞ્ચ દિસ્સતિ, ન ચ એકસ્મિં દેસે રૂપદ્વયસ્સ સહભાવો યુત્તો નિસ્સયભૂતદેસતો, અસદિસઞ્ચેતં સન્ધાનતો. ન હિ મુખસ્સ પટિબિમ્બસન્ધાનભૂતં આદાસસન્ધાનસમ્બન્ધત્તા સન્ધાનં ઉદ્દિસ્સ અવિચ્છેદેન દેસન્તરે પાતુભાવો વુચ્ચતિ, ન અસન્તાનન્તિ અસમાનમેવ તન્તિ.

તત્થ યં વુત્તં ‘‘પટિબિમ્બં નામ અઞ્ઞદેવ રૂપન્તરં ઉપ્પજ્જતીતિ અસિદ્ધં એકસ્મિં ઠાને દ્વિન્નં સહઠાનભાવતો’’તિ, તયિદં અસન્તાનમેવ સહઠાનં ચોદિતં ભિન્નનિસ્સયત્તા. ન હિ ભિન્નનિસ્સયાનં સહઠાનં અત્થિ. યથા અનેકેસં મણિદીપાદીનં પભારૂપં એકસ્મિં પદેસે પવત્તમાનં અચ્છિતમાનતાય નિરન્તરતાય ચ અભિન્નટ્ઠાનં વિય પઞ્ઞાયતિ, ભિન્નનિસ્સયત્તા પન ભિન્નટ્ઠાનમેવ તં, ગહણવિસેસેન તથાઅભિન્નટ્ઠાનમત્તં, એવં આદાસરૂપપટિબિમ્બરૂપેસુપિ દટ્ઠબ્બં. તાદિસપચ્ચયસમવાયેન હિ તત્થ તં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ વિગચ્છતિ ચ, એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભાવૂપગમનતો. અઞ્ઞથા આલોકેન વિનાપિ પઞ્ઞાયેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વા ન ગોચરો વિય સિયા. તસ્સ પન સામગ્ગિયા સો આનુભાવો, યં તથા દસ્સનં હોતીતિ. અચિન્તેય્યો હિ ધમ્માનં સામત્થિયભેદોતિ વદન્તેનપિ અયમેવત્થો સાધિતો ભિન્નનિસ્સયસ્સપિ અભિન્નટ્ઠાનસ્સ વિય ઉપટ્ઠાનતો. એતેનેવ ઉદકાદીસુ પટિબિમ્બરૂપાભાવચોદના પટિક્ખિત્તા વેદિતબ્બા.

સિદ્ધે ચ પટિબિમ્બરૂપે તસ્સ નિદસ્સનભાવો સિદ્ધોયેવ હોતિ હેતુફલાનં વિચ્છિન્નદેસતાવિભાવનતો. યં પન વુત્તં ‘‘અસદિસત્તા ન નિદસ્સન’’ન્તિ, તદયુત્તં. કસ્મા? ન હિ નિદસ્સનં નામ નિદસ્સિતબ્બેન સબ્બદા સદિસમેવ હોતિ. ચુતિક્ખન્ધાધાનતો વિચ્છિન્નદેસે ઉપપત્તિક્ખન્ધા પાતુભવન્તીતિ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધનત્થં મુખરૂપતો વિચ્છિન્ને ઠાને તસ્સ ફલભૂતં પટિબિમ્બરૂપં નિબ્બત્તતીતિ એત્થ તસ્સ નિદસ્સનત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા. એતેન અસન્તાનચોદના પટિક્ખિત્તા વેદિતબ્બા.

યસ્મા વા મુખપટિબિમ્બરૂપાનં હેતુફલભાવો સિદ્ધો, તસ્માપિ સા પટિક્ખિત્તાવ હોતિ. હેતુફલભાવસમ્બન્ધેસુ હિ સન્તાનવોહારો. યથાવુત્તદ્વીહિકારણેહિ પટિબિમ્બં ઉપ્પજ્જતિ બિમ્બતો આદાસતો ચ, ન ચેવં ઉપપત્તિક્ખન્ધાનં વિચ્છિન્નદેસુપ્પત્તિ. યથા ચેત્થ પટિબિમ્બરૂપં નિદસ્સિતં, એવં પટિઘોસદીપમુદ્દાદયોપિ નિદસ્સિતબ્બા. યથા હિ પટિઘોસદીપમુદ્દાદયો સદ્દાદિહેતુકા હોન્તિ, અઞ્ઞત્ર અગન્ત્વા હોન્તિ, એવમેવ ઇદં ચિત્તન્તિ.

અપિચાયં અન્તરાભવવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો – યદિ ‘‘ધમ્માનં વિચ્છિન્નદેસુપ્પત્તિ ન યુત્તા’’તિ અન્તરાભવો પરિકપ્પિતો, રાહુઆદીનં સરીરે કથમનેકયોજનસહસ્સન્તરિકેસુ પાદટ્ઠાનહદયટ્ઠાનેસુ કાયવિઞ્ઞાણમનોવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિ વિચ્છિન્નદેસે યુત્તા. યદિ એકસન્તાનભાવતો, ઇધાપિ તંસમાનં. ન ચેત્થ અરૂપધમ્મભાવતો અલં પરિહારાય પઞ્ચવોકારે રૂપારૂપધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધત્તા. વત્તમાનેહિ તાવ પચ્ચયેહિ વિચ્છિન્નદેસે ફલસ્સ ઉપ્પત્તિ સિદ્ધા, કિમઙ્ગં પન અતીતેહિ પઞ્ચવોકારભવેહિ. યત્થ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો, તત્થસ્સ નિસ્સયભૂતસ્સ વત્થુસ્સ સહભાવીનઞ્ચ ખન્ધાનં સમ્ભવોતિ લદ્ધોકાસેન કમ્મુના નિબ્બત્તિયમાનસ્સ અવસેસપચ્ચયન્તરસહિતસ્સ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિયં નાલં વિચ્છિન્નદેસતા વિબન્ધાય. યથા ચ અનેકકપ્પસહસ્સન્તરિકાપિ ચુતિક્ખન્ધા ઉપપત્તિક્ખન્ધાનં અનન્તરપચ્ચયોતિ ન કાલદૂરતા, એવં અનેકયોજનસહસ્સન્તરિકાપિ તે તેસં અનન્તરપચ્ચયો હોન્તીતિ ન દેસદૂરતા. એવં ચુતિક્ખન્ધનિરોધાનન્તરં ઉપપત્તિટ્ઠાને પચ્ચયન્તરસમવાયેન પટિસન્ધિક્ખન્ધા પાતુભવન્તીતિ નત્થેવ અન્તરાભવો. અસતિ ચ તસ્મિં યં તસ્સ કેચિ ‘‘ભાવિભવનિબ્બત્તકકમ્મુનો તતો એવ ભાવિપુરિમકાલભવાકારો સજાતિસુદ્ધદિબ્બચક્ખુગોચરો અહીનિન્દ્રિયો કેનચિ અપ્પટિહતગમનો ગન્ધાહારો’’તિ એવમાદિકારણાકારાદિં વણ્ણેન્તિ, તં વઞ્ઝાતનયસ્સ રસ્સદીઘસામતાદિવિવાદસદિસન્તિ વેદિતબ્બં.

અન્તરાભવકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.