૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧. સમ્બરાદીહિ પકપ્પિતવિજ્જા, તથાભિસઙ્ખતાનિ ઓસધાનિ ચ ‘‘માયા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ઇધ પન માયાય આહિતવિસેસા અભૂતઞ્ઞેય્યાકારા અધિપ્પેતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘માયાય અમણિઆદયો મણિઆદિઆકારેન દિસ્સમાના માયાતિ વુત્તા’’તિ આહ. સચ્ચઞ્ઞેવ સચ્ચિકં, સો એવ અત્થો અવિપરીતસ્સ ઞાણસ્સ વિસયભાવટ્ઠેનાતિ સચ્ચિકટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ભૂતટ્ઠો’’તિ. અવિપરીતભાવતો એવ પરમો પધાનો અત્થોતિ પરમત્થો, ઞાણસ્સ પચ્ચક્ખભૂતો ધમ્માનં અનિદ્દિસિતબ્બસભાવો. તેન વુત્તં ‘‘ઉત્તમત્થો’’તિ.

અત્થીતિ વચનસામઞ્ઞેનાતિ ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૯૬; કથા. ૨૨) ‘‘અત્થી’’તિ પવત્તવચનસામઞ્ઞેન. અત્થવિકપ્પુપપત્તિયા વચનવિઘાતો છલન્તિ વદન્તિ. પતિટ્ઠં પચ્છિન્દન્તોતિ હેતું દૂસેન્તો, અહેતું કરોન્તોતિ અત્થો. હેતુ હિ પટિઞ્ઞાય પતિટ્ઠાપનતો પતિટ્ઠા, તં પન હેતું અત્થમત્તતો દસ્સેન્તો ‘‘યદિ સચ્ચિકટ્ઠેના’’તિઆદિમાહ. પયોગતો પન દૂસનેન સદ્ધિં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ઓકાસં અદદમાનોતિ યથાનુરૂપં યુત્તિં વત્તું અવસરં અદેન્તો. અથ વા પતિટ્ઠં પચ્છિન્દન્તો, પટિઞ્ઞં એવ પરિવત્તેન્તોતિ અત્થો. ઉપલબ્ભતિ પુગ્ગલોતિ હિ સકવાદિં ઉદ્દિસ્સ પરવાદિનો પટિઞ્ઞાવ ન યુત્તા અપ્પસિદ્ધત્તા વિસેસિતબ્બસ્સ. તેનેવાહ ‘‘અનુપલબ્ભનેય્યતો ન તવ વાદો તિટ્ઠતીતિ નિવત્તેન્તો’’તિ. રૂપઞ્ચ ઉપલબ્ભતિ…પે… દસ્સેતીતિ એતેન પરવાદિના અધિપ્પેતહેતુનો વિપરીતત્થસાધકત્તં દસ્સેતિ.

ઉપલબ્ભમાનં નામ હોતીતિ આકારતો તંઆકારવન્તાનં અનઞ્ઞત્તાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથાતિ આકાર, આકારવન્તાનં ભેદે. એતિસ્સાતિ ‘‘તતો સો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમટ્ઠેના’’તિ એવં વુત્તાય દુતિયપુચ્છાય. એસ વિસેસોતિ યો યથાવુત્તો દ્વિન્નં પુચ્છાનં વિસયસ્સ સભાવાકારભેદો, એસ દ્વિન્નં પુચ્છાનં વિસેસો. સભાવધમ્માનં સામઞ્ઞલક્ખણેન અભિન્નાનમ્પિ સલક્ખણતો ભેદોયેવાતિ અઞ્ઞધમ્મસ્સ અઞ્ઞેનાકારેન ન કદાચિપિ ઉપલબ્ભો ભવેય્ય. યદિ સિયા, અઞ્ઞત્તમેવ ન સિયાતિ રુપ્પનાદિસપચ્ચયાદિઆકારેન અનુપલબ્ભમાનોપિ પુગ્ગલો અત્તનો ભૂતસભાવટ્ઠેન ઉપલબ્ભતેવાતિ વદન્તં પરવાદિનં પતિ ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિઆદિ ચોદના અનોકાસાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા પન…પે… નિગ્ગહો ચ ન કાતબ્બો’’તિ. તત્થ નિગ્ગહોતિ ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ એવં વુત્તનિગ્ગહો, પરાજયારોપનેન પરવાદિનો નિગ્ગણ્હનન્તિ અત્થો.

સ્વાયં પન યસ્મા તસ્સ વાદાપરાધહેતુકો, તસ્મા તં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં દોસાપરાધપરિયાયેહિ વિભાવિતો. અવજાનનઞ્હેત્થ નિગ્ગહટ્ઠાનં. તથા હિ પટિઞ્ઞાહાનિ, પટિઞ્ઞાન્તરં, પટિઞ્ઞાવિરોધો, પટિઞ્ઞાસઞ્ઞાસો, હેત્વન્તરં, અત્થન્તરં, નિરત્થકં, અવિઞ્ઞાતત્થં, અસમ્બન્ધત્થં, અપ્પત્તકાલં, ઊનં, અધિકં, પુનરુત્તં, અનનુભાસનં, અવિઞ્ઞાતં, અપ્પટિભા, વિક્ખેપો, મતાનુઞ્ઞા, અનુયુઞ્જિતબ્બસ્સ ઉપેક્ખનં, અનનુયુઞ્જિતબ્બસ્સ અનુયોગો, અપસિદ્ધન્તરં, હેત્વાભાસા ચાતિ દ્વાવીસતિ નિગ્ગહટ્ઠાનાનિ ઞાયવાદિનો વદન્તિ.

તત્થ વિસદિસૂદાહરણધમ્માનુજાનનં પઠમુદાહરણે પટિઞ્ઞાહાનિ. પટિઞ્ઞાતત્થપટિસેધે તદઞ્ઞત્થનિદ્દેસો પટિઞ્ઞાન્તરં. પટિઞ્ઞાવિરુદ્ધહેતુકિત્તનં પટિઞ્ઞાવિરોધો. પટિઞ્ઞાતત્થાપનયનં પટિઞ્ઞાસઞ્ઞાસો. અવિસેસવુત્તે હેતુમ્હિ પટિસિદ્ધે વિસેસહેતુકથનં હેત્વન્તરં. અધિકતત્થાનુપયોગિઅત્થકથનં અત્થન્તરં. માતિકાપાઠો વિય અત્થહીનં નિરત્થકં. તિક્ખત્તું વુત્તમ્પિ સક્ખિપટિવાદીહિ અવિદિતં અવિઞ્ઞાતત્થં. પુબ્બાપરવસેન સમ્બન્ધરહિતં અસમ્બન્ધત્થં. અવયવવિપલ્લાસવચનં અપ્પત્તકાલં. અવયવવિકલં ઊનં. અધિકહેતૂદાહરણં અધિકં. ઠપેત્વા અનુવાદં સદ્દત્થાનં પુનપ્પુનં વચનં અત્થાપન્નવચનઞ્ચ પુનરુત્તં. પરિસાય વિદિતસ્સ તીહિ વુત્તસ્સ અપચ્ચુદાહારો અનનુભાસનં. યં વાદિના વુત્તં પરિસાય વિઞ્ઞાતં પટિવાદિના દુવિઞ્ઞાતં, તં અવિઞ્ઞાતં. તંવાદિના વત્તબ્બે વુત્તે પરવાદિનો પટિવચનસ્સ અનુપટ્ઠાનં અપ્પટિભા. કિચ્ચન્તરપ્પસઙ્ગેન કથાવિચ્છિન્દનં વિક્ખેપો. અત્તનો દોસાનુજાનનેન પરપક્ખસ્સ દોસપ્પસઞ્જનં પરમતાનુજાનનં મતાનુઞ્ઞા. નિગ્ગહપ્પત્તસ્સ નિગ્ગણ્હનં અનુયુઞ્જિતબ્બસ્સ ઉપેક્ખનં. સમ્પત્તનિગ્ગહસ્સ અનિગ્ગહટ્ઠાને ચ નિગ્ગણ્હનં અનુયુઞ્જિતબ્બસ્સ અનુયોગો. એકં સિદ્ધન્તમનુજાનિત્વા અનિયમતો તદઞ્ઞસિદ્ધન્તકથાપ્પસઞ્જનં અપસિદ્ધન્તરં. અસિદ્ધા અનેકન્તિકા વિરુદ્ધા ચ હેત્વાભાસા, હેતુપતિરૂપકાતિ અત્થો. તેસઞ્ચ કથનં નિગ્ગહટ્ઠાનન્તિ.

ઇમેસુ દ્વાવીસતિયા નિગ્ગહટ્ઠાનેસુ ઇદં પટિઞ્ઞાય અપનયનતો સયમેવ પચ્ચક્ખાનતો પટિઞ્ઞાસઞ્ઞાસો નામ નિગ્ગહટ્ઠાનં. તેનેવાહ ‘‘અવજાનનેનેવ નિગ્ગહં દસ્સેતી’’તિ. અસિદ્ધત્તાતિ એતેન પચ્ચક્ખતો અનુમાનતો ચ પુગ્ગલસ્સ અનુપલબ્ભમાહ. ન હિ સો પચ્ચક્ખતો ઉપલબ્ભતિ. યદિ ઉપલબ્ભેય્ય, વિવાદો એવ ન સિયા, અનુમાનમ્પિ તાદિસં નત્થિ, યેન પુગ્ગલં અનુમિનેય્યું. તથા હિ તં સાસનિકો પુગ્ગલવાદી વદેય્ય ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ, અત્થિ પુગ્ગલો’’તિ ભગવતા વુત્તત્તા રૂપવેદનાદિ વિય. યઞ્હિ ભગવતા ‘‘અત્થી’’તિ યદિ વુત્તં, તં પરમત્થતો અત્થિ યથા તં રૂપં વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં. યં પન પરમત્થતો નત્થિ, ન તં ભગવતા ‘‘અત્થી’’તિ વુત્તં યથા તં પકતિવાદિઆદીનં પકતિઆદીતિ, તં મિચ્છા. એત્થ હિ યદિ વોહારતો પુગ્ગલસ્સ અત્થિભાવો અધિપ્પેતો, સિદ્ધં સાધનં, અથ પરમત્થતો, અસિદ્ધો હેતુ તથા અવુત્તત્તા. વિરુદ્ધો ચ તસ્સ અનિચ્ચસઙ્ખતપટિચ્ચસમુપ્પન્નાદિભાવાસાધનતો રૂપવેદનાદીસુ તથા દિટ્ઠત્તાતિઆદિના તસ્સ અહેતુકભાવસ્સેવ પાકટભાવતો.

યં પન બાહિરકા પુથુ અઞ્ઞતિત્થિયા વદન્તિ. અત્થેવ ચ પરમત્થતો અત્તા ઞાણાભિધાનસ્સ પવત્તિયા નિમિત્તભાવતો રૂપાદિ વિય. અથ વા અત્તાતિરિત્તપદત્થન્તરો રૂપક્ખન્ધો ખન્ધસભાવત્તા યથા તં ઇતરક્ખન્ધા. યઞ્હેત્થ પદત્થન્તરં, સો પુગ્ગલોતિ અધિપ્પાયો.

એત્થ ચ પુરિમસ્સ હેતુનો પઞ્ઞત્તિયા અનેકન્તિકતા અસિદ્ધતા ચ. ન હિ અસતો સકવાદિનં પતિ પરમત્થતો ઞાણાભિધાનપ્પવત્તિયા નિમિત્તભાવો સિજ્ઝતિ. વોહારતો ચે, તદસિદ્ધસાધનતા રૂપાદિસભાવવિનિમુત્તરૂપોપિ પુગ્ગલો ન હોતીતિ એવમાદિવિરુદ્ધત્થતા. પચ્છિમસ્સ પન હેતુનો સાધેતબ્બત્થસામઞ્ઞપરિગ્ગહે સિદ્ધસાધનતા, રૂપક્ખન્ધતો પદત્થન્તરતો પરમત્થન્તરભૂતવેદનાદિસમ્ભવસ્સ ઇચ્છિતત્તા ચ. તબ્બિસેસપરિગ્ગહે ચ સકવાદિનં પતિ ઉદાહરણાભાવો પરપરિકપ્પિતજીવપદત્થવિરહતો. ઇતરક્ખન્ધાનં વેદનાદિવિનિમુત્તઉભયસિદ્ધજીવપદત્થસહિતોપિ રૂપક્ખન્ધો ન હોતિ ઇતરક્ખન્ધા વિયાતિ વિરુદ્ધત્થતા ચ.

યં પન કાણાદા ‘‘સુખાદીનં નિસ્સયભાવતો’’તિ અનુમાનં વદન્તિ, તે ઇદં વત્તબ્બા – કિં સુખાદીનં અત્તનિ પટિબદ્ધં યતો સુખાદિનિસ્સયતાય અત્તા અનુમીયતિ. યદિ ઉપ્પાદો, એવં સન્તે સબ્બેપિ સુખાદયો એકતો એવ ભવેય્યું કારણસ્સ સન્નિહિતભાવતો અઞ્ઞનિરપેક્ખતો ચ. અથ અઞ્ઞમ્પિ કિઞ્ચિ ઇન્દ્રિયાદિકારણન્તરમપેક્ખિતબ્બં, તદેવ હોતુ કારણં, કિમઞ્ઞેન અદિટ્ઠસામત્થિયેન પરિકપ્પિતેન પયોજનં. અથ પન તેસં અત્તાધીના વુત્તીતિ વદેય્યું, એવમ્પિ ન સિજ્ઝતિ ઉદાહરણાભાવતો. ન હિ રૂપાદિવિનિમુત્તો તાદિસો કોચિ સભાવધમ્મો સુખાદિસન્નિસ્સયભૂતો અત્થિ, યતો અત્તનો અત્તત્થસિદ્ધિયા ઉદાહરણં અપદિસેય્યું. ઇમિના નયેન અસમાસપદાભિધેય્યત્તાતિઆદીનમ્પિ અયુત્તત્તા નિવારેતબ્બા. તથા ‘‘અઞ્ઞસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અસિદ્ધત્તા’’તિ ઇમિના ચ પકતિઅણુઆદીનમ્પિ બાહિરપરિકપ્પિતાનં અસિદ્ધતા વુત્તાવાતિ વેદિતબ્બા. કથં પન તેસં અસિદ્ધીતિ? પમાણેન અનુપલબ્ભનતો. ન હિ પચ્ચક્ખતો પકતિ સિદ્ધા કપિલસ્સપિ ઇસિનો તસ્સ અપચ્ચક્ખભાવસ્સ કાપિલેહિ અનુઞ્ઞાયમાનત્તા.

યં પન ‘‘અત્થિ પધાનં ભેદાનં અન્વયદસ્સનતો સકલકલાપમત્તં વિયા’’તિ તે અનુમાનં વદન્તિ. ઇમિના હિ ભેદાનં સત્વાદીનં વિજ્જમાનપધાનતા પટિઞ્ઞાતા. એત્થ ચ વુચ્ચતે – સકલાદીનં પધાનં તબ્બિભાગેહિ કિં અઞ્ઞત્તં, ઉદાહુ અનઞ્ઞન્તિ, કિઞ્ચેત્થ યદિ અઞ્ઞત્તં, સબ્બો લોકો પધાનમયોતિ સમયવિરોધો સિયા, સણ્ઠાનભેદેન અઞ્ઞત્થ પટિજાનનતો ન દોસોતિ ચે? તં ન, વલયકટકાદિસણ્ઠાનભેદેપિ કનકાભેદદસ્સનતો. ન હિ સણ્ઠાનં વત્થુભેદનિમિત્તં તસ્સ અનુપાદાનત્તા. યં યસ્સ ભેદનિમિત્તં, ન તં તસ્સ અનુપાદાનં યથા સુવણ્ણમત્તિકાદિઘટાદીનં સુવણ્ણઘટો મત્તિકાઘટો કોસેય્યપટો કપ્પાસપટોતિ ચ સાધેતબ્બધમ્મરહિતઞ્ચ ઉદાહરણં. ન હિ પધાનેકકારણપુબ્બકત્તં સકલાદીનં પકતિવાદિનો સિદ્ધં, નાપિ કાપિલાનં કથઞ્ચિ અઞ્ઞત્તાનુજાનનતો. અનઞ્ઞત્તે પન ઉદાહરણાભાવો. ન હિ તદેવ સાધેતબ્બં તદેવ ચ ઉદાહરણં યુત્તં, અન્વયદસ્સનમ્પિ અસિદ્ધં. ન હિ તદેવ તેન અન્વિતં યુજ્જતિ. પધાનેન અન્વયદસ્સનમ્પિ અસિદ્ધં પરવાદિનોતિ ગુણસ્સ પધાનસ્સ અનનુજાનનતો. અથ યં કિઞ્ચિ કારણં પધાનં ‘‘પધીયતિ એત્થ ફલ’’ન્તિ, એવમ્પિ અસિદ્ધમેવ કારણે ફલસ્સ અત્થિભાવાનનુજાનનતો, હેતુનો ચ અસિદ્ધનિસ્સયતાપરાભિમતભેદાનનુજાનનતો. અથ વિસેસેન કારણાયત્તવુત્તિતા ફલસ્સ સાધીયતિ, ન કિઞ્ચિ વિરુદ્ધં ધમ્માનં યથાસકં પચ્ચયેન પટિચ્ચસમુપ્પત્તિયા ઇચ્છિતત્તાતિ.

અપિચ પકતિવાદિનો ‘‘સત્વરજતમસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં ગુણાનં સમભાવો પકતિ, સા ચ નિચ્ચા સત્વાદિવિસમસભાવતો અનિચ્ચતો મહતાદિવિકારતો અનઞ્ઞા’’તિ પટિજાનન્તિ. સા તેસં વુત્તપ્પકારા પકતિ ન સિજ્ઝતિ તતો વિરુદ્ધસભાવતો વિકારતો અનઞ્ઞત્તા. ન હિ અસ્સસ્સ વિસાણં દીઘં, તઞ્ચ રસ્સતો ગોવિસાણતો અનઞ્ઞન્તિ વુચ્ચમાનં સિજ્ઝતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો? તિણ્ણં એકભાવાભાવતો. સત્વાદિગુણત્તયતો હિ પકતિયા અનઞ્ઞત્તં ઇચ્છન્તાનં તેસં સત્વાદીનમ્પિ પકતિયા અનઞ્ઞત્તં આપજ્જતિ, ન ચ યુત્તં તિણ્ણં એકભાવોતિ. એવમ્પિ પકતિ ન સિજ્ઝતિ. કથં? અનેકદોસાપત્તિતો. યદિ હિ બ્યત્તસભાવતો વિકારતો અબ્યત્તસભાવા પકતિ અનઞ્ઞા, એવં સન્તે હેતુમન્તતા અનિચ્ચતા અબ્યાપિતા સકિરિયતા અનેકતા નિસ્સિતતા લિઙ્ગતા સાવયવતા પરતન્ત્રતાતિ એવમાદયો અનેકે દોસા પકતિયા આપજ્જન્તિ, ન જાતિવિકારતો અનઞ્ઞા પટિજાનિતબ્બા. તથા ચ સતિ સમયવિરોધોતિ કપ્પનામત્તં પકતીતિ અસિદ્ધા સાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

પકતિયા ચ અસિદ્ધાય તંનિમિત્તકભાવેન વુચ્ચમાના મહતાદયોપિ અસિદ્ધા એવ. યથા ચ પકતિ મહતાદયો ચ, એવં ઇસ્સરપજાપતિપુરિસકાલસભાવનિયતિયદિચ્છાદયોપિ. એતેસુ હિ ઇસ્સરો તાવ ન સિજ્ઝતિ ઉપકારસ્સ અદસ્સનતો. સત્તાનઞ્હિ જાતિયં માતાપિતૂનં બીજખેત્તભાવેન કમ્મસ્સ હીનતાદિવિભાગકરણેન, તતો પરઞ્ચ ઉતુઆહારાનં બ્રૂહનુપત્થમ્ભનેન, ઇન્દ્રિયાનં દસ્સનાદિકિચ્ચસાધનેન ઉપકારો દિસ્સતિ, ન, એવમિસ્સરસ્સ. હીનતાદિવિભાગકરણમિસ્સરસ્સાતિ ચે? તં ન, અસિદ્ધત્તા. યથાવુત્તો ઉપકારવિસેસો ઇસ્સરનિમ્મિતો, ન કમ્મુનાતિ સાધનીયમેતં. ઇતરત્રાપિ સમાનમેતન્તિ ચે? ન, કમ્મતો ફલનિયમસિદ્ધત્તા. સતિ હિ કતૂપચિતે કમ્મસ્મિં તત્થ યં અકુસલં, તતો હીનતા, યં કુસલં, તતો પણીતતાતિ સિદ્ધમેતં. ઇસ્સરવાદિનાપિ હિ ન સક્કા કમ્મં પટિક્ખિપિતું.

અપિચેતસ્સ લોકવિચિત્તસ્સ ઇસ્સરનિમ્માનભાવે બહૂ દોસા સમ્ભવન્તિ. કથં? યદિ સબ્બમિદં લોકવિચિત્તં ઇસ્સરનિમ્મિતં, સહેવ વચનેન પવત્તિતબ્બં, ન કમેન. ન હિ સન્નિહિતકારણાનં ફલાનં કમેન ઉપ્પત્તિ યુત્તા, કારણન્તરાપેક્ખાય ઇસ્સરસ્સ સામત્થિયહાનિ. ચક્ખાદીનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ કારણભાવો ન યુત્તો. કરોતીતિ હિ કારણન્તિ. ઇસ્સરો એવ ચ કારકોતિ સબ્બકારણાનં કારણભાવહાનિ. યેહિ પુથુવિસેસેહિ ઇસ્સરો પસીદેય્ય, તેસઞ્ચ સયંકારતા આપજ્જતિ, તથા સબ્બેસં હેતુકાનં કારણભાવો. યઞ્જેતં નિમ્માનં, તઞ્ચસ્સ અત્તદત્થં વા સિયા, પરત્થં વા સિયા. અત્તદત્થતાયં અત્તનો ઇસ્સરભાવહાનિ અકતકિચ્ચતાય ઇસિતાવસિતાભાવતો. તેન વા નિમ્મિતેન યં અત્તનો કાતબ્બં, તં કસ્મા સયમેવ ન કરોતિ. પરત્થતાયં પન પરો નામેત્થ લોકો એવાતિ કિમત્થિયં તસ્સ નિરયાદિરોગાદિવિસાદિનિમ્માનં. યા ચસ્સ ઇસ્સરતા, સા સયંકતા વા સિયા પરંકતા વા અહેતુકા વા. તત્થ સયંકતા ચે, તતો પુબ્બે અનિસ્સરભાવાપત્તિ. પરંકતા ચે, પચ્છાપિ અનિસ્સરભાવાપત્તિ સઉત્તરતા ચ સિયા. અહેતુકા ચે, ન કસ્સચિ અનિસ્સરતાતિ એવમિસ્સરસ્સપિ અસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

યથા ચ ઇસ્સરો, એવં પજાપતિ પુરિસો ચ. નામમત્તમેવ હેત્થ વિસેસો. તેહિ વાદીહિ પકપ્પિતં યદિદં ‘‘પજાપતિ પુરિસો’’તિ. તંનિમિત્તકં પન લોકપ્પવત્તિં ઇચ્છન્તાનં પજાપતિવાદે પુરિસવાદે ચ ઇસ્સરવાદે વિય દોસા અસિદ્ધિ ચ વિધાતબ્બા. યથા ચેતે ઇસ્સરાદયો, એવં કાલોપિ અસિદ્ધો લક્ખણાભાવતો. પરમત્થતો હિ વિજ્જમાનાનં ધમ્માનં સભાવસઙ્ખાતં લક્ખણં ઉપલબ્ભતિ. યથા પથવિયા કથિનતા, ન એવં કાલસ્સ, તસ્મા નત્થિ પરમત્થતો કાલોતિ. કાલવાદી પનાહ ‘‘વત્તનાલક્ખણો કાલો’’તિ. સો વત્તબ્બો ‘‘કા પનાયં વત્તના’’તિ. સો આહ ‘‘સમયમુહુત્તાદીનં પવત્તી’’તિ. તમ્પિ ન, રૂપાદીહિ અત્થન્તરભાવેન અનિદ્ધારિતત્તા. પરમત્થતો હિ અનિદ્ધારિતસભાવસ્સ વત્તનાલક્ખણતાયં સસવિસાણાદીનમ્પિ તંલક્ખણતા આપજ્જેય્ય.

યં પન વદન્તિ કાણાદા ‘‘અપરસ્મિં અપરં યુગપદિ ચિરં ખિપ્પમિતિ કાલલિઙ્ગાનીતિ લિઙ્ગસબ્ભાવતો અત્થિ કાલો’’તિ, તં અયુત્તં લિઙ્ગિનો અનુપલબ્ભમાનત્તા. સિદ્ધસમ્બન્ધેસુ હિ લિઙ્ગેસુ લિઙ્ગમત્તગ્ગહણેન લિઙ્ગિનિ અવબોધો ભવેય્ય. ન ચ કેનચિ અવિપરીતચેતસા તેન લિઙ્ગેન સહ કદાચિ કાલસઙ્ખાતો લિઙ્ગી ગહિતપુબ્બોતિ. અતો ન યુત્તં ‘‘લિઙ્ગસબ્ભાવતો અત્થિ કાલો’’તિ. ‘‘અપરસ્મિં અપર’’ન્તિઆદિકસ્સ વિસેસસ્સ નિમિત્તભાવતો યુત્તન્તિ ચે? ન, પઠમજાતતાદિનિમિત્તકત્તા તસ્સ. ન ચ પઠમજાતતાદિ નામ કોચિ ધમ્મો અત્થિ અઞ્ઞત્ર સમઞ્ઞામત્તતોતિ નત્થેવ પરમત્થતો કાલો. કિઞ્ચ ભિય્યો, બહૂનં એકભાવાપત્તિતો. અતીતાદિવિભાગેન હિ લોકસમઞ્ઞાવસેન બહૂ કાલભેદા. ત્વઞ્ચેતં એકં વદસીતિ બહૂનં એકભાવાભાવતો નત્થેવ પરમત્થતો કાલો. તથા એકસ્સ અનેકભાવાપત્તિતો. યો હિ અયં અજ્જ વત્તમાનકાલો, સો હિય્યો અનાગતો અહોસિ, સ્વે અતીતો ભવિસ્સતિ. હિય્યો ચ વત્તમાનો અજ્જ અતીતો અહોસિ, તથા સ્વે વત્તમાનોપિ અપરજ્જ. ન ચેકસભાવસ્સ અનેકસભાવતા યુત્તાતિ અસિદ્ધો પરમત્થતો કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિં પન ઉપાદાય કપ્પનામત્તસિદ્ધાય લોકસમઞ્ઞાય અતીતાદિવિભાગતો વોહરીયતીતિ વોહારમત્તકોતિ દટ્ઠબ્બો.

સભાવનિયતિયદિચ્છાદયોપિ અસિદ્ધા. કિં કારણા? લક્ખણાભાવા. ન હિ સભાવતો નિયતિયદિચ્છા સમ્ભવતિ. અઞ્ઞથા એવંવિધો કોચિ ભાવો અત્થિ ચે, તેસં સભાવસઙ્ખાતેન લક્ખણેન ભવિતબ્બં, પતિટ્ઠાપકહેતુના ચ ન ચત્થિ. કેવલં પનેતે વાદા વિમદ્દિયમાના અહેતુવાદે એવ તિટ્ઠન્તિ, ન ચાહેતુકં લોકવિચિત્તં વિસેસાભાવપ્પસઙ્ગતો. અહેતુકભાવે હિ પવત્તિયા ય્વાયં નરસુરનિરયતિરચ્છાનાદીસુ ઇન્દ્રિયાદીનં વિસેસો, તસ્સ અભાવો આપજ્જતિ, ન ચાયં પણ્ડિતેહિ ઇચ્છિતો. કિઞ્ચ? દિટ્ઠભાવતો. દિટ્ઠા હિ ચક્ખાદિતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં બીજાદિતો અઙ્કુરાદીનં પવત્તિ, તસ્માપિ હેતુતોવાયં પવત્તિ. તથા પુરે પચ્છા ચ અભાવતો. યતો યતો હિ પચ્ચયસામગ્ગિતો યં યં ફલં નિબ્બત્તતિ, તતો પુબ્બે પચ્છા ચ ન તસ્સ નિબ્બત્તિ સમ્ભવતિ, કિઞ્ચ બહુના. યદિ અહેતુતો પવત્તિ સિયા, અહેતુકા પવત્તીતિ ઇમાપિ વાચા યથાસકપચ્ચયસમવાયતો પુરે પચ્છા ચ ભવેય્યું, ન ચ ભવન્તિ અલદ્ધપ્પચ્ચયત્તા, મજ્ઝે એવ ચ ભવન્તિ લદ્ધપ્પચ્ચયત્તા. એવં સબ્બેપિ સઙ્ખતા ધમ્માતિ ન સિજ્ઝતિ અહેતુવાદો. તસ્મિઞ્ચ અસિદ્ધે પવત્તિયા અહેતુભાવો વિય અહેતુપરિયાયવિસેસભૂતા સભાવનિયતિયદિચ્છાદયોપિ અસિદ્ધા એવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

યં પન કાણાદા ‘‘પરમાણવો નિચ્ચા, તેહિ દ્વિઅણુકાદિફલં નિબ્બત્તતિ, તઞ્ચ અનિચ્ચં, તસ્સ વસેનેતં લોકવિચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તમ્પિ મિચ્છાપરિકપ્પમત્તં. ન હિ પરમાણવો નામ સન્તિ અઞ્ઞત્ર ભૂતસઙ્ઘાતા. સો પન અનિચ્ચોવ, ન ચ નિચ્ચતો અનિચ્ચસ્સ નિબ્બત્તિ યુત્તા તસ્સ કારણભાવાનુપપત્તિતો તથા અદસ્સનતો ચ. યદિ ચ સો કસ્સચિ કારણભાવં ગચ્છેય્ય, અનિચ્ચો એવ સિયા વિકારાપત્તિતો. ન ચાયં સમ્ભવો અત્થિ, યં વિકારં અનાપજ્જન્તમેવ કારણં ફલં નિબ્બત્તેય્યાતિ. વિકારઞ્ચે આપજ્જતિ, કુતસ્સ નિચ્ચતાવકાસો, તસ્મા વુત્તપ્પકારા પરમાણવો સત્તા અનિચ્ચા, અઞ્ઞેપિ નિચ્ચાદિભાવેન બાહિરકેહિ પરિકપ્પિતા અસિદ્ધા એવાતિ વેદિતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘ધમ્મપ્પભેદતો પન અઞ્ઞસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અસિદ્ધત્તા’’તિ.

એત્થાહ ‘‘યદિ પરમત્થતો પુગ્ગલો ન ઉપલબ્ભતિ, એવં પન પુગ્ગલે અનુપલબ્ભમાને અથ કસ્મા ભગવા ‘અત્થિ પુગ્ગલો અત્તહિતાય પટિપન્નો’તિ (અ. નિ. ૪.૯૫; કથા. ૨૨), ‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિ’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૯૫; કથા. ૨૨) ચ તત્થ તત્થ પુગ્ગલસ્સ અત્થિભાવં પવેદેસી’’તિ. વિનેય્યજ્ઝાસયવસેન. તથા તથા વિનેતબ્બાનઞ્હિ પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન વિનેય્યદમનકુસલો સત્થા ધમ્મં દેસેન્તો લોકસમઞ્ઞાનુરૂપં તત્થ તત્થ પુગ્ગલગ્ગહણં કરોતિ, ન પરમત્થતો પુગ્ગલસ્સ અત્થિભાવતો.

અપિચ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા પુગ્ગલકથં કથેતિ હિરોત્તપ્પદીપનત્થં, કમ્મસ્સકતાદીપનત્થં, પચ્ચત્તપુરિસકારદીપનત્થં, આનન્તરિયદીપનત્થં, બ્રહ્મવિહારદીપનત્થં, પુબ્બેનિવાસદીપનત્થં, દક્ખિણાવિસુદ્ધિદીપનત્થં, લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થઞ્ચાતિ. ‘‘ખન્ધા ધાતૂ આયતનાનિ હિરીયન્તિ ઓત્તપ્પન્તી’’તિ હિ વુત્તે મહાજનો ન જાનાતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ, પટિસત્તુ વા હોતિ ‘‘કિમિદં ખન્ધા ધાતૂ આયતનાનિ હિરીયન્તિ ઓત્તપ્પન્તિ નામા’’તિ. ‘‘ઇત્થી હિરીયતિ ઓત્તપ્પતિ, પુરિસો, ખત્તિયો, બ્રાહ્મણો’’તિ પન વુત્તે જાનાતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ હોતિ, તસ્મા ભગવા હિરોત્તપ્પદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ. ‘‘ખન્ધા કમ્મસ્સકા, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા કમ્મસ્સકતાદીપનત્થમ્પિ પુગ્ગલકથં કથેતિ. ‘‘વેળુવનાદયો મહાવિહારા ખન્ધેહિ કારાપિતા, ધાતૂહિ, આયતનેહી’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તથા ‘‘ખન્ધા માતરં જીવિતા વોરોપેન્તિ, પિતરં, અરહન્તં, રુહિરુપ્પાદકમ્મં, સઙ્ઘભેદકમ્મં કરોન્તિ, ધાતુયો, આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ, ‘‘ખન્ધા મેત્તાયન્તિ, ધાતુયો, આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ, ‘‘ખન્ધા પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તિ, ધાતુયો, આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા પચ્ચત્તપુરિસકારદીપનત્થં આનન્તરિયદીપનત્થં બ્રહ્મવિહારદીપનત્થં પુબ્બેનિવાસદીપનત્થઞ્ચ પુગ્ગલકથં કથેતિ. ‘‘ખન્ધા દાનં પટિગ્ગણ્હન્તિ, ધાતુયો, આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ મહાજનો ન જાનાતિ, સમ્મોહં આપજ્જતિ, પટિસત્તુ વા હોતિ ‘‘કિમિદં ખન્ધા ધાતૂ આયતનાનિ પટિગ્ગણ્હન્તિ નામા’’તિ. ‘‘પુગ્ગલો પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ પન વુત્તે જાનાતિ, ન સમ્મોહં આપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ હોતિ, તસ્મા ભગવા દક્ખિણાવિસુદ્ધિદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ. લોકસમ્મુતિઞ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તો નપ્પજહન્તિ લોકસમઞ્ઞાય લોકાભિલાપે ઠિતાયેવ ધમ્મં દેસેન્તિ, તસ્મા ભગવા લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થમ્પિ પુગ્ગલકથં કથેતીતિ ઇમેહિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા પુગ્ગલકથં કથેતિ, ન પરમત્થતો પુગ્ગલસ્સ અત્થિભાવતોતિ વેદિતબ્બં.

ધમ્મપ્પભેદાકારેનેવાતિ યથાવુત્તરૂપાદિધમ્મપ્પભેદતો અઞ્ઞસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અસિદ્ધત્તા રૂપાદિધમ્મપ્પભેદાકારેનેવ પુગ્ગલસ્સ ઉપલદ્ધિયા ભવિતબ્બન્તિ અત્થો. તેન ‘‘કિં તવ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભમાનો રુપ્પનાકારેન ઉપલબ્ભતિ, ઉદાહુ અનુભવનસઞ્જાનનાભિસઙ્ખરણવિજાનનેસુ અઞ્ઞતરાકારેના’’તિ દસ્સેતિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ સભાવધમ્મસ્સ લોકે અભાવતો. અવિસેસવિસેસેહિ પુગ્ગલૂપલબ્ભસ્સ પટિઞ્ઞાપટિક્ખેપપક્ખા અનુજાનનાવજાનનપક્ખા. યદિપિમે દ્વેપિ પક્ખા અનુલોમપટિલોમનયેસુ લબ્ભન્તિ, આદિતો પન પઠમં ઠપેત્વા પવત્તો પઠમનયો, ઇતરો દુતિયન્તિ ઇમં નેસં વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘અનુજાનના…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. યથાધિકતાય લદ્ધિયા અનુલોમનતો ચેત્થ પઠમો નયો અનુલોમપક્ખો, તબ્બિલોમનતો ઇતરો પટિલોમપક્ખોતિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બન્તિ.

તેન વત રેતિ એત્થ તેનાતિ કારણવચનં. યેન પુગ્ગલૂપલબ્ભો પતિટ્ઠપીયતિ, તેન હેતુના. સ્વાયં હેતુ સાસનિકસ્સ બાહિરકસ્સ ચ વસેન હેટ્ઠા દસ્સિતો એવ. હેતુપતિરૂપકે ચાયં હેતુસમઞ્ઞા પરમત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા. હેટ્ઠા ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ નિગ્ગહસ્સ સઞ્ઞાપનમત્તં કતં, તં ઇદાનિ ‘‘યં તત્થ વદેસી’’તિઆદિના નિગમનરૂપેન મિચ્છાભાવદસ્સનેન ચ વિભાવિયમાનં પાકટભાવકરણતો આરોપિતં પતિટ્ઠાપિતં હોતીતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘આરોપિતત્તા’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિ પટિઞ્ઞાવયવો સરૂપેનેવ દસ્સિતો. ‘‘તેના’’તિ ઇમિના સામઞ્ઞતો હેતાવયવો દસ્સિતો. ય્વાયં યસ્મા પટિઞ્ઞાધમ્મો હુત્વા સદિસપક્ખે વિજ્જમાનો, વિસદિસપક્ખે અવિજ્જમાનોયેવ હેતુ લક્ખણૂપપન્નો નામ હોતિ, ન ઇતરો, તસ્મા યત્થ સો વિજ્જતિ ન વિજ્જતિ ચ, સો સદિસાસદિસભાવભિન્નો દુવિધો દિટ્ઠન્તાવયવો. યથા રૂપાદિ ઉપલબ્ભતિ, તથા પુગ્ગલો. યથા ચ સસવિસાણં ન ઉપલબ્ભતિ, ન તથા પુગ્ગલોતિ ઉપનયો. સ્વાયં ‘‘વત્તબ્બે ખો પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ ઇમાય પાળિયા દીપિતો, યો અટ્ઠકથાયં સદ્ધિં હેતુદાહરણેહિ ‘‘પાપના’’તિ વુત્તો. નિગમનં પાળિયં સરૂપેનેવ આગતં, યા અટ્ઠકથાયં ‘‘રોપના’’તિ વુત્તાતિ. એવં પોરાણેન ઞાયક્કમેન સાધનાવયવા નિદ્ધારેત્વા યોજેતબ્બા.

ઇદાનિ વત્તનેન પરપક્ખુપલક્ખિતે હેતુદાહરણે અન્વયબ્યતિરેકદસ્સનવસેન નિદ્ધારેત્વા સાધનપયોગો યોજેતબ્બો. કારણં વત્તબ્બન્તિ કિમેત્થ વત્તબ્બં. હેતુદાહરણેહિયેવ હિ સપરપક્ખાનં સાધનં દૂસનં વા, ન પટિઞ્ઞાય, તસ્સા સાધેતબ્બાદિભાવતો. તં પન દ્વયં ‘‘તેન વત રે’’તિઆદિપાળિયા વિભાવિતં. અટ્ઠકથાયં પાપનારોપનાસીસેન દસ્સિતં. પટિઞ્ઞાઠપના પન તેસં વિસયદસ્સનં કથાયં તંમૂલતાયાતિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘યં પન વક્ખતી’’તિઆદિ. તેનેવ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇદં અનુલોમ…પે… એકં ચતુક્કં વેદિતબ્બ’’ન્તિ વક્ખતિ. તથા ચાહ ‘‘યથા પન તત્થા’’તિઆદિ. નિગ્ગહોવ વિસું વુત્તો, ન પટિકમ્મન્તિ અધિપ્પાયો. વિસું વુત્તોતિ ચ પાપનારોપનાહિ અસમ્મિસ્સં કત્વા વિસું અઙ્ગભાવેન વુત્તો, ન તદઞ્ઞતરો વિય તદન્તોગધભાવેન વુત્તો, નાપિ ઠપના વિય અગણનુપગભાવેનાતિ અત્થો. યે પનાતિ પદકારે સન્ધાયાહ. દુતિયે…પે… આપજ્જતિ તત્થ નિગ્ગહસ્સ અયથાભૂતત્તા પટિકમ્મસ્સ ચ યથાભૂતભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૨. પરમત્થતો પુગ્ગલં નાનુજાનાતિ, વોહારતો પન અનુજાનાતીતિ સકવાદિમતં જાનન્તેનપિ પરવાદિના છલવસેન વિભાગં અકત્વા ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ પુચ્છાય કતાય સકવાદી તત્થ અયં પુગ્ગલવાદી, ઇમસ્સ લદ્ધિ પટિક્ખિપિતબ્બાતિ પરમત્થસચ્ચં સન્ધાયાહ ‘‘આમન્તા’’તિ. ‘‘ન ઉપલબ્ભતી’’તિ હિ વુત્તં હોતિ. પુન ઇતરો સમ્મુતિસચ્ચં સન્ધાય ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યો લોકવોહારસિદ્ધો સચ્ચિકટ્ઠો, તતો એવ કેનચિ અપટિક્ખિપિતબ્બતો પરમત્થતો તતો સો પુગ્ગલો નુપલબ્ભતીતિ. પુન સકવાદી પુબ્બે પરમત્થસચ્ચવસેન પુગ્ગલે પટિક્ખિત્તે ઇદાનિ સમ્મુતિસચ્ચવસેનાયં પુચ્છાતિ મન્ત્વા તં અપ્પટિક્ખિપન્તો ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’તિ આહ. તેનાહ ‘‘અત્તના અધિપ્પેતં સચ્ચિકટ્ઠમેવાતિ સમ્મુતિસચ્ચં સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયો’’તિ. એવમવટ્ઠિતે ‘‘યદિ પરવાદિના…પે… નારભિતબ્બા’’તિ ઇદં ન વત્તબ્બં પઠમપુચ્છાય પરમત્થસચ્ચસ્સ સચ્ચિકટ્ઠોતિ અધિપ્પેતત્તા. ‘‘અથ સકવાદિના…પે… આપજ્જતી’’તિ ઇદમ્પિ ન વત્તબ્બં દુતિયપુચ્છાય સમ્મુતિસચ્ચસ્સ સચ્ચિકટ્ઠોતિ અધિપ્પેતત્તા.

યદિ ઉભયં અધિપ્પેતન્તિ ઇદં યદિ પઠમપુચ્છં સન્ધાય, તદયુત્તં તસ્સા પરમત્થસચ્ચસ્સેવ વસેન પવત્તત્તા. અથ દુતિયપુચ્છં સન્ધાય, તસ્સા સમ્મુતિસચ્ચવસેન પઠમત્થં વત્વા પુન મિસ્સકવસેન વત્તું ‘‘સમ્મુતિસચ્ચપરમત્થસચ્ચાનિ વા એકતો કત્વાપિ એવમાહા’’તિ વુત્તત્તા તમ્પિ ન વત્તબ્બમેવ. દ્વેપિ સચ્ચાનીતિ સમ્મુતિપરમત્થસચ્ચાનિ. તેસુ પરમત્થસચ્ચસ્સેવ નિપ્પરિયાયેન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થભાવો, ઇતરસ્સ ઉપચારેન. તથા ચ વુત્તં ‘‘માયા મરીચિ…પે… ઉત્તમટ્ઠો’’તિ. તસ્મા સમ્મુતિસચ્ચવસેન ઉપલદ્ધિં ઇચ્છન્તેનપિ પરમત્થસચ્ચવસેન અનિચ્છનતો ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિઆદિના અનુયોગો યુત્તો. ‘‘પધાનપ્પધાનેસુ પધાને કિચ્ચસિદ્ધી’’તિ એતેનેવ ‘‘ન ચ સચ્ચિકટ્ઠેકદેસેન અનુયોગો’’તિઆદિ નિવત્તિતઞ્ચ હોતિ સચ્ચિકટ્ઠેકદેસભાવસ્સેવ અસિદ્ધત્તા. નાસ્સ પરમત્થસચ્ચતા અનુયુઞ્જિતબ્બાતિ અસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ પરમત્થસચ્ચતા પરવાદિના ન અનુયુઞ્જિતબ્બા ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ સકવાદિનોપિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થતો તસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. વોહરિતસચ્ચિકટ્ઠસ્સ અત્તના અધિપ્પેતસચ્ચિકટ્ઠતાપિ યુત્તા તસ્સ તેન અધિપ્પેતત્તા. સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા દસ્સિતોયેવ. વુત્તનયોવ દોસોતિ ‘‘દ્વેપિ સચ્ચાની’’તિઆદિના અનન્તરમેવ વુત્તં સન્ધાયાહ. તસ્સ પન અદોસભાવો દસ્સિતોયેવ. અથ ન ઇતિ અથ ન ભૂતસભાવત્થેન ઉપલબ્ભેય્યાતિ યોજના. વત્તબ્બોતિ યદેત્થ વત્તબ્બં, તં ‘‘યો લોકવોહારસિદ્ધો’’તિઆદિના વુત્તમેવ, તસ્મા એત્થ ‘‘પરમત્થતો પુગ્ગલં નાનુજાનાતી’’તિઆદિના અધિપ્પાયમગ્ગનં દટ્ઠબ્બં.

અનુઞ્ઞેય્યમેતં સિયાતિ એતં અનુપલબ્ભનં પઠમપુચ્છાયં વિય દુતિયપુચ્છાયમ્પિ અનુજાનિતબ્બં સિયા. ન વા કિઞ્ચિ વત્તબ્બન્તિ અથ વા કિઞ્ચિ ન વત્તબ્બં ઠપનીયત્તા પઞ્હસ્સ. તથા હિસ્સ ઠપનીયાકારં દસ્સેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ કામં સચ્ચદ્વયાકારેન પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ, સમ્મુતિયાકારેન પન નુપલબ્ભતીતિ ઉપલબ્ભનભાવસ્સ વસેન પટિક્ખેપો કતોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો. અનુઞ્ઞાતં પટિક્ખિત્તઞ્ચાતિ પઠમપુચ્છાયં અનુઞ્ઞાતં, દુતિયપુચ્છાયં પટિક્ખિત્તં. એતં છલવાદં નિસ્સાયાતિ એતં એકંયેવ વત્થું ઉદ્દિસ્સ અનુજાનનપટિક્ખિપનાકારં છલવચનં નિસ્સાય. ત્વં નિગ્ગહેતબ્બોતિ યોજના. સમ્ભવન્તસ્સ સામઞ્ઞેનાતિ નિગ્ગહટ્ઠાનભાવેન સમ્ભવન્તસ્સ અનુલોમનયેન અનુજાનનપટિક્ખેપસ્સ સમાનભાવેન. અસમ્ભવન્તસ્સ કપ્પનન્તિ પચ્ચનીકનયેન તસ્સ નિગ્ગહટ્ઠાનભાવેન અસમ્ભવન્તસ્સ તથા કપ્પનં સંવિધાનં છલવાદો ભવિતું અરહતિ. ‘‘અત્થવિકપ્પુપપત્તિયા વચનવિઘાતો છલ’’ન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. તેનાતિ યથાવુત્તકપ્પનં છલવાદોતિ વુત્તત્તા. વચનસામઞ્ઞમત્તં કપ્પિતં છલં વદતિ એતેનાતિ છલવાદો. તેન વુત્તં ‘‘છલવાદસ્સ કારણત્તા છલવાદો’’તિ. વચનસામઞ્ઞમત્તં અત્થભૂતં તદત્થં છલવાદં નિસ્સાય. ‘‘વિચારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, કિમેત્થ વિચારેતબ્બં. યદિપિ પક્ખસ્સ ઠપનામૂલકં અનુજાનનાવજાનનાનં મિચ્છાભાવદસ્સનં તબ્બિસયત્તા, પાપનારોપનાહિ એવ પન સો વિભાવીયતિ, ન ઠપનાયાતિ પાકટોયમત્થો.

૪-૫. તેનાતિ સકવાદિના. તેન નિયામેનાતિ યેન નિયામેન સકવાદિના ચતૂહિ પાપનારોપનાહિસ્સ નિગ્ગહો કતો, તેન નિયામેન નયેન. સો નિગ્ગહો દુક્કટો અનિગ્ગહોયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનિગ્ગહભાવસ્સ વા ઉપગમિતત્તા’’તિ, પાપિતત્તાતિ અત્થો. એવમેવાતિ યથા ‘‘તયા મમ કતો નિગ્ગહો’’તિઆદિના અનિગ્ગહભાવૂપનયો વુત્તો, એવમેવ. એતસ્સાતિ ‘‘તેન હી’’તિઆદિના ઇમાય પાળિયા વુત્તસ્સ.

અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પચ્ચનીકાનુલોમવણ્ણના

૭-૧૦. અઞ્ઞેનાતિ સમ્મુતિસચ્ચભૂતેન. પરસ્સાતિ સકવાદિનો. સો હિ પરવાદિના પરો નામ હોતિ. પટિઞ્ઞાપટિક્ખેપાનં ભિન્નવિસયત્તા ‘‘અવિરોધિતત્તા’’તિ વુત્તં. અભિન્નાધિકરણં વિય હિ અભિન્નવિસયમેવ વિરુદ્ધં નામ સિયા, ન ઇતરન્તિ અધિપ્પાયો. તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘ન હિ…પે… આપજ્જતી’’તિ આહ. યદિ એવં કથમિદં નિગ્ગહટ્ઠાનં જાતન્તિ આહ ‘‘અત્તનો પના’’તિઆદિ. તેન પટિઞ્ઞાન્તરં નામ અઞ્ઞમેવેતં નિગ્ગહટ્ઠાનન્તિ દસ્સેતિ.

પચ્ચનીકાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુદ્ધસચ્ચિકટ્ઠવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓકાસસચ્ચિકટ્ઠો

૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧૧. સામઞ્ઞેન વુત્તં વિસેસનિવિટ્ઠં હોતીતિ આહ ‘‘સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં સરીરેતિ અયમત્થો’’તિ. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ વિસેસત્થિના વિસેસો અનુપયુજ્જિતબ્બોતિ. એતેનાતિ દેસવસેન સબ્બત્થ પટિક્ખેપવચનેન.

૩. કાલસચ્ચિકટ્ઠો

૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧૨. મજ્ઝિમજાતિકાલેતિ પચ્ચુપ્પન્નત્તભાવકાલે. અત્તભાવો હિ ઇધ ‘‘જાતી’’તિ અધિપ્પેતો. તતો અતીતો પુરિમજાતિકાલો, અનાગતો પચ્છિમજાતિકાલો. ઇમેસુ તીસૂતિ સબ્બત્થ, સબ્બદા, સબ્બેસૂતિ ઇમેસુ તીસુ નયેસુ. પાઠસ્સ સંખિત્તતા સુવિઞ્ઞેય્યાતિ તં ઠપેત્વા અત્થસ્સ સદિસતં વિભાવેન્તો ‘‘ઇધાપિ હિ…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ આહ. એત્થાપિ ‘‘ન કેનચિ સભાવેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. ન હિ કેનચિ સભાવેન ઉપલબ્ભમાનસ્સ સકલેકદેસવિનિમુત્તો પવત્તિકાલો નામ અત્થીતિ.

૪. અવયવસચ્ચિકટ્ઠો

૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧૩. તતિયનયે ન સબ્બેકધમ્મવિનિમુત્તં પવત્તિટ્ઠાનં નામ અત્થીતિ યોજેતબ્બં.

ઓકાસાદિસચ્ચિકટ્ઠો

૨. પચ્ચનીકાનુલોમવણ્ણના

૧૪. અનુલોમપઞ્ચકસ્સાતિઆદિમ્હિ અટ્ઠકથાવચને. પુન તત્થાતિ યથાવુત્તે અટ્ઠકથાવચને, તેસુ વા અનુલોમપઞ્ચકપચ્ચનીકેસુ. સબ્બત્થ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતીતિઆદિકસ્સ પાઠપ્પદેસસ્સ અત્થો ‘‘સરીરં સન્ધાયા’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બો અત્થો. પટિકમ્માદિપાળિન્તિ પટિકમ્મનિગ્ગહઉપનયનનિગમનપાળિં. તીસુ મુખેસૂતિ ‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદિના વુત્તેસુ તીસુ વાદમુખેસુ. પચ્ચનીકસ્સ પાળિ વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ પાળિં. સઙ્ખિપિત્વા આગતત્તા સરૂપેન અવુત્તે. સુદ્ધિક…પે… વુત્તં હોતિ તત્થ ‘‘સબ્બત્થા’’તિઆદિના સરીરાદિનો પરામસનં નત્થિ, ઇધ અત્થીતિ અયમેવ વિસેસો, અઞ્ઞં સમાનન્તિ.

સચ્ચિકટ્ઠવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુદ્ધિકસંસન્દનવણ્ણના

૧૭-૨૭. સચ્ચિકટ્ઠસ્સ, સચ્ચિકટ્ઠે વા સંસન્દનં સચ્ચિકટ્ઠસંસન્દનન્તિ સમાસદ્વયં ભવતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સચ્ચિકટ્ઠસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ સચ્ચિકટ્ઠસભાવસ્સ પરમત્થતો વિજ્જમાનસભાવસ્સ પુગ્ગલસ્સ. રૂપાદીહિ સદ્ધિં સંસન્દનન્તિ સચ્ચિકટ્ઠતાસામઞ્ઞેન રૂપાદીહિ સમીકરણં. સચ્ચિકટ્ઠેતિ સચ્ચિકટ્ઠહેતુ, તત્થ વા તં અધિટ્ઠાનં કત્વા. ‘‘તુલ્યયોગે સમુચ્ચયો’’તિ સમુચ્ચયત્થત્તા એવ ચ-કારસ્સ સચ્ચિકટ્ઠેન ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞેન ઇધ રૂપમાહટન્તિ તસ્સ ઉદાહટભાવો યુત્તોતિ ‘‘યથારૂપ’’ન્તિ નિદસ્સનવસેન અત્થો વુત્તો, અઞ્ઞથા ઇધ રૂપસ્સ આહરણમેવ કિમત્થિયં. એવં સેસધમ્મેસુપિ. યા પનેત્થ અઞ્ઞત્તપુચ્છા, સાપિ નિદસ્સનત્થં ઉપબ્રૂહેતિ અઞ્ઞત્તનિબન્ધનત્તા તસ્સ. ઓપમ્મસંસન્દને પન નિદસ્સનત્થો ગાહીયતીતિ ઇમસ્મિં સુદ્ધિકસંસન્દને કેવલં સમુચ્ચયવસેનેવ અત્થદસ્સનં યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. રૂપાદીનિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિમત્તત્તા પુગ્ગલસ્સ સો તેહિ અઞ્ઞો, અનઞ્ઞો ચાતિ ન વત્તબ્બોતિ અયં સાસનક્કમોતિ આહ ‘‘રૂપાદીહિ…પે… સમયો’’તિ. અનુઞ્ઞાયમાનેતિ તસ્મિં સમયે સુત્તે ચ અપ્પટિક્ખિપિયમાને. અયઞ્ચ અત્થો સાસનિકસ્સ પરવાદિનો વસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ પાઠો દિટ્ઠો ભવિસ્સતિ, અઞ્ઞથા ‘‘પટિલોમપઞ્ચકાનિ દસ્સિતાનિ, પટિકમ્મચતુક્કાદીનિ સંખિત્તાની’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. ચોદનાય વિના પરવાદિનો પટિજાનાપનં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘પટિજાનાપનત્થન્તિ…પે… ચોદનત્થ’’ન્તિ. ચોદનાપુબ્બકઞ્હિ તસ્સ પટિજાનાપનં. તેન ફલવોહારેન કારણં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. અબ્યાકતત્તાતિ અબ્યાકરણીયત્તા, ભગવતા વા ન બ્યાકતત્તા. યદિ ઠપનીયત્તા પટિક્ખિપિતબ્બન્તિ ઇમસ્મિં પચ્ચનીકનયે ઠપનીયત્તા પઞ્હસ્સ સકવાદિના પટિક્ખિપિતબ્બં. પરેનપીતિ પરવાદિનાપિ ઠપનીયત્તા લદ્ધિમેવ નિસ્સાય અનુલોમનયે પટિક્ખેપો કતોતિ અયમેત્થ સુદ્ધિકસંસન્દનાય અધિપ્પાયો યુત્તો અનુલોમેપિ રૂપાદીહિ અઞ્ઞત્તચોદનાયમેવ પરવાદિના પટિક્ખેપસ્સ કતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

સુદ્ધિકસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઓપમ્મસંસન્દનવણ્ણના

૨૮-૩૬. ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞેન અઞ્ઞત્તપુચ્છા ચાતિ ઇમિના દ્વયમ્પિ ઉદ્ધરતિ ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞેન અઞ્ઞત્તપુચ્છા, ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞેન પુચ્છા ચાતિ. તત્થ પચ્છિમં સન્ધાયાહ ‘‘દ્વિન્નં સમાનતા’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – દ્વિન્નં રૂપવેદનાનં વિય રૂપપુગ્ગલાનં સચ્ચિકટ્ઠેન સમાનતા તેસં અઞ્ઞત્તસ્સ કારણં યુત્તં ન હોતિ. અથ ખો…પે… ઉપલબ્ભનીયતાતિ ઇદઞ્ચ સંસન્દનં વિચારેતબ્બં. અયં હેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ સચ્ચિકટ્ઠસામઞ્ઞેન રૂપપુગ્ગલાનં ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞં ઇચ્છિતં, તેનેવ નેસં અઞ્ઞત્તમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં. અથ પરમત્થવોહારભેદતો તેસં અઞ્ઞત્તં ન ઇચ્છિતં, તતો એવ ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞમ્પિ ન ઇચ્છિતબ્બન્તિ.

૩૭-૪૫. ઉપલદ્ધીતિ પુગ્ગલસ્સ ઉપલદ્ધિ વિજ્જમાનતા. ‘‘પટિકમ્મપઞ્ચક’’ન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના.

ઓપમ્મસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ચતુક્કનયસંસન્દનવણ્ણના

૪૬-૫૨. એકધમ્મતોપીતિ સત્તપઞ્ઞાસાય સચ્ચિકટ્ઠેસુ એકધમ્મતોપિ. એતેન તતો સબ્બતોપિ પુગ્ગલસ્સ અઞ્ઞત્તાનનુજાનનં દસ્સેતિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સકલં પરમત્થસચ્ચં સન્ધાયા’’તિ. રૂપાદિએકેકધમ્મવસેન નાનુયુઞ્જિતબ્બો અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયસ્સ અભાવતો. યસ્મા પન સમુદાયાવયવા ભિન્નસભાવા, તસ્મા ‘‘સમુદાયતો…પે… નિગ્ગહારહો સિયા’’તિ પરવાદિનો આસઙ્કમાહ. એતં વચનોકાસન્તિ યદિપિ સત્તપઞ્ઞાસધમ્મસમુદાયતો પુગ્ગલસ્સ અઞ્ઞત્તં ન ઇચ્છતિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અભાવતો, તદેકદેસતો પનસ્સ અનઞ્ઞત્તમ્પિ ન ઇચ્છતેવ. ન હિ સમુદાયો અવયવો હોતીતિ. તસ્મા ‘‘તં પટિક્ખિપતો કિં નિગ્ગહટ્ઠાનન્તિ વત્તું મા લબ્ભેથા’’તિ દસ્સેતું ‘‘અયઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. રૂપાદિધમ્મપ્પભેદવિભાગમુખેનેવ અનવસેસતો પુગ્ગલોતિ ગહણાકારદસ્સનવસેન પવત્તો પઠમવિકપ્પો, દુતિયો પન અવિભાગતો પરમત્થસચ્ચભાવસામઞ્ઞેનાતિ અયં ઇમેસં દ્વિન્નં વિકપ્પાનં વિસેસો. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનન્તિ આહ ‘‘એવ’’ન્તિ.

સભાવવિનિબ્ભોગતોતિ સભાવેન વિનિબ્ભુજ્જિતબ્બતો. સભાવભિન્નો હિ ધમ્મો તદઞ્ઞધમ્મતો વિનિબ્ભોગં લભતિ. તેનાહ ‘‘રૂપતો અઞ્ઞસભાગત્તા’’તિ. રૂપવજ્જેતિ રૂપધમ્મવજ્જે. તીસુપીતિ ‘‘રૂપસ્મિં પુગ્ગલો, અઞ્ઞત્ર રૂપા, પુગ્ગલસ્મિં રૂપ’’ન્તિ ઇમેસુ એવં પવત્તેસુ તીસુપિ અનુયોગેસુ. સાસનિકો એવાયં પુગ્ગલવાદીતિ કત્વા આહ ‘‘ન હિ સો સક્કાયદિટ્ઠિં ઇચ્છતી’’તિ. ‘‘રૂપવા’’તિ ઇમિના રૂપેન સકિઞ્ચનતાવ ઞાપીયતિ, ન રૂપાયત્તવુત્તિતાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપાતિ એત્થ ચ રૂપવા પુગ્ગલોતિ અયમત્થો સઙ્ગહિતો’’તિ.

ચતુક્કનયસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ સંસન્દનકથાવણ્ણના.

૮. લક્ખણયુત્તિવણ્ણના

૫૪. લક્ખણયુત્તિકથાયં ‘‘છલવસેન પન વત્તબ્બં આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ પાઠો ગહેતબ્બો.

લક્ખણયુત્તિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. વચનસોધનવણ્ણના

૫૫-૫૯. પદદ્વયસ્સ અત્થતો એકત્તેતિ પદદ્વયસ્સ એકત્તત્થે સતીતિ અત્થો. પરિકપ્પવચનઞ્હેતં દોસદસ્સનત્થં ‘‘એવં સન્તે અયં દોસો’’તિ. તયિદં એકત્તં ઉપલબ્ભતિ એવાતિ પચ્છિમપદાવધારણં વેદિતબ્બં. ‘‘કેહિચિ પુગ્ગલો કેહિચિ ન પુગ્ગલો’’તિ બ્યભિચારદસ્સનતો પરેન ન સમ્પટિચ્છિતન્તિ કત્વા તમેવ અસમ્પટિચ્છિતત્તં વિભાવેન્તો ‘‘પુગ્ગલસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અવિભજિતબ્બતન્તિ ‘‘ઉપલબ્ભતિ ચા’’તિ એવં અવિભજિતબ્બતં. વિભજિતબ્બતન્તિ ‘‘પુગ્ગલો ચ તદઞ્ઞઞ્ચ ઉપલબ્ભતી’’તિ એવં વિભજિતબ્બતં. એતેન ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ એવા’’તિ પચ્છિમપદાવધારણં વેદિતબ્બં, ન ‘‘પુગ્ગલો એવ ઉપલબ્ભતી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. તં વિભાગન્તિ યથાવુત્તં વિભજિતબ્બાવિભજિતબ્બં વિભાગં વદતો સકવાદિનો, અઞ્ઞસ્સ વા કસ્સચિ. એતસ્સાતિ પરવાદિનો. યથાવુત્તવિભાગન્તિ ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ…પે… કેહિચિ ન પુગ્ગલો’’તિ એવં પાળિયં વુત્તપ્પકારં વિભાગં. યથાઆપાદિતેનાતિ ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ પદદ્વયસ્સ અત્થતો એકત્તે’’તિઆદિના આપાદિતપ્પકારેન. ન ભવિતબ્બન્તિ યદિપિ તેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ એવ વુચ્ચતિ, ઉપલબ્ભતીતિ પન પુગ્ગલો એવ ન વુચ્ચતિ, અથ ખો અઞ્ઞોપિ, તસ્મા યથાવુત્તેન પસઙ્ગેન ન ભવિતબ્બં. તેનાહ ‘‘મગ્ગિતબ્બો એત્થ અધિપ્પાયો’’તિ.

૬૦. અત્થતો પુગ્ગલો નત્થીતિ વુત્તં હોતિ અત્તસુઞ્ઞતાદસ્સનેન અનત્તલક્ખણસ્સ વિહિતત્તા.

વચનસોધનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના

૬૧-૬૬. રૂપકાયાવિરહં સન્ધાય આહ, ન રૂપતણ્હાસબ્ભાવં. તથા સતિ અનેકન્તિકત્તા પટિક્ખિપિતબ્બમેવ સિયા, ન અનુજાનિતબ્બન્તિ. ‘‘અત્થિતાયા’’તિ આહાતિ સમ્બન્ધો. કામીભાવસ્સ અનેકન્તિકત્તા કસ્સચિ કામધાતૂપપન્નસ્સ કામધાતુયા આયત્તત્તાભાવતો ચ કદાચિ ભાવસ્સેવાતિ યોજના.

૬૭. કાયાનુપસ્સનાયાતિ કાયાનુપસ્સનાદેસનાય. સા હિ કાયકાયાનુપસ્સીનં વિભાગગ્ગહણસ્સ કારણભૂતા, કાયાનુપસ્સના એવ વા. એવંલદ્ધિકત્તાતિ અઞ્ઞો કાયો અઞ્ઞો પુગ્ગલોતિ એવંલદ્ધિકત્તા. આહચ્ચ ભાસિતન્તિ ઠાનકરણાનિ આહન્ત્વા કથિતં, ભગવતા સામં દેસિતન્તિ અત્થો.

પઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. ગતિઅનુયોગવણ્ણના

૬૯-૭૨. યાનિસ્સ સુત્તાનિ નિસ્સાય લદ્ધિ ઉપ્પન્ના, તેસં દસ્સનતો પરતો ‘‘તેન હિ પુગ્ગલો સન્ધાવતી’’તિઆદિના પાળિ આગતા, પુરતો પન ‘‘ન વત્તબ્બં પુગ્ગલો સન્ધાવતી’’તિઆદિના, તસ્મા વુત્તં ‘‘દસ્સેન્તો…પે… ભવિતબ્બ’’ન્તિ. દસ્સેત્વાતિ વા વત્તબ્બન્તિ ‘‘યાનિસ્સ…પે… તાનિ દસ્સેત્વા ‘તેન હિ પુગ્ગલો સન્ધાવતી’તિઆદિમાહા’’તિ વત્તબ્બન્તિ અત્થો. દસ્સેન્તોતિ વા ઇદં દસ્સનકિરિયાય ન વત્તમાનતામત્તવચનં, અથ ખો તસ્સા લક્ખણત્થવચનં, હેતુભાવવચનં વાતિ ન કોચિ દોસો.

૯૧. સો વત્તબ્બોતિ સો જીવસરીરાનં અનઞ્ઞતાપજ્જનાકારો વત્તબ્બો, નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘રૂપી અત્તા’’તિ ઇમિસ્સા લદ્ધિયા વસેન ‘‘યેન રૂપસઙ્ખાતેન અત્તનો સભાવભૂતેન સરીરેન સદ્ધિં ગચ્છતી’’તિ એવં પન અત્થે સતિ સો આકારો વુત્તો એવ હોતિ, તથા ચ સતિ ‘‘રૂપં પુગ્ગલોતિ અનનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ એવમ્પિ વત્તું ન સક્કા. યસ્મા પન ‘‘ઇધ સરીરનિક્ખેપા’’તિ અનન્તરં વક્ખતિ, તસ્મા ‘‘સો વત્તબ્બો’’તિ વુત્તં. નિરયૂપગસ્સ પુગ્ગલસ્સ અન્તરાભવં ન ઇચ્છતીતિ ઇદં પુરાતનાનં અન્તરાભવવાદીનં વસેન વુત્તં. અધુનાતના પન ‘‘ઉદ્ધંપાદો તુ નારકો’’તિ વદન્તા તસ્સપિ અન્તરાભવં ઇચ્છન્તેવ, કેચિ પન અસઞ્ઞૂપગાનં. અરૂપૂપગાનં પન સબ્બેપિ ન ઇચ્છન્તિ. તત્થ યે ‘‘સઞ્ઞુપ્પાદા ચ પન તે દેવા તમ્હા કાયા ચવન્તી’’તિ સુત્તસ્સ અત્થં મિચ્છા ગહેત્વા ચુતૂપપાતકાલેસુ અસઞ્ઞીનં સઞ્ઞા અત્થીતિ અન્તરાભવતોવ અસઞ્ઞૂપપત્તિં ઇચ્છન્તિ, તદઞ્ઞેસં વસેન ‘‘સવેદનો…પે… પટિક્ખિપતી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘યે પના’’તિઆદિમાહ. કે પનેવં ઇચ્છન્તિ? સબ્બત્થિવાદીસુ એકચ્ચે.

૯૨. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનેતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને ભવે, અચિત્તુપ્પાદે વા સઞ્ઞા અત્થીતિ ઇચ્છન્તીતિ ન વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. યતો સો સઞ્ઞાભવેન અસઙ્ગહિતો, ભવન્તરભાવેન ચ સઙ્ગહિતો.

૯૩. ઇન્ધનુપાદાનો અગ્ગિ વિય ઇન્ધનેન રૂપાદિઉપાદાનો પુગ્ગલો રૂપાદિના વિના નત્થીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયવિભાવના – યથા ન વિના ઇન્ધનેન અગ્ગિ પઞ્ઞાપીયતિ, ન ચ તં અઞ્ઞં ઇન્ધનતો સક્કા પટિજાનિતું, નાપિ અનઞ્ઞં. યદિ હિ અઞ્ઞં સિયા, ન ઉણ્હં ઇન્ધનં સિયા, અથ અનઞ્ઞં, નિદહિતબ્બંયેવ દાહકં સિયા, એવં ન વિના રૂપાદીહિ પુગ્ગલો પઞ્ઞાપીયતિ, ન ચ તેહિ અઞ્ઞો, નાપિ અનઞ્ઞો સસ્સતુચ્છેદભાવપ્પસઙ્ગતોતિ પરવાદિનો અધિપ્પાયો. તત્થ યદિ અગ્ગિન્ધનોપમા લોકવોહારેન વુત્તા, અપળિત્તં કટ્ઠાદિઇન્ધનં નિદહિતબ્બઞ્ચ, પળિત્તં ભાસુરુણ્હં અગ્ગિદાહકઞ્ચ, તઞ્ચ ઓજટ્ઠમકરૂપં પબન્ધવસેન પવત્તં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. યદિ એવં પુગ્ગલો રૂપાદીહિ અઞ્ઞો અનિચ્ચો ચ આપન્નો, અથ પરમત્થતો ચ, તસ્મિંયેવ કટ્ઠાદિસઞ્ઞિતે રૂપસઙ્ખાતપળિત્તે યં ઉસુમં સો અગ્ગિ તંસહજાતાનિ તીણિભૂતાનિ ઇન્ધનં. એવમ્પિ સિદ્ધં લક્ખણભેદતો અગ્ગિન્ધનાનં અઞ્ઞત્તન્તિ અગ્ગિ વિય ઇન્ધનતો રૂપાદીહિ અઞ્ઞો પુગ્ગલો અનિચ્ચો ચ આપજ્જતીતિ.

ગતિઅનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. ઉપાદાપઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના

૯૭. નીલગુણયોગતો નીલો, નીલો એવ નીલકો, તસ્સ, અયં પનસ્સ નીલપઞ્ઞત્તિ નીલરૂપુપાદાનાતિ આહ ‘‘નીલં…પે… પઞ્ઞત્તી’’તિ. એવં પન પાઠે ઠિતે નીલં ઉપાદાય નીલોતિ કથમયં પદુદ્ધારોતિ આહ ‘‘નીલં રૂપં…પે… એત્થ યો પુટ્ઠો નીલં ઉપાદાય નીલો’’તિ. એત્થાતિ એતસ્મિં વચને. તદાદીસૂતિ ‘‘પીતં રૂપં ઉપાદાયા’’તિઆદિકં અટ્ઠકથાયં આદિ-સદ્દેન ગહિતમેવ તદત્થદસ્સનવસેન ગણ્હાતિ.

૯૮. વુત્તન્તિ ‘‘મગ્ગકુસલો’’તિઆદીસુ છેકટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં. કુસલપઞ્ઞત્તિં કુસલવોહારં.

૧૧૨. પુબ્બપક્ખં દસ્સેત્વા ઉત્તરમાહાતિ પરવાદી પુબ્બપક્ખં દસ્સેત્વા સકવાદિસ્સ ઉત્તરમાહ.

૧૧૫. ‘‘રૂપં રૂપવા’’તિઆદિનયપ્પવત્તં પરવાદિવાદં ભિન્દિતું ‘‘યથા ન નિગળો નેગળિકો’’તિઆદિના સકવાદિવાદો આરદ્ધોતિ આહ ‘‘યસ્સ રૂપં સો રૂપવાતિ ઉત્તરપક્ખે વુત્તં વચનં ઉદ્ધરિત્વા’’તિ.

૧૧૮. વિઞ્ઞાણનિસ્સયભાવૂપગમનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવૂપગમનં. તયિદં વિસેસનં ચક્ખુસ્સાતિ ઇમિનાવ સિદ્ધન્તિ ન કતં દટ્ઠબ્બં.

ઉપાદાપઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. પુરિસકારાનુયોગવણ્ણના

૧૨૩. કમ્માનન્તિ કુસલાકુસલકમ્માનં. તગ્ગહણેનેવ હિ તંતંકિચ્ચકરણીયે કિરિયાનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નિપ્ફાદકપ્પયોજકભાવેનાતિ કારકકારાપકભાવેન.

૧૨૫. કમ્મકારકસ્સ પુગ્ગલસ્સ યો અઞ્ઞો પુગ્ગલો કારકો. તેનપીતિ કારકકારકેનપિ. તસ્સાતિ કારકકારકસ્સ. અઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં કમ્મં. એવન્તિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન. તેહિ તેહિ કારકેહિ પુગ્ગલા વિય અઞ્ઞાનિ કમ્માનિ કરીયન્તીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘કમ્મવટ્ટસ્સ અનુપચ્છેદં વદન્તી’’તિ. એવં સન્તે પુગ્ગલસ્સ કારકો, કમ્મસ્સ કારકોતિ અયં વિભાગો ઇધ અનામટ્ઠો હોતિ, તથા ચ સતિ કારકપરમ્પરાય વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ આહ ‘‘પુગ્ગલસ્સ…પે… વિચારેતબ્બમેત’’ન્તિ. તસ્સ કારકન્તિ પુગ્ગલસ્સ કારકં. ઇદઞ્ચાતિ ન કેવલં પુગ્ગલકારકસ્સ કમ્મકારકતાપત્તિયેવ દોસો, અથ ખો ઇદં કમ્મકારકતાય કારકપરમ્પરાપજ્જનમ્પિ વિચારેતબ્બં, ન યુજ્જતીતિ અત્થો. પુગ્ગલાનઞ્હિ પટિપાટિયા કારકભાવો કારકપરમ્પરા.

૧૭૦. એકો અન્તોતિ ‘‘ગાહો’’તિ સસ્સતગાહસઙ્ખાતો અન્તોતિ અત્થો.

૧૭૬. સિયા અઞ્ઞો, સિયા અનઞ્ઞો, સિયા ન વત્તબ્બો ‘‘અઞ્ઞોતિ વા અનઞ્ઞોતિ વા’’તિ, એવં પવત્તનિગણ્ઠવાદસદિસત્તા સો એવ એકો નેવ સો હોતિ, ન અઞ્ઞોતિ લદ્ધિમત્તં. તેનાહ ‘‘ઇદં પન નત્થેવા’’તિ. પરસ્સ ઇચ્છાવસેનેવાતિ પરવાદિનો લદ્ધિવસેનેવ. એકં અનિચ્છન્તસ્સાતિ એકં ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદેતી’’તિ ગહણં સસ્સતદિટ્ઠિભયેન પટિક્ખિપન્તસ્સ ઇતરં ઉચ્છેદગ્ગહણં આપન્નં. તઞ્ચ પટિક્ખિપન્તસ્સ અઞ્ઞં મિસ્સકં નિચ્ચાનિચ્ચગ્ગહણં, વિક્ખેપગ્ગહણઞ્ચ આપન્નં. કારકવેદકિચ્છાય ઠત્વાતિ સ્વેવ કારકો વેદકો ચાતિ ઇમસ્મિં આદાયે ઠત્વા. તંતંઅનિચ્છાયાતિ તસ્સ તસ્સ વાદસ્સ અસમ્પટિચ્છનેન. આપન્નવસેનપીતિ આપન્નગાહવસેનપિ અયં અનુયોગો વુત્તોતિ યોજના. સબ્બેસં આપન્નત્તાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સબ્બેસં વિકપ્પાનં અનુક્કમેન આપન્નત્તા નાયમનુયોગો કતોતિ યોજના. એકેકસ્સેવાતિ તેસુ વિસું વિસું એકેકસ્સેવ આપન્નત્તા. તન્તિવસેન પન તે વિકપ્પા એકજ્ઝં દસ્સેત્વાતિ અધિપ્પાયો. એકતો યોજેતબ્બં ચતુન્નમ્પિ પઞ્હાનં એકતો પુટ્ઠત્તા.

પુરિસકારાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કલ્યાણવગ્ગો નિટ્ઠિતો.

૧૪. અભિઞ્ઞાનુયોગવણ્ણના

૧૯૩. વિકુબ્બતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા. તેન ‘‘દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સુણાતી’’તિઆદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. અભિઞ્ઞાનુયોગો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. તદભિઞ્ઞાવતોતિ આસવક્ખયાભિઞ્ઞાવતો. અરહતો સાધનન્તિ અરહતો સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન પુગ્ગલત્તાભાવસાધનં. તબ્ભાવસ્સાતિ અરહત્તસ્સ. અરહત્તધારાનઞ્હિ ખન્ધા નામ પુગ્ગલત્તં તસ્સપિ હોતીતિ.

અભિઞ્ઞાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૫-૧૮. ઞાતકાનુયોગાદિવણ્ણના

૨૦૯. તતિયકોટિભૂતસ્સાતિ તતિયકોટિસભાવસ્સ સઙ્ખતાસઙ્ખતવિનિમુત્તસભાવસ્સ. સભાવસ્સાતિ ચ સભાવધમ્મસ્સ. લદ્ધિં નિગૂહિત્વાતિ પુગ્ગલો નેવ સઙ્ખતો, નાસઙ્ખતોતિ લદ્ધિં અવિભાવેત્વા.

ઞાતકાનુયોગાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૯. પટિવેધાનુયોગાદિવણ્ણના

૨૧૮. પજાનનં નામ ન હોતિ નિબ્બિદાદીનં અપ્પચ્ચયત્તા. પરિચ્છેદનસમત્થતઞ્ચ દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો.

૨૨૮. સહરૂપભાવો રૂપેન સમઙ્ગિતા, વિનારૂપભાવો તતો વિનિસ્સટતાતિ તદુભયં રૂપસ્સ અબ્ભન્તરગમનં બહિનિક્ખમનઞ્ચ હોતિ. તસ્મા તં દ્વયં સહરૂપભાવવિનારૂપભાવાનં લક્ખણવચનન્તિ વુત્તં.

૨૩૭. ઓળારિકોતિ થૂલો. આહિતો અહં માનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. સો એવ યથાસકં કમ્મુના પટિલભિતબ્બતો પટિલાભો. પદદ્વયેનપિ કામાવચરત્તભાવો કથિતો. મનોમયો અત્તપટિલાભો રૂપાવચરત્તભાવો. સો હિ ઝાનમનેન નિબ્બત્તત્તા મનોમયો. અરૂપો અત્તપટિલાભોતિ અરૂપાવચરત્તભાવો. સો હિ રૂપેન અમિસ્સિતત્તા અરૂપોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘અત્તા’’તિ પન જીવે લોકવોહારો નિરુળ્હો, અસતિપિ જીવે તથાનિરુળ્હં લોકવોહારં ગહેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધાપિ વોહરન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમા લોકસ્સ સમઞ્ઞા, યાહિ તથાગતો વોહરતી’’તિ વત્વા ઇદાનિ યથા વોહરન્તિ, તં પકારં વિભાવેન્તો ‘‘અપરામસ’’ન્તિઆદિમાહ.

પચ્ચત્તસામઞ્ઞલક્ખણવસેનાતિ કક્ખળફુસનાદિસલક્ખણવસેન અનિચ્ચતાદિસામઞ્ઞલક્ખણવસેન ચ. ઇમિનાતિ ‘‘પચ્ચત્તસામઞ્ઞલક્ખણવસેના’’તિઆદિના વુત્તેન પરમત્થતો પુગ્ગલાભાવવચનેન. ઇતો પુરિમાતિ તત્થ તત્થ સકવાદિપટિક્ખેપાદિવિભાવનવસેન પવત્તા ઇતો અત્થસંવણ્ણનતો પુરિમા. ઇમિનાતિ વા ‘‘યથા રૂપાદયો ધમ્મા’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તવચનેન. યથા ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન સમઞ્ઞાનતિધાવનં સમ્પિણ્ડેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા પરામાસો ચ ન હોતિ જનપદનિરુત્તિયા અભિનિવિસિતબ્બતો, યથા ચ સમઞ્ઞાતિધાવનં ન હોતિ, એવં ઇતો પુરિમા ચ અત્થવણ્ણના યોજેતબ્બા. સમઞ્ઞાતિધાવને હિ સતિ સબ્બલોકવોહારૂપચ્છેદો સિયાતિ.

તસ્મા સચ્ચન્તિ યસ્મા તત્થ પરમત્થાકારં અનારોપેત્વા સમઞ્ઞં નાતિધાવન્તો કેવલં લોકસમ્મુતિયાવ વોહરતિ, તસ્મા સચ્ચં પરેસં અવિસંવાદનતો. તથકારણન્તિ તથો અવિતથો ધમ્મસભાવો કારણં પવત્તિહેતુ એતસ્સાતિ તથકારણં, પરમત્થવચનં, અવિપરીતધમ્મસભાવવિસયન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ધમ્માનં તથતાય પવત્ત’’ન્તિ.

પટિવેધાનુયોગાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પરિહાનિકથા

૧. વાદયુત્તિપરિહાનિકથાવણ્ણના

૨૩૯. ઇદં સુત્તન્તિ ઇદં લક્ખણમત્તં દટ્ઠબ્બં. ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સમયવિમુત્તસ્સ ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૯-૧૫૦) ઇદમ્પિ હિ સુત્તં અનાગામિઆદીનંયેવ પરિહાનિનિસ્સયો, ન અરહતો. સમયવિમુત્તોતિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો સેક્ખસ્સેતં નામં. યથાહ –

‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો સમયવિમુત્તો? ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો કાલેન કાલં સમયેન સમયં અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમયવિમુત્તો’’તિ (પુ. પ. ૧).

‘‘પરિહાનિધમ્મો’’તિ ચ પુથુજ્જનો ચ એકચ્ચો ચ સેક્ખો અધિપ્પેતો, ન અરહાતિ. તસ્માતિ યસ્મા યથાદસ્સિતાનિ સુત્તાનિ અનાગામિઆદીનં પરિહાનિલદ્ધિયા નિસ્સયો, ન અરહતો, તસ્મા. તં નિસ્સાય તં અપેક્ખિત્વા યસ્મા ‘‘અરહતોપી’’તિ એત્થ અરહતોપિ પરિહાનિ, કો પન વાદો અનાગામિઆદીનન્તિ અયમત્થો લબ્ભતિ, તસ્મા પિ-સદ્દસમ્પિણ્ડિતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અરહતોપિ…પે… યોજેતબ્બ’’ન્તિ આહ. યસ્મા વા કામઞ્ચેત્થ દુતિયસુત્તં સેક્ખવસેન આગતં, પઠમતતિયસુત્તાનિ પન અસેક્ખવસેનપિ આગતાનીતિ તેસં લદ્ધિ, તસ્મા ‘‘અરહતોપી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇદં સુત્તં અરહતો’’તિઆદિ.

તતિયસ્મિન્તિ ‘‘સબ્બેસઞ્ઞેવ અરહન્તાનં પરિહાની’’તિ એતસ્મિં પઞ્હે. સો હિ ‘‘સબ્બેવ અરહન્તો’’તિઆદિના આગતેસુ તતિયો પઞ્હો. તેસન્તિ મુદિન્દ્રિયાનં. તતિયસ્મિમ્પીતિ પિ-સદ્દો વુત્તત્થસમુચ્ચયો. તેન પઠમપઞ્હં સમુચ્ચિનોતિ ‘‘તત્થપિ તિક્ખિન્દ્રિયા અધિપ્પેતા’’તિ.

સોયેવ ન પરિહાયતીતિ સોતાપન્નોયેવ સોતાપન્નભાવતો ન પરિહાયતીતિ અત્થો. ન ચેત્થ સકદાગામિભાવાપત્તિયા સોતાપન્નભાવાપગમો પરિહાનિ હોતિ વિસેસાધિગમભાવતો. પત્તવિસેસતો હિ પરિહાનીતિ. ઇતરેતિ સકદાગામિઆદિકા. ઉપરિમગ્ગત્થાયાતિ ઉપરિમગ્ગત્તયપટિલાભત્થાય ‘‘નિયતો’’તિ વુત્તમત્થં અગ્ગહેત્વા.

વાદયુત્તિપરિહાનિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અરિયપુગ્ગલસંસન્દનપરિહાનિકથાવણ્ણના

૨૪૧. તતોતિ અરહત્તતો. તત્થાતિ દસ્સનમગ્ગફલે. વાયામેનાતિ વિપસ્સનુસ્સાહનેન. તદનન્તરન્તિ સોતાપત્તિફલાનન્તરં. પઠમં દસ્સનમગ્ગફલાનન્તરં અરહત્તં પાપુણાતિ, તતો પરિહીનો પુન વાયમન્તો તદનન્તરં ન અરહત્તં પાપુણાતીતિ કા એત્થ યુત્તીતિ અધિપ્પાયો. પરવાદી નામ યુત્તમ્પિ વદતિ અયુત્તમ્પીતિ કિં તસ્સ વાદે યુત્તિગવેસનાયાતિ પન દટ્ઠબ્બં. અપરિહાનસભાવો ભાવનામગ્ગો અરિયમગ્ગત્તા દસ્સનાદસ્સનમગ્ગો વિય. ન ચેત્થ અસિદ્ધતાસઙ્કા લોકુત્તરમગ્ગસ્સ પરસ્સપિ અરિયમગ્ગભાવસ્સ સિદ્ધત્તા, નાપિ લોકિયમગ્ગેન અનેકન્તિકતા અરિયસદ્દેન વિસેસિતત્તા. તથા ન વિરુદ્ધતા દુતિયમગ્ગાદીનં ભાવનામગ્ગભાવસ્સ ઓળારિકકિલેસપ્પહાનાદીનઞ્ચ પરસ્સપિ આગમતો સિદ્ધત્તા.

અરિયપુગ્ગલસંસન્દનપરિહાનિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુત્તસાધનપરિહાનિકથાવણ્ણના

૨૬૫. પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિઅટ્ઠકથાયં ‘‘પત્તિ, ફુસના’’તિ ચ પચ્ચક્ખતો અધિગમો અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘પત્તબ્બં વદતીતિ આહ ફુસનારહ’’ન્તિ.

૨૬૭. કતસન્નિટ્ઠાનસ્સાતિ ઇમસ્મિં સત્તાહે માસે ઉતુમ્હિ અન્તોવસ્સે વા અઞ્ઞં આરાધેસ્સામીતિ કતનિચ્છયસ્સ.

સુત્તસાધનપરિહાનિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પરિહાનિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બ્રહ્મચરિયકથા

૧. સુદ્ધબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના

૨૬૯. હેટ્ઠાપીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવેહિ હેટ્ઠાપિ. મગ્ગભાવનમ્પિ ન ઇચ્છન્તીતિ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ ઇમિના ‘‘દ્વેપિ બ્રહ્મચરિયવાસા નત્થિ દેવેસૂતિ ઉપલદ્ધિવસેના’’તિ વુત્તત્તા.

૨૭૦. તસ્સેવાતિ પરવાદિનો એવ. પુગ્ગલવસેનાતિ ‘‘ગિહીનઞ્ચેવ એકચ્ચાનઞ્ચ દેવાન’’ન્તિ એવં પુગ્ગલવસેન. તસ્સાતિ પરવાદિનો. પટિક્ખેપો ન યુત્તોતિ એવં પુગ્ગલવસેન અત્થયોજના ન યુત્તાતિ અધિપ્પાયો. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન પન કતાપિ અત્થવણ્ણના ઓકાસવસેન પરિચ્છિજ્જતીતિ નાયં દોસો. તસ્સાયં અધિપ્પાયોતિ અયં ‘‘ગિહીનઞ્ચેવા’’તિઆદિના વુત્તો તસ્સ પરવાદિનો યદિ અધિપ્પાયો, એવં સઞ્ઞાય પરવાદિનો સકવાદિના સમાનાદાયોતિ ન નિગ્ગહારહો સિયા. તેનાહ ‘‘સક…પે… તબ્બો’’તિ. પઠમં પન અનુજાનિત્વા પચ્છા પટિક્ખેપેનેવ નિગ્ગહેતબ્બતા વેદિતબ્બા. કેચિ ‘‘યત્થ નત્થિ પબ્બજ્જા, નત્થિ તત્થ બ્રહ્મચરિયવાસોતિ પુચ્છાય એકચ્ચાનં મનુસ્સાનં મગ્ગપ્પટિવેધં સન્ધાય પરવાદિનો પટિક્ખેપો. યદિપિ સો દેવાનં મગ્ગપ્પટિલાભં ન ઇચ્છતિ, સમ્ભવન્તં પન સબ્બં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘ગિહીન’મિચ્ચેવ અવત્વા ‘એકચ્ચાનઞ્ચ દેવાન’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં ‘‘સન્ધાયા’’તિ વુત્તત્તા, પુરિમોયેવત્થો યુત્તો.

સુદ્ધબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સંસન્દનબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના

૨૭૩. રૂપાવચરમગ્ગેનાતિ રૂપાવચરજ્ઝાનેન. તઞ્હિ રૂપભવૂપપત્તિયા ઉપાયભાવતો મગ્ગોતિ વુત્તો. યથાહ ‘‘રૂપુપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૧૬૦). ઇદન્તિ ઇદં રૂપાવચરજ્ઝાનં. ‘‘ઇધવિહાયનિટ્ઠહેતુભૂતો રૂપાવચરમગ્ગો’’તિઆદિકં દીપેન્તં વચનં અનાગામિમગ્ગસ્સ તબ્ભાવદીપકેન ‘‘ઇધ ભાવિતમગ્ગો’’તિઆદિકેન કથં સમેતીતિ ચોદેત્વા યથા સમેતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બે પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘પુબ્બે’’તિ ઇમિના ‘‘ઇધ ભાવિતમગ્ગો’’તિઆદિકં વદન્તિ, ઇધાપિ પન ‘‘રૂપાવચરમગ્ગેના’’તિઆદિકં. તત્થ અનાગામી એવાતિ અનાગામિફલટ્ઠો એવ. ઝાનાનાગામીતિ અસમુચ્છિન્નજ્ઝત્તસંયોજનોપિ રૂપભવે ઉપ્પજ્જિત્વા અનાવત્તિધમ્મમગ્ગં ભાવેત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયનતો. અધિપ્પાયોતિ યથાવુત્તો દ્વિન્નં અટ્ઠકથાવચનાનં અવિરોધદીપકો અધિપ્પાયો.

ઇધાતિ કામલોકે. તત્થાતિ બ્રહ્મલોકે. એત્થ ચ પરવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહી’’તિ સુત્તં કિં યથારુતવસેન ગહેતબ્બત્થં, ઉદાહુ સન્ધાયભાસિતન્તિ? તત્થ જાનમાનો સન્ધાયભાસિતન્તિ વદેય્ય. અઞ્ઞથા ‘‘પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે ઉપાદાયા’’તિઆદિ વત્તું ન સક્કા ‘‘દેવે ચ તાવતિંસે’’તિ વુત્તત્તા. યથા હિ તસ્સ ‘‘સેય્યથાપિ દેવેહિ તાવતિંસેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા’’તિઆદીસુ વિય સક્કં દેવરાજાનં ઉપાદાય કામાવચરદેવેસુ તાવતિંસદેવા પાકટા પઞ્ઞાતાતિ તેસં ગહણં, ન તેયેવ અધિપ્પેતાતિ સુત્તપદસ્સ સન્ધાયભાસિતત્થં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, એવં ‘‘ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ એત્થાપિ અનવજ્જસુખઅબ્યાસેકસુખનેક્ખમ્મસુખાદિસન્નિસ્સયભાવેન મહાનિસંસતાય સાસને પબ્બજ્જા ‘‘ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ ઇમસ્મિં સુત્તે અધિપ્પેતા. સા હિ ઉત્તરકુરુકાનં દેવાનઞ્ચ અનોકાસભાવતો દુક્કરા દુલ્લભા ચ. તત્થ સૂરિયપરિવત્તાદીહિપિ દેવેસુ મગ્ગપટિલાભાય અત્થિતા વિભાવેતબ્બા, ઉત્તરકુરુકાનં પન વિસેસાનધિગમભાવો ઉભિન્નમ્પિ ઇચ્છિતો એવાતિ.

સંસન્દનબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઓધિસોકથાવણ્ણના

૨૭૪. ઓધિસોતિ ભાગસો, ભાગેનાતિ અત્થો. ભાગો નામ યસ્મા એકદેસો હોતિ, તસ્મા ‘‘એકદેસેન એકદેસેના’’તિ વુત્તં. તત્થ યદિ ચતુન્નં મગ્ગાનં વસેન સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગણસ્સ ચતુભાગેહિ પહાનં ‘‘ઓધિસો પહાન’’ન્તિ અધિપ્પેતં, ઇચ્છિતમેવેતં સકવાદિસ્સ ‘‘તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિ ચ આદિવચનતો. યસ્મા પન મગ્ગો ચતૂસુ સચ્ચેસુ નાનાભિસમયવસેન કિચ્ચકરો, ન એકાભિસમયવસેનાતિ પરવાદિનો લદ્ધિ, તસ્મા યથા ‘‘મગ્ગો કાલેન દુક્ખં પરિજાનાતિ, કાલેન સમુદયં પજહતી’’તિઆદિના નાનક્ખણવસેન સચ્ચેસુ પવત્તતીતિ ઇચ્છિતો, એવં પચ્ચેકમ્પિ નાનક્ખણવસેન પવત્તેય્ય. તથા સતિ દુક્ખાદીનં એકદેસએકદેસમેવ પરિજાનાતિ પજહતીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘સોતાપત્તિ…પે… એકદેસે પજહતી’’તિઆદિ વુત્તં. સતિ હિ નાનાભિસમયે પઠમમગ્ગાદીહિ પહાતબ્બાનં સંયોજનત્તયાદીનં દુક્ખદસ્સનાદીહિ એકદેસએકદેસપ્પહાનં સિયાતિ એકદેસસોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાદિતા, તતો એવ એકદેસસોતાપન્નાદિતા ચ આપજ્જતિ અનન્તરફલત્તા લોકુત્તરકુસલાનં, ન ચ તં યુત્તં. ન હિ કાલભેદેન વિના સો એવ સોતાપન્નો, અસોતાપન્નો ચાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તેનાહ ‘‘એકદેસં સોતાપન્નો, એકદેસં ન સોતાપન્નો’’તિઆદિ.

અપિચાયં નાનાભિસમયવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો ‘‘મગ્ગઞાણં સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તં કિં આરમ્મણતો પટિવિજ્ઝતિ, ઉદાહુ કિચ્ચતો’’તિ. યદિ આરમ્મણતોતિ વદેય્ય, તસ્સ વિપસ્સનાઞાણસ્સ વિય દુક્ખસમુદયાનં અચ્ચન્તપરિચ્છેદસમુચ્છેદા ન યુત્તા તતો અનિસ્સટત્તા, તથા મગ્ગદસ્સનં. ન હિ સયમેવ અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તતીતિ યુત્તં, મગ્ગન્તરપરિકપ્પનાયં અનવટ્ઠાનં આપજ્જતીતિ, તસ્મા તીણિ સચ્ચાનિ કિચ્ચતો, નિરોધં કિચ્ચતો આરમ્મણતો ચ પટિવિજ્ઝતીતિ એવમસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝન્તસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ નત્થેવ નાનાભિસમયો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિ. ન ચેતં કાલન્તરદસ્સનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ…પે… દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદમ્પિ સો પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) એકસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિનો અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિભાવવિચારણાયં તદત્થસાધનત્થં આયસ્મતા ગવંપતિત્થેરેન આભતત્તા પચ્ચેકઞ્ચ સચ્ચત્તયદસ્સનસ્સ યોજિતત્તા. અઞ્ઞથા પુરિમદિટ્ઠસ્સ પુન અદસ્સનતો સમુદયાદિદસ્સને દુક્ખાદિદસ્સનમયોજનીયં સિયા. ન હિ લોકુત્તરમગ્ગો લોકિયમગ્ગો વિય કતકારિભાવેન પવત્તતિ સમુચ્છેદકત્તા. તથા યોજને ચ સબ્બં દસ્સનં દસ્સનન્તરપરન્તિ દસ્સનાનુપરમો સિયા. એવં આગમતો યુત્તિતો ચ નાનાભિસમયસ્સ અસમ્ભવતો પચ્ચેકં મગ્ગાનં ઓધિસો પહાનં નત્થીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

ઓધિસોકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. જહતિકથાવણ્ણના

૧. નસુત્તાહરણકથાવણ્ણના

૨૮૦. યદિપિ પાળિયં ‘‘તયો મગ્ગે ભાવેતી’’તિ વુત્તં, મગ્ગભાવના પન યાવદેવ કિલેસસમુચ્છિન્દનત્થાતિ ઞત્વા ‘‘કિચ્ચસબ્ભાવન્તિ તીહિ પહાતબ્બસ્સ પહીનત’’ન્તિ આહ. તત્થ તીહીતિ હેટ્ઠિમેહિ તીહિ અરિયમગ્ગેહિ પહાતબ્બસ્સ અજ્ઝત્તસંયોજનસ્સ પહીનતં સમુચ્છિન્દનન્તિ અત્થો. તં પન કિચ્ચન્તિ અધોભાગિયસંયોજનેસુ મગ્ગસ્સ પહાનાભિસમયકિચ્ચં. તેનેવ મગ્ગેનાતિ અનાગામિમગ્ગેનેવ. એતં ન સમેતીતિ એવં મગ્ગુપ્પાદતો પગેવ કામરાગબ્યાપાદા પહીયન્તીતિ લદ્ધિકિત્તનં ઇમિના મગ્ગસ્સ કિચ્ચસબ્ભાવકથનેન ન સમેતિ ન યુજ્જતિ. તસ્માતિ ઇમિના યથાવુત્તમેવ વિરોધં પચ્ચામસતિ. પહીનાનન્તિ વિક્ખમ્ભિતાનં. યો હિ ઝાનલાભી ઝાનેન યથાવિક્ખમ્ભિતે કિલેસે મગ્ગેન સમુચ્છિન્દતિ, સો ઇધાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘દસ્સનમગ્ગે…પે… અધિપ્પાયો’’તિ.

જહતિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સબ્બમત્થીતિકથાવણ્ણના

૧. વાદયુત્તિવણ્ણના

૨૮૨. સબ્બં અત્થીતિ એત્થ યસ્મા પચ્ચુપ્પન્નં વિય અતીતાનાગતમ્પિ ધરમાનસભાવન્તિ પરવાદિનો લદ્ધિ, તસ્મા સબ્બન્તિ કાલવિભાગતો અતીતાદિભેદં સબ્બં. સો પન ‘‘યમ્પિ નત્થિ, તમ્પિ અત્થી’’તિ કાલવિમુત્તસ્સ વસેન અનુયોગો, તં અતિપ્પસઙ્ગદસ્સનવસેન પરવાદિપટિઞ્ઞાય દોસારોપનં. નયદસ્સનં વા અતીતાનાગતાનં નત્થિભાવસ્સ. અત્થીતિ પન અયં અત્થિભાવો યસ્મા દેસકાલાકારધમ્મેહિ વિના ન હોતિ, તસ્મા તં તાવ તેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા અનુયોગં દસ્સેતું ‘‘સબ્બત્થ સબ્બમત્થી’’તિઆદિના પાળિ પવત્તા. તત્થ યદિપિ સબ્બત્થાતિ ઇદં સામઞ્ઞવચનં, તં પન યસ્મા વિસેસનિવિટ્ઠં હોતિ, પરતો ચ સબ્બેસૂતિ ધમ્મા વિભાગતો વુચ્ચન્તિ, તસ્મા ઓળારિકસ્સ પાકટસ્સ રૂપધમ્મસમુદાયસ્સ વસેન અત્થં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં સરીરે’’તિ વુત્તં, નિદસ્સનમત્તં વા એતં દટ્ઠબ્બં. તથા ચ કાણાદકાપિલેહિ પટિઞ્ઞાયમાના આકાસકાલાદિસત્તપકતિપુરિસા વિય પરવાદિના પટિઞ્ઞાયમાનં સબ્બં સબ્બબ્યાપીતિ આપન્નમેવ હોતીતિ. ‘‘સબ્બત્થ સરીરે’’તિ ચ ‘‘તિલે તેલ’’ન્તિ વિય બ્યાપને ભુમ્મન્તિ સરીરપરિયાપન્નેન સબ્બેન ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘સિરસિ પાદા…પે… અત્થો’’તિ.

સબ્બસ્મિં કાલે સબ્બમત્થીતિ યોજના. એતસ્મિં પક્ખેયેવસ્સ અઞ્ઞવાદો પરિદીપિતો સિયા ‘‘યં અત્થિ, અત્થેવ તં, યં નત્થિ, નત્થેવ તં, અસતો નત્થિ સમ્ભવો, સતો નત્થિ વિનાસો’’તિ. એવં સબ્બેનાકારેન સબ્બં સબ્બેસુ ધમ્મેસુ સબ્બં અત્થીતિ અત્થોતિ સમ્બન્ધો. ઇમેહિ પન પક્ખેહિ ‘‘સબ્બં સબ્બસભાવં, અનેકસત્તિનિચિતાભાવા અસતો નત્થિ સમ્ભવો’’તિ વાદો પરિદીપિતો સિયા. યોગરહિતન્તિ કેનચિ યુત્તાયુત્તલક્ખણસંયોગરહિતં. તં પન એકસભાવન્તિ સંયોગરહિતં નામ અત્થતો એકસભાવં, એકધમ્મોતિ અત્થો. એતેન દેવવાદીનં બ્રહ્મદસ્સનં અત્થેવાતિવાદો પરિદીપિતો સિયા. અત્થીતિ પુચ્છતીતિ યદિ સબ્બમત્થીતિ તવ વાદો, યથાવુત્તાય મમ દિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિભાવો અત્થીતિ એકન્તેન તયા સમ્પટિચ્છિતબ્બો, તસ્મા ‘‘કિં સો અત્થી’’તિ પુચ્છતીતિ અત્થો.

વાદયુત્તિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાલસંસન્દનકથાવણ્ણના

૨૮૫. અતીતા …પે… કરિત્વાતિ એત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – અતીતં અનાગતન્તિ રૂપસ્સ ઇમં વિસેસં, એવં વિસેસં વા રૂપં અગ્ગહેત્વા પચ્ચુપ્પન્નતાવિસેસવિસિટ્ઠરૂપમેવ અપ્પિયં પચ્ચુપ્પન્નરૂપભાવાનં સમાનાધિકરણત્તા એતસ્મિંયેવ વિસયે અપ્પેતબ્બં, વચીગોચરં પાપેતબ્બં સતિપિ નેસં વિસેસનવિસેસિતબ્બતાસઙ્ખાતે વિભાગે તથાપિ અવિભજિતબ્બં કત્વાતિ. યસ્મા પન પાળિયં ‘‘પચ્ચુપ્પન્નન્તિ વા રૂપન્તિ વા’’તિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપસદ્દેહિ તદત્થસ્સ વત્તબ્બાકારો ઇતિસદ્દેહિ દસ્સિતો, તસ્મા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નસદ્દેન…પે… વુત્તં હોતી’’તિ આહ. રૂપપઞ્ઞત્તીતિ રૂપાયતનપઞ્ઞત્તિ. સા હિ સભાવધમ્મુપાદાના તજ્જાપઞ્ઞત્તિ. તેનેવાહ ‘‘સભાવપરિચ્છિન્ને પવત્તા વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. રૂપસમૂહં ઉપાદાયાતિ તંતંઅત્તપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતાનં અભાવવિભાવનાકારેન પવત્તમાનાનં રૂપધમ્માનં સમૂહં ઉપાદાય. ઉપાદાનુપાદાનમ્પિ હિ ઉપાદાનમેવાતિ. તસ્માતિ સમૂહુપાદાયાધીનતાય અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવતો. વિગમાવત્તબ્બતાતિ વિગમસ્સ વત્થભાવાપગમસ્સ અવત્તબ્બતા. ન હિ ઓદાતતાવિગમેન અવત્થં હોતિ. ન પન યુત્તા રૂપભાવસ્સ વિગમાવત્તબ્બતાતિ યોજના. રૂપભાવોતિ ચ રૂપાયતનસભાવો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભાવો. ન હિ તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભાવવિગમે વિગમાવત્તબ્બતા યુત્તા.

કાલસંસન્દનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચનસોધનવણ્ણના

૨૮૮. અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વાતિ એત્થ વા-સદ્દો અનિયમત્થો યથા ‘‘ખદિરે વા બન્ધિતબ્બં પલાસે વા’’તિ. તસ્મા ‘‘હુત્વા હોતી’’તિ એત્થ હોતિ-સદ્દો અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ યં કિઞ્ચિ પધાનં કત્વા સમ્બન્ધં લભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનાગતં…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. તત્થ પચ્ચુપ્પન્નં હોન્તન્તિ પચ્ચુપ્પન્નં જાયમાનં પચ્ચુપ્પન્નભાવં લભન્તં. તેનાહ ‘‘તઞ્ઞેવ અનાગતં તં પચ્ચુપ્પન્નન્તિ લદ્ધિવસેના’’તિ. તમ્પિ હુત્વા હોતીતિ યં અનાગતં હુત્વા પચ્ચુપ્પન્નભાવપ્પત્તિયા ‘‘હુત્વા હોતી’’તિ વુત્તં, કિં તદપિ પુન હુત્વા હોતીતિ પુચ્છતિ. તબ્ભાવાવિગમતોતિ પચ્ચુપ્પન્નભાવતો હુત્વાહોતિભાવાનુપગમતો. પચ્ચુપ્પન્નાભાવતોતિ પચ્ચુપ્પન્નતાય અભાવતો.

વચનં અરહતીતિ ઇમિના વચનમત્તે ન કોચિ દોસોતિ દસ્સેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદિપિ તસ્સ પુન હુત્વા ભૂતસ્સ પુન હુત્વાહોતિભાવો નત્થિ, પુનપ્પુનં ઞાપેતબ્બતાય પન દુતિયં તતો પરમ્પિ તથા વત્તબ્બતં અરહતીતિ ‘‘આમન્તા’’તિ પટિજાનાતીતિ. ધમ્મેતિ સભાવધમ્મે. તપ્પટિક્ખેપતો અધમ્મે અભાવધમ્મે. તેનાહ ‘‘સસવિસાણે’’તિ.

પટિક્ખિત્તનયેનાતિ ‘‘હુત્વા હોતિ, હુત્વા હોતી’’તિ એત્થ પુબ્બે યદેતં તયા ‘‘અનાગતં હુત્વા પચ્ચુપ્પન્નં હોતી’’તિ વદતા ‘‘તંયેવ અનાગતં તં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ લદ્ધિવસેન ‘‘અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા હુત્વા હોતી’’તિ વુત્તં, ‘‘કિં તે તમ્પિ હુત્વા હોતી’’તિ પુચ્છિતે યો પરવાદિના હુત્વા ભૂતસ્સ પુન હુત્વાઅભાવતો ‘‘ન હેવા’’તિ પટિક્ખેપો કતો, તેન પટિક્ખિત્તનયેન. સ્વાયં યદેવ રૂપાદિ અનાગતં, તદેવ પચ્ચુપ્પન્નન્તિ સતિપિ અત્થાભેદે અનાગતપચ્ચુપ્પન્નન્તિ પન અત્થેવ કાલભેદોતિ તંકાલભેદવિરોધાય પટિક્ખેપો પવત્તોતિ આહ ‘‘પટિક્ખિત્તનયેનાતિ કાલનાનત્તેના’’તિ. તેન હિ સો અયઞ્ચ પટિક્ખેપો નીતો પવત્તિતોતિ. પટિઞ્ઞાતનયેનાતિ ઇદમ્પિ યથાવુત્તપટિક્ખેપાનન્તરં યં પટિઞ્ઞાતં, તં સન્ધાયાહ. યથા હિ સા પટિઞ્ઞા અત્થાભેદેન નીતા પવત્તિતા, તથાયમ્પિ. તેનેવાહ ‘‘અત્થાનાનત્તેના’’તિ, અનાગતાદિપ્પભેદાય કાલપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતસ્સ અત્થસ્સ અભેદેનાતિ અત્થો. યથા ઉપાદાનભૂતરૂપાદિઅત્થાભેદેપિ તેસં ખણત્તયાનાવત્તિ તંસમઙ્ગિતા અનાગતપચ્ચુપ્પન્નભાવાવત્તિતા, તથા તત્થ વુચ્ચમાના હુત્વાહોતિભાવા યથાક્કમં પુરિમપચ્છિમેસુ પવત્તિતા પુરિમપચ્છિમકિરિયાતિ કત્વાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અત્થાનાનત્તં…પે… પટિજાનાતી’’તિ વત્વા પુન ‘‘અત્થાનાનત્તમેવ હી’’તિઆદિના તમેવ અત્થં સમત્થેતિ. યથા પન ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ પટિજાનન્તસ્સ જીવોવ સરીરં, સરીરમેવ જીવોતિ જીવસરીરાનં અનઞ્ઞત્તં આપજ્જતિ, એવં ‘‘તઞ્ઞેવ અનાગતં તં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ ચ પટિજાનન્તસ્સ અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં અનઞ્ઞત્તં આપન્નન્તિ પચ્ચુપ્પન્નાનાગતેસુ વુત્તા હોતિભાવહુત્વાભાવા અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ આપજ્જેય્યુન્તિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એવં સન્તે અનાગતમ્પિ હુત્વાહોતિ નામ, પચ્ચુપ્પન્નમ્પિ હુત્વાહોતિયેવ નામા’’તિ.