દુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧-૬. સમાનદેસગ્ગહણાનં એકસ્મિંયેવ વત્થુસ્મિં ગહેતબ્બાનં, એકવત્થુવિસયાનં વા. અથ વા સમાનદેસાનં એકવત્થુકત્તા સમાનગહેતબ્બભાવાનં એકુપ્પાદિતોતિ અત્થો. યે ધમ્મા હેતુસહગતા, તે હેતૂહિ સહ સઙ્ગય્હન્તિ. યો ચ તેસં સહેતુકભાવો, સો સહજાતાદીહિ હેતૂહિ કતોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સમા…પે… સબ્ભાવ’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન ચેત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનાદિહેતુબ્યાપારે પરિગ્ગણ્હાતિ. એકીભાવૂપગમનન્તિ એકકલાપભાવેન પવત્તમાનાનં ચિત્તચેતસિકાનં સંસટ્ઠતાય સમૂહઘનભાવેન દુવિઞ્ઞેય્યનાનાકરણતંયેવ સન્ધાય વુત્તં. ધમ્મનાનત્તાભાવેપીતિ સભાવત્થભેદાભાવેપિ. પદત્થનાનત્તેનાતિ નાનાપદાભિધેય્યતાભેદેન. એતેન પકારન્તરાપેક્ખં દુકન્તરવચનન્તિ દસ્સેતિ. અનેકપ્પકારા હિ ધમ્મા. તેનેવ ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) વુત્તં. અયઞ્ચ અત્થો તિકેસુપિ દટ્ઠબ્બો. યેસં વિનેય્યાનં યેહિ પકારવિસેસેહિ ધમ્માનં વિભાવને કતે પટિવેધો હોતિ, તેસં તપ્પકારભેદેહિ ધમ્માનં વિભાવનં. યેસં પન યેન એકેનેવ પકારેન વિભાવને પટિવેધો હોતિ, તેસમ્પિ તં વત્વા ધમ્મિસ્સરત્તા તદઞ્ઞનિરવસેસપ્પકારવિભાવનઞ્ચ દેસનાવિલાસોતિ આહ ‘‘દેસેતબ્બપ્પકારજાનન’’ન્તિઆદિ. નનુ એકેન પકારેન જાનન્તસ્સ તદઞ્ઞપ્પકારવિભાવનં અફલં હોતીતિ? ન હોતિ પટિસમ્ભિદાપ્પભેદસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા. તે પકારા એતેસન્તિ તપ્પકારા, તબ્ભાવો તપ્પકારતા. ઇમિના ધમ્માનં વિજ્જમાનસ્સેવ પકારવિસેસસ્સ વિભાવનં દેસનાવિલાસોતિ દસ્સેતિ.

અઞ્ઞત્થાપીતિ ‘‘અહેતુકા ચેવ ધમ્મા ન ચ હેતૂ’’તિઆદીસુ. યથા પઠમદુકેકદેસે ગહેત્વા દુતિયતતિયદુકેહિ સદ્ધિં છટ્ઠદુકનયે યોજના ‘‘હેતૂ ધમ્મા સહેતુકાપિ અહેતુકાપી’’તિઆદયો તયો દુકા લબ્ભન્તિ, એવં દુતિયતતિયદુકેકદેસે ગહેત્વા પઠમદુકેન સદ્ધિં યોજનાય ‘‘સહેતુકા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપિ, અહેતુકા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપિ, હેતુસમ્પયુત્તા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપિ, હેતુવિપ્પયુત્તા ધમ્મા હેતૂપિ ન હેતૂપી’’તિ ચત્તારો દુકા લબ્ભન્તિ, તે પન વુત્તનયેનેવ સક્કા દસ્સેતુન્તિ ન દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બા. અથ વા પાળિયં વુત્તેહિ ચતુત્થપઞ્ચમેહિ અટ્ઠકથાયં દસ્સિતેહિ પુરિમેહિ દ્વીહિ નિન્નાનાકરણતો એતે ન વુત્તા. સન્નિવેસવિસેસમત્તમેવ હેત્થ વિસેસોતિ. તેનેવ હિ નિન્નાનત્થત્તા પાળિયં આગતદુકેસુ યથાનિદ્ધારિતદુકાનં યથાસમ્ભવં અવરોધનેન અવુત્તતં દસ્સેતું ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિમાહ.

અથ વા ‘‘એતેન વા ગતિદસ્સનેના’’તિઆદિના વક્ખમાનનયેન ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચા’’તિઆદીનં સમ્ભવન્તાનં દુકાનં સઙ્ગહે સતિ એતેસમ્પિ સઙ્ગહો સિયા. યતો વા દુકતો પદં નિદ્ધારેત્વા દુકન્તરં વુચ્ચતિ, તેન સતિ ચ નાનત્તે દુકન્તરં લબ્ભતિ, ન ચેત્થ કોચિ વિસેસો યથાવુત્તદુકેહીતિ સંવણ્ણનાસુ ન દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ યથા સહેતુકદુકતો હેતુસમ્પયુત્તદુકસ્સ, હેતુસહેતુકદુકતો ચ હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકસ્સ પદત્થમત્તતો નાનત્તં, ન સભાવત્થતો. એવં સન્તેપિ સહેતુકહેતુસહેતુકદુકે વત્વા ઇતરેપિ વુત્તા, એવં હેતુસમ્પયુત્તહેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકાદીહિ સભાવત્થનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્તસમ્ભવતો ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્તેન દુકન્તરં વુચ્ચતીતિ વુત્તત્તા ‘‘હેતુસહગતા ધમ્મા, ન હેતુસહગતા ધમ્મા, હેતુસહજાતા ધમ્મા, ન હેતુસહજાતા ધમ્મા. હેતુસંસટ્ઠા ધમ્મા, હેતુવિસંસટ્ઠા ધમ્મા. હેતુસમુટ્ઠાના ધમ્મા, ન હેતુસમુટ્ઠાના ધમ્મા. હેતુસહભુનો ધમ્મા, ન હેતુસહભુનો ધમ્મા’’તિઆદીનં, તથા ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા હેતુસહગતા ચા’’તિઆદીનં, ‘‘ન હેતૂ ખો પન ધમ્મા હેતુસહગતાપિ, ન હેતુસહગતાપી’’તિઆદીનઞ્ચ સમ્ભવન્તાનં અનેકેસં દુકાનં સઙ્ગહો અનુઞ્ઞાતો વિય દિસ્સતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘એતેન વા ગતિદસ્સનેના’’તિઆદિ. એવં આસવગોચ્છકાદીસુપિ અયમત્થો યથાસમ્ભવં વત્તબ્બો. ધમ્માનં વા સભાવકિચ્ચાદિં બોધેતબ્બાકારઞ્ચ યાથાવતો જાનન્તેન ધમ્મસામિના યત્તકા દુકા વુત્તા, તત્તકેસુ ઠાતબ્બં. અદ્ધા હિ તે દુકા ન વત્તબ્બા, યે ભગવતા ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. ન હેતુહેતુસમ્પયુત્તદુકો છટ્ઠદુકેન નિન્નાનત્થોતિ અધિપ્પાયો. તેસૂતિ પઠમદુકતતિયદુકેસુ. યદિ દુકન્તરેહિ દુકન્તરપદેહિ ચ સમાનત્થત્તા એતેસં દુકાનં દુકન્તરપદાનઞ્ચ અવચનં, એવં સતિ છટ્ઠદુકે પઠમપદમ્પિ ન વત્તબ્બં ચતુત્થદુકે દુતિયપદેન સમાનત્થત્તા. તથા ચ છટ્ઠદુકોયેવ ન હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ચતુત્થદુકે’’તિઆદિ. દુકપૂરણત્થન્તિ ઇદં સમાનત્થતંયેવ સન્ધાય વુત્તં, દેસનાવિસેસો પન વિજ્જતિયેવ. અત્થન્તરતાભાવેપિ પકારભેદહેતુકં દુકન્તરવચનન્તિ દસ્સિતો હિ અયમત્થોતિ. એતેન ગતિદસ્સનેનાતિ અત્થવિસેસાભાવેપિ છટ્ઠદુકપૂરણસઙ્ખાતેન નયદસ્સનેન. પઠમદુકે…પે… દસ્સિતો પાળિયં વુત્તેહિ ચતુત્થપઞ્ચમેહિ, અટ્ઠકથાયં દસ્સિતેહિ પુરિમેહિ દ્વીહિ, ઇધ દસ્સિતેહિ ચતૂહિ. તેસૂતિ દુતિયતતિયદુકેસુ. પઠમદુકપક્ખેપેન દસ્સિતો પાળિયં છટ્ઠદુકેન ઇતરત્ર ચ ઇતરદુકેહીતિ વેદિતબ્બં.

૭-૧૩. પચ્ચયભાવમત્તેન…પે… અત્થિતન્તિ એતેન ન પટિલદ્ધત્તતાસઙ્ખાતા સસભાવતાવ અત્થિતા, અથ ખો પટિપક્ખેન અનિરોધો અપ્પહીનતા અનિપ્ફાદિતફલતા કારણાસમુગ્ઘાતેન ફલનિબ્બત્તનારહતા ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિ એત્થ ‘‘સતી’’તિ ઇમિના વચનેન યેન વિના યં ન હોતિ, તં અતીતાદિપિ કારણં સઙ્ગહિતમેવાતિ. તેનેવાહ ‘‘ન સહેતુ…પે… કાલાનમેવા’’તિ. સમે…પે… દીપેતિ સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતન્તિ. અયમેતેસં વિસેસોતિ અયં પચ્ચયનિબ્બત્તાનં પચ્ચયવન્તતા અનેકપચ્ચયનિપ્ફાદિતતા ચ દુકદ્વયે પુરિમપદત્થાનં ભેદો, ઇતરેસં પન પુરિમપદસઙ્ગહિતધમ્મવિધુરસભાવતાયાતિ. અવિનિ…પે… ઠપનતોતિ ‘‘એત્તકા’’તિ પભેદપરિચ્છેદનિદ્ધારણવસેન અભિધમ્મમાતિકાયં ધમ્માનં અવુત્તત્તા વુત્તં. સુત્તન્તમાતિકાયં પન નિદ્ધારિતસરૂપસઙ્ખાવિસેસત્તા વિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદાયેવ અવિજ્જાદયો વુત્તાતિ. ‘‘પથવીઆદિ રૂપ’’ન્તિ એતસ્મિં અત્થવિકપ્પે અનેકહેતુકેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ હેતૂનં સહેતુકભાવો વિય સબ્બેસં પથવીઆદીનં રૂપિભાવો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘પુરિમ…પે… પજ્જતી’’તિ. ન હિ તેસુ નિયતો કત્થચિ સંસામિભાવોતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય વા લુજ્જતિ છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ ગહેતબ્બો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. તેનેવાતિ દુક્ખસચ્ચભાવેન પરિઞ્ઞેય્યભાવેનાતિ અત્થો.

દુકબહુતા આપજ્જતીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ વીસતિ દુકા વિભત્તા, ‘‘અવુત્તોપિ યથાલાભવસેન વેદિતબ્બો’’તિ ચ વક્ખતીતિ દુકબહુતા ઇચ્છિતા એવાતિ? સચ્ચમેતં, તંયેવ પન દુકબહુતં અનિચ્છન્તો એવમાહ. અપિચ દુકબહુતા આપજ્જતિ, સા ચ ખો વિઞ્ઞાણભેદાનુસારિની, તત્રાપિ કામાવચરકુસલતો ઞાણસમ્પયુત્તાનિ, તથા મહાકિરિયતો મનોદ્વારાવજ્જનન્તિ એવંપકારાનં સબ્બધમ્મારમ્મણવિઞ્ઞાણાનં અનામસનતો ન બ્યાપિનીતિ દસ્સેતિ ‘‘દુકબહુતા’’તિઆદિના. અબ્યાપિભાવે પન દોસં દસ્સેન્તો ‘‘તથા ચ…પે… સિયા’’તિ આહ. નિદ્દેસેન ચ વિરુદ્ધન્તિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિઆદિના રૂપાયતનાદીનં પચ્ચેકચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિના કેનચિ વિઞ્ઞેય્યતં, સોતવિઞ્ઞાણાદિના કેનચિ નવિઞ્ઞેય્યતઞ્ચ દસ્સેન્તેન નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસેન ‘‘દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તતો દુકો હોતી’’તિ ઇદં વચનં વિરુદ્ધં, તથા અત્થુદ્ધારનિદ્દેસેનપિ અત્થતો ન સમેતીતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્સં નિક્ખેપરાસિસંવણ્ણનાયં. યો ચ પટિસેધો કતો અત્થનાનત્તતો દુકં દસ્સેતુન્તિ અધિપ્પાયો. ન હિ સમ…પે… સેધેતુન્તિ એતેન ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિ એત્તકેસુ નિદ્દેસપદેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતીતિ દસ્સેતિ.

તથેવાતિ ઉભિન્નં કેચિન-સદ્દાનં અનિયમતો ચક્ખુસોતાદિનિસ્સયવોહારેન ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણાદિકો ભિન્નસભાવોયેવ ધમ્મો અત્થોતિ દસ્સનવસેન. રૂપાયતનમેવ હિ ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યાવિઞ્ઞેય્યભાવતો ‘‘કેનચિ વિઞ્ઞેય્યં કેનચિ નવિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ ચ વુચ્ચતીતિ. યદિ એવં ઇમસ્મિમ્પિ પક્ખે દુકબહુતા આપજ્જતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ન ચેત્થા’’તિઆદિ. વિઞ્ઞાતબ્બભેદેનાતિ વિઞ્ઞાતબ્બવિસેસેન, વિઞ્ઞેય્યેકદેસેનાતિ અત્થો. દુકભેદોતિ દુકવિસેસો, કેનચિ વિઞ્ઞેય્યદુકો, તપ્પભેદોયેવ વા. સમત્તો પરિયત્તો પરિપુણ્ણોતિ અત્થો. યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા તત્તકા દુકાતિ દુકભેદાપજ્જનપ્પકારદસ્સનં. એવઞ્ચ સતીતિઆદિના ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા’’તિ રૂપાયતનસ્સેવ વુત્તત્તા અત્થભેદાભાવતો કથમયં દુકો હોતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણનાનત્તેના’’તિઆદિ. યદિ પન સબ્બવિઞ્ઞાતબ્બસઙ્ગહે દુકોસમત્તો હોતિ, નિક્ખેપરાસિનિદ્દેસો કથં નીયતીતિ આહ ‘‘એતસ્સ પના’’તિઆદિ.

એત્થ પન યથા વિઞ્ઞાણનાનત્તેન વિઞ્ઞાતબ્બં ભિન્દિત્વા દુકે વુચ્ચમાને સતિપિ વિઞ્ઞાતબ્બાનં બહુભાવે યત્તકા વિઞ્ઞાતબ્બા, તત્તકા દુકાતિ નત્થિ દુકબહુતા દુકસઙ્ગહિતધમ્મેકદેસેસુ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિદસ્સનભાવતો. એવં દ્વિન્નમ્પિ પદાનં અત્થનાનત્તેન દુકે વુચ્ચમાનેપિ યત્તકાનિ વિઞ્ઞાણાનિ, તત્તકા દુકાતિ નત્થિ દુકબહુતા દુકસઙ્ગ…પે… ભાવતો એવ. ન હિ એકંયેવ વિઞ્ઞાણં ‘‘કેનચિ કેનચી’’તિ વુત્તં, કિન્તુ અપરમ્પીતિ સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગહે દુકો સમત્તો હોતિ, ન ચ કત્થચિ દુકસ્સ પચ્છેદો અત્થિ ઇન્દ્રિયવિઞ્ઞાણાનં વિય મનોવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિસયસ્સ ભિન્નત્તા. ન હિ અતીતારમ્મણં વિઞ્ઞાણં અનાગતાદિઆરમ્મણં હોતિ, અનાગતારમ્મણં વા અતીતાદિઆરમ્મણં, તસ્મા યથાલદ્ધવિસેસેન વિસિટ્ઠેસુ મનોવિઞ્ઞાણભેદેસુ તસ્સ તસ્સ વિસયસ્સ આલમ્બનાનાલમ્બનવસેન દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ ન સક્કા નિવારેતું. તેનેવ ચ અટ્ઠકથાયં ‘‘મનોવિઞ્ઞાણેન પન કેનચિ વિઞ્ઞેય્યઞ્ચેવ અવિઞ્ઞેય્યઞ્ચાતિ અયમત્થો અત્થિ, તસ્મા સો અવુત્તોપિ યથાલાભવસેન વેદિતબ્બો’’તિ ભૂમિભેદવસેન યથાલાભં દસ્સેસ્સતિ. ‘‘વવત્થાનાભાવતો’’તિ ઇદમ્પિ અનામટ્ઠવિસેસં મનોવિઞ્ઞાણસામઞ્ઞમેવ ગહેત્વા વુત્તં. પાળિ પન ઇન્દ્રિયવિઞ્ઞાણેહિ નયદસ્સનવસેન આગતાતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ઇમિસ્સાપિ અત્થવણ્ણનાય ‘‘કેનચી’’તિ પદં અનિયમેન સબ્બવિઞ્ઞાણસઙ્ગાહકન્તિ સિદ્ધં હોતિ, નિદ્દેસેન ચ ન કોચિ વિરોધો. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યનસોતવિઞ્ઞેય્યભાવેહિ દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ દસ્સિતા, ન પન ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાચક્ખુવિઞ્ઞેય્યભાવેહિ વિસેસકારણાભાવતો. કિઞ્ચ ‘‘યે વા પના’’તિ પદન્તરસમ્પિણ્ડનતોપિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા…પે… ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૧) એત્તાવતા દુકપદદ્વયપ્પવત્તિ દસ્સિતાતિ વિઞ્ઞાયતિ. પદન્તરભાવદસ્સનત્થો હિ યેવાપન-સદ્દો યથા ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા. યે વા પન કુસલમૂલા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિઆદીસુ (યમ. ૧.મૂલયમક.૧). અઞ્ઞથા ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા. યે તે ધમ્મા સોતવિઞ્ઞેય્યા, ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા’’તિ પાળિ અભવિસ્સ. યં પન વદન્તિ ‘‘યે તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા…પે… ન તે ધમ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાતિ ઇમિના અત્થતો દ્વે દુકા વુત્તા હોન્તી’’તિ, તદપિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાચક્ખુવિઞ્ઞેય્યતં સોતવિઞ્ઞેય્યાસોતવિઞ્ઞેય્યતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં, ન પન ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યનસોતવિઞ્ઞેય્યતં સોતવિઞ્ઞેય્યનચક્ખુવિઞ્ઞેય્યતઞ્ચા’’તિ દટ્ઠબ્બં. એતેન પાળિપટિસેધનઞ્ચ નિવારિતં દટ્ઠબ્બં પટિસેધનસ્સેવ અભાવતો. તથા યસ્સ આરમ્મણસ્સ વિજાનનભાવેન યો અત્થો વુચ્ચમાનો અનિયમદસ્સનત્થં ‘‘કેનચી’’તિ વુત્તો, સોયેવ તતો અઞ્ઞસ્સ અવિજાનનભાવેન વુચ્ચમાનો અનિયમદસ્સનત્થં પુન ‘‘કેનચી’’તિ વુત્તોતિ તદત્થદસ્સને તેનેવાતિ અયં પદત્થો ન સમ્ભવતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. એવમેત્થ યથા અટ્ઠકથા અવટ્ઠિતા, તથા અત્થો યુજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૪-૧૯. સન્તાનસ્સ અજઞ્ઞમલીનભાવકરણતો કણ્હકમ્મવિપાકહેતુતો ચ અપરિસુદ્ધત્તા ‘‘અસુચિભાવેન સન્દન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થાતિ વણે. પગ્ઘરણક…પે… સદ્દોતિ એતેન આસવો વિય આસવોતિ અયમ્પિ અત્થો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ગોત્રભુ…પે… વુત્તાનીતિ એતેન ગોત્રભુગ્ગહણં ઉપલક્ખણં યથા ‘‘કાકેહિ સપ્પિ રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ દસ્સેતિ. ગોત્રભુસદિસા ગોત્રભૂતિ પન અત્થે સતિ ગુણપ્પધાનત્થાનં એકેન સદ્દેન અવચનીયત્તા વોદાનાદયોવ વુત્તા ભવેય્યું. અથ વા ગોત્રભૂતિ એકસેસેન સામઞ્ઞેન વા અયં નિદ્દેસોતિ વેદિતબ્બં. અભિવિધિવિસયં અવધિન્તિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા વત્તબ્બં.

સમ્પયુત્તેહિ આસવેહિ તંસહિતતા આસવસહિતતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા સહેતુકાનં સમ્પયુત્તેહિ હેતૂહિ સહેતુકતા, ન એવં સાસવાતિ વુત્તધમ્માનં સમ્પયુત્તેહિ આસવેહિ સાસવતા, અથ ખો વિપ્પયુત્તેહીતિ. દુકન્તરે અવુત્તપદભાવોયેવેત્થ દુકયોજનાય ઞાયાગતતા. યદિ એવં હેતુગોચ્છકે કથન્તિ આહ ‘‘હેતુગોચ્છકે પના’’તિઆદિ. પઠમે દુકે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકોતિ ચતુત્થદુકમાહ. પઠમે દુકે તતિયસ્સ પક્ખેપે દ્વેતિ ‘‘આસવા ચેવ ધમ્મા આસવવિપ્પયુત્તા ચ, આસવવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા નો ચ આસવા’’તિ ઇમિના સદ્ધિં પઞ્ચમદુકમાહ. પઠમસ્સ દુતિયે દુકે પક્ખેપે એકોતિ ‘‘નો આસવા ધમ્મા સાસવાપિ અનાસવાપી’’તિ અયમેકો. તતિયે પઠમસ્સ પક્ખેપે દ્વેતિ ‘‘આસવા ધમ્મા આસવસમ્પયુત્તાપિ આસવવિપ્પયુત્તાપિ, નો આસવાધમ્મા આસવસમ્પયુત્તાપિ આસવવિપ્પયુત્તાપી’’તિ ઇમે દ્વે. તતિયે દુતિયસ્સ પક્ખેપે એકોતિ ‘‘સાસવા ધમ્મા આસવસમ્પયુત્તાપિ આસવવિપ્પયુત્તાપી’’તિ એકો. દુતિયે તતિયસ્સ પક્ખેપે એકોતિ છટ્ઠદુકમાહ. તીહીતિ ચતુત્થપઞ્ચમછટ્ઠેહિ. ઇતરેતિ તદવસિટ્ઠા પઞ્ચ. તે પન પઠમે તતિયદુકદુતિયપદપક્ખેપે એકો, દુતિયે પઠમદુકદુતિયપદપક્ખેપે એકો, તતિયે પઠમસ્સ એકેકપદપક્ખેપે દ્વે, તતિયે દુતિયદુકપઠમપદપક્ખેપે એકોતિ એવં વેદિતબ્બા. ‘‘સાસવા ધમ્મા આસવાપિ નો આસવાપિ. આસવસમ્પયુત્તા ધમ્મા આસવાપિ નો આસવાપિ. આસવવિપ્પયુત્તા ધમ્મા આસવાપિ નો આસવાપી’’તિ એતેસમ્પિ, ‘‘આસવસહગતા ધમ્મા નો આસવસહગતા ધમ્મા’’તિ એવમાદીનઞ્ચ અગ્ગહણે કારણં ગહણનયો ચ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

એસ નયોતિ યો એસ પઠમદુકે દુતિયદુકપક્ખેપાદિકો ઉપાયો ઇધ આસવગોચ્છકે વુત્તો, એસ નયો સંયોજનગોચ્છકાદીસુ દુકન્તરનિદ્ધારણેતિ અત્થો. તત્થ પાળિયં અનાગતદુકા સંયોજનગોચ્છકે તાવ ‘‘સંયોજના ચેવ ધમ્મા સંયોજનવિપ્પયુત્તા ચ, સંયોજનવિપ્પયુત્તા ચેવ ધમ્મા નો ચ સંયોજના, સંયોજના ધમ્મા સંયોજનસમ્પયુત્તાપિ સંયોજનવિપ્પયુત્તાપિ, નો સંયોજના ધમ્મા સંયોજનસમ્પયુત્તાપિ સંયોજનવિપ્પયુત્તાપિ, નો સંયોજના ધમ્મા સંયોજનિયાપિ અસંયોજનિયાપિ, સંયોજનિયા ધમ્મા સંયોજનસમ્પયુત્તાપિ સંયોજનવિપ્પયુત્તાપી’’તિ પઞ્ચ. એવં ગન્થઓઘયોગઉપાદાનગોચ્છકેસુ પચ્ચેકં પઞ્ચ. નીવરણગોચ્છકે પન નીવરણાનં નીવરણવિપ્પયુત્તભાવાભાવતો ‘‘નો નીવરણા ધમ્મા નીવરણિયાપિ અનીવરણિયાપિ, નો નીવરણા ધમ્મા નીવરણસમ્પયુત્તાપિ નીવરણવિપ્પયુત્તાપિ, નીવરણિયા ધમ્મા નીવરણસમ્પયુત્તાપિ નીવરણવિપ્પયુત્તાપી’’તિ તયો. તથા પરામાસગોચ્છકે ‘‘નો પરામાસા ધમ્મા પરામટ્ઠાપિ અપરામટ્ઠાપિ, નો પરામાસા ધમ્મા પરામાસસમ્પયુત્તાપિ પરામાસવિપ્પયુત્તાપિ, પરામટ્ઠા ધમ્મા પરામાસસમ્પયુત્તાપિ પરામાસવિપ્પયુત્તાપી’’તિ. કિલેસગોચ્છકે ‘‘નો કિલેસા ધમ્મા સંકિલેસિકાપિ અસંકિલેસિકાપિ, નો કિલેસા ધમ્મા સંકિલિટ્ઠાપિ અસંકિલિટ્ઠાપિ, નો કિલેસા ધમ્મા કિલેસસમ્પયુત્તાપિ કિલેસવિપ્પયુત્તાપિ, સંકિલેસિકા ધમ્મા સંકિલિટ્ઠાપિ અસંકિલિટ્ઠાપિ, સંકિલેસિકા ધમ્મા કિલેસસમ્પયુત્તાપિ કિલેસવિપ્પયુત્તાપિ, અસંકિલિટ્ઠા ધમ્મા સંકિલેસિકાપિ અસંકિલેસિકાપી’’તિ છ દુકાતિ એવં વેદિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ.

૨૦-૨૫. પચ્ચયભાવેનાતિ સંયોજનત્થં દસ્સેતિ. યથાસકં પચ્ચયભાવો એવ હિ કામરાગાદીનં વટ્ટસંયોજનન્તિ. યદિ એવં કથં કામરાગાદીનંયેવ સંયોજનભાવોતિ આહ ‘‘સતિપી’’તિઆદિ. અઞ્ઞેસન્તિ સંયોજનેહિ અઞ્ઞેસં કિલેસાભિસઙ્ખારાદીનં. તપ્પચ્ચયભાવેતિ તેસં કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનં પચ્ચયભાવે. ઓરમ્ભાગિયુદ્ધંભાગિયભાવેન સઙ્ગહિતા પરિચ્છિન્ના ઓર…પે… સઙ્ગહિતા, તેહિ કામરાગાદીહિ વિસેસપચ્ચયભૂતેહિ. કામકમ્મભવાદીનં કામૂપપત્તિભવાદિનિપ્ફાદનેપિ નિયમોતિ કત્વા આહ ‘‘તંતં…પે… હોતી’’તિ. તેન સંયોજનાનં ભાવે યથાવુત્તનિયમાનં કમ્મૂપપત્તિભવાનં ભાવં દસ્સેત્વા તદભાવે અભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ન ચા’’તિઆદિમાહ. બન્ધનં અસેરિભાવકરણં અન્દુબન્ધનાદયો વિય. ગન્થકરણં અવચ્છિન્નતાકરણં. ચક્કલકં પાદપુઞ્છનરજ્જુમણ્ડલં. ન ચોદેતબ્બન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના પચુરજનસ્સ પસ્સિતું અસક્કુણેય્યત્તા યથાવુત્તવિસેસસ્સ સદ્ધેય્યતં આહ. તિવિધો હિ અત્થો કોચિ પચ્ચક્ખસિદ્ધો યો રૂપાદિધમ્માનં પચ્ચત્તવેદનીયો અનિદ્દિસિતબ્બાકારો, સબ્બધમ્માનં સભાવલક્ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. કોચિ અનુમાનસિદ્ધો યો ઘટાદીસુ પટાદીસુ ચ પસિદ્ધેન પચ્ચયાયત્તભાવેન ઘટપટ-સદ્દાદીનં અનિચ્ચતાદિઆકારો, કોચિ ઓકપ્પનસિદ્ધો યો પચુરજનસ્સ અચ્ચન્તમદિટ્ઠો સદ્ધાવિસયો સગ્ગનિબ્બાનાદિ. તત્થ યસ્સ સત્થુનો વચનં પચ્ચક્ખસિદ્ધે અનુમાનસિદ્ધે ચ અત્થે ન વિસંવાદેતિ અવિપરીતપ્પવત્તિયા, તસ્સ વચનેન સદ્ધેય્યત્થસિદ્ધીતિ તથારૂપો ચ ભગવાતિ ‘‘ધમ્માનં સભાવ…પે… ન ચોદેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ.

૨૬-૩૭. યથા સરભેહિ અતિક્કમિતબ્બા પબ્બતરાજિ સરભનિયા, એવં ઓઘનિયાતિ સદ્દસિદ્ધીતિ આહ ‘‘તેના’’તિઆદિ.

૫૦-૫૪. વિપરિયેસગ્ગાહો પરામસનન્તિ ‘‘પરતો’’તિ એત્થ ન ધમ્મસભાવતો અઞ્ઞથામત્તં પરન્તિ અધિપ્પેતં, અથ ખો તબ્બિપરિયાયોતિ આહ ‘‘પરતોતિ નિચ્ચાદિતો’’તિ.

૫૫-૬૮. યદિ સભાવતો અવિજ્જમાનં, કથમારમ્મણભાવોતિ આહ ‘‘વિચિત્તસઞ્ઞાય સઞ્ઞિત’’ન્તિ, પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધન્તિ અત્થો. દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તતાય નિરન્તરભાવૂપગમનં સંસટ્ઠભાવોતિ ‘‘સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા ન સંસટ્ઠતા’’તિ વુત્તં. તેસં અરૂપક્ખન્ધાનં. ઇતરેહિ રૂપનિબ્બાનેહિ. કિં પન કારણં સમાનુપ્પાદનિરોધાનં એકકલાપભૂતાનં અરૂપધમ્માનમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠતા વુચ્ચતિ, ન પન તથાભૂતાનમ્પિ રૂપધમ્માનન્તિ આહ ‘‘એસ હિ તેસં સભાવો’’તિ. તેન યદિપિ કેચિ અરૂપધમ્મા વિસું આરમ્મણં હોન્તિ, દન્ધપ્પવત્તિકત્તા પન રૂપધમ્માનંયેવ સુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તં, ન અરૂપધમ્માનન્તિ તેસં સંસટ્ઠભાવો તદભાવો ચ ઇતરેસં સભાવસિદ્ધોતિ દસ્સેતિ. સમૂહઘનતાય વા દુબ્બિભાગતરત્તા નત્થિ અરૂપધમ્માનં વિસું આરમ્મણભાવોતિ દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તત્તા તેસંયેવ સંસટ્ઠતા. અમુઞ્ચિત્વા તદધીનવુત્તિતાય ગહેતબ્બતો બુદ્ધિયા.

૮૩-૧૦૦. કામતણ્હા કામો ઉત્તરપદલોપેન યથા રૂપભવો રૂપં. એવં સેસેસુપિ. આરમ્મણકરણવસેનાતિ એતેન કામરૂપારૂપતણ્હાનં વિસયભાવો યથાક્કમં કામરૂપારૂપાવચરતાય કારણન્તિ દસ્સેતિ. અવસ્સઞ્ચેતમેવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા કામાવચરાદિભાવો અપરિપુણ્ણવિસયો સિયા. યદિ હિ આલમ્બિતબ્બધમ્મવસેન ભૂમિપરિચ્છેદો, એવં સતિ અનારમ્મણાનં સઙ્ગહો ન સિયા. અથ વિપાકદાનવસેન, એવમ્પિ અવિપાકાનં સઙ્ગહો ન સિયા, તસ્મા આરમ્મણકરણવસેન પરિયાપન્નાનં ભૂમિપરિચ્છેદો કાતબ્બો. એવઞ્હિ સતિ કામાવચરાદિભાવો પરિપુણ્ણવિસયો સિયા. તેનેવાહ ‘‘એવઞ્હિ સતી’’તિઆદિ. અપરિયાપન્નાનં પન લોકતો ઉત્તિણ્ણભાવેન અનુત્તરભૂમિતા. અકામાવચરાદિતા નાપજ્જતીતિ અબ્યાપિતદોસં પરિહરતિ, કામાવચરાદિતા નાપજ્જતીતિ અતિબ્યાપિતદોસં. નનુ ચ ઇમસ્મિં પક્ખે કામતણ્હા કતમા, કામાવચરધમ્મારમ્મણા તણ્હા, કામાવચરધમ્મા કતમે, કામતણ્હાવિસયાતિ ઇતરીતરનિસ્સયતા દોસોતિ? ન, અવીચિઆદિએકાદસોકાસનિન્નતાય કિઞ્ચિ તણ્હં કામતણ્હાભાવેન ગહેત્વા તંસભાવાય વિસયભાવેન કામાવચરધમ્માનં ઉપલક્ખેતબ્બત્તા.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાઠેન સમત્થેન્તો ‘‘નિક્ખેપકણ્ડેપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ હિ કામતણ્હાય આલમ્બિતબ્બત્તા કામધાતુપરિયાપન્નધમ્મા ચ કામભવસઙ્ખાતે કામે ઓગાળ્હા હુત્વા ચરન્તિ, નાઞ્ઞત્થાતિ એત્થાવચરાતિ વુત્તન્તિ. વિસેસત્થિના વિસેસો અનુપયુજ્જતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘લોકસ્સ વસેન પરિયાપન્નનિચ્છયતો’’તિ. તેન લોકિયધમ્મેસુ પરિયાપન્ન-સદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ ભગવતો તદુચ્ચારણાનન્તરં વિનેય્યાનં તદત્થપટિપત્તિતો. પરિચ્છેદકાપેક્ખા પરિચ્છિન્નતાતિ ‘‘પરિચ્છેદકારિકાય તણ્હાયા’’તિ વુત્તં. સા હિ ધમ્માનં કામાવચરાદિભાવં પરિચ્છિન્દતિ. પરિ-સદ્દો ચેત્થ ‘‘ઉપાદિન્ના’’તિઆદીસુ ઉપ-સદ્દો વિય સસાધનં કિરિયં દીપેતીતિ અયમત્થો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં.

નિય્યાનકરણસીલા નિય્યાનિકા યથા ‘‘અપૂપભક્ખનસીલો આપૂપિકો’’તિ, નિય્યાનસીલા એવ વા. રાગદોસમોહાવ ગહિતાતિ ઞાયતિ, ઇતરથા પહાનેકટ્ઠતાવચનં નિપ્પયોજનં સિયા. ‘‘રણોહતા ન જોતન્તિ, ચન્દસૂરિયા સતારકા’’તિઆદીસુ રણ-સદ્દસ્સ રેણુપરિયાયતા દટ્ઠબ્બા. સમ્પહારપરિયાયત્તા યુદ્ધ-સદ્દસ્સ સમ્પહારો ચ પહરિતબ્બાધારોતિ અકુસલસેનાવ ‘‘સરણા’’તિ વુત્તા. દુક્ખાદીનન્તિ ફલભૂતાનં દુક્ખવિઘાતઉપાયાસપરિળાહાનં સભાગભૂતાય ચ મિચ્છાપટિપદાય. તન્નિબ્બત્તકસભાવાનં અકુસલાનન્તિ એતેન સબ્બેસમ્પિ અકુસલાનં સરણતં દસ્સેતિ.

અભિધમ્મદુકમાતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તિકદુકમાતિકાપદવણ્ણના

૧૦૧-૧૦૮. વિજ્જાસભાગતાય, ન સઙ્કપ્પાદયો વિય વિજ્જાય ઉપકારકભાવતો. ‘‘અભેજ્જં…પે… રુહતી’’તિ ઉભયમ્પિ અનવસેસપ્પહાનમેવ સન્ધાય વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હિ હેટ્ઠિમમગ્ગેહિપિ પહીયમાના કિલેસા તેન તેન ઓધિના અનવસેસમેવ પહીયન્તિ, યે પન અવસિટ્ઠા ભિન્દિતબ્બા, તે લોભાદિકિલેસભાવસામઞ્ઞતો પુન વિરુળ્હા વિય હોન્તિ. અરહત્તમગ્ગે પન ઉપ્પન્ને ન એવં અવસિટ્ઠાભાવતો. તદુપચારેન નિસ્સયવોહારેન. કુસલેહિ તાપેતબ્બાતિ વા તપનિયા, તદઙ્ગાદિવસેન બાધિતબ્બા પહાતબ્બાતિ અત્થો. સમાનત્થાનિ અધિવચનાદીનં સઙ્ખાદિભાવતો. ‘‘સબ્બેવ ધમ્મા અધિવચનપથા’’તિઆદિના અધિવચનાદીનં વિસયભાવે ન કોચિ ધમ્મો વજ્જિતો, વચનભાવો એવ ચ અધિવચનાદીનં વક્ખમાનેન નયેન યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘સબ્બઞ્ચ વચનં અધિવચનાદિભાવં ભજતી’’તિ.

૧૦૯-૧૧૮. અઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સયમેવ અત્તનો નામકરણસભાવો નામકરણટ્ઠોતિ, તેન અરૂપધમ્માનં વિય ઓપપાતિકનામતાય પથવીઆદીનમ્પિ નામભાવો સિયાતિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં ‘‘નામન્તરાનાપજ્જનતો’’તિ આહ. ન હિ વિના પથવીઆદિનામેનપિ રૂપધમ્મા વિય કેસાદિનામેહિ વિના વેદનાદિનામેહિ અઞ્ઞેન નામેન અરૂપધમ્મા પિણ્ડાકારતો વોહરીયન્તીતિ. યં પન પરસ્સ નામં કરોતિ, તસ્સ અઞ્ઞાપેક્ખં નામકરણન્તિ નામકરણસભાવતા નત્થીતિ સામઞ્ઞનામાદિકરણાનં નામભાવો નાપજ્જતિ. યસ્સ ચઞ્ઞેહિ નામં કરીયતિ, તસ્સ નામકરણસભાવતાય અભાવોયેવાતિ નત્થિ નામભાવો. યે પન અનાપન્નનામન્તરા સભાવસિદ્ધનામા ચ, તે વેદનાદયોવ નામં નામાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અત્તનાવા’’તિઆદિમાહ. ફસ્સાદીનં આરમ્મણાભિમુખતા તં અગ્ગહેત્વા અપ્પવત્તિયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અવિનાભાવતો’’તિ વુત્તં. અધિવચનસમ્ફસ્સો મનોસમ્ફસ્સો, સો નામમન્તરેન ગહેતું અસક્કુણેય્યતાય પાકટોતિ નિદસ્સનભાવેન વુત્તો. રુપ્પનસભાવેનાતિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. પકાસકપકાસિતબ્બભાવેનપિ હિ વિનાપિ નામેન રૂપધમ્મા પાકટા હોન્તીતિ. અથ વા પકાસકપકાસિતબ્બભાવો વિસયિવિસયભાવો ચક્ખુરૂપાદીનં સભાવો, સો રુપ્પનસભાવે સામઞ્ઞે અન્તોગધોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧૯-૧૨૩. ઇતો પુબ્બે પરિકમ્મન્તિઆદિના સમાપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા વિય સમાપત્તિકુસલતાપિ ઝાનલાભીનંયેવ હોતીતિ વુત્તં વિય દિસ્સતિ. ‘‘ઇતરેસમ્પિ અનુસ્સવવસેન સમાપત્તીનં અપ્પનાપરિચ્છેદપઞ્ઞા લબ્ભતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘એવં સીલવિસોધનાદિના સમાપત્તિં અપ્પેતીતિ જાનનકપઞ્ઞા સહ પરિકમ્મેન અપ્પનાપરિચ્છેદજાનનકપઞ્ઞા’’તિ કેચિ. વુટ્ઠાને કુસલભાવો વુટ્ઠાનવસિતા. પુબ્બેતિ સમાપજ્જનતો પુબ્બે.

૧૨૪-૧૩૪. સોભને રતો સુરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચન્તિ આહ ‘‘સોભનકમ્મરતતા’’તિ. સુટ્ઠુ વા ઓરતો વિરતો સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચન્તિ. અયં પનત્થો અટ્ઠકથાયં વુત્તો એવ. અપ્પટિસઙ્ખાનં મોહો. કુસલભાવના બોધિપક્ખિયધમ્માનં વડ્ઢના. સઞ્ઞાણં ઉપલક્ખણં. સવિગ્ગહં સબિમ્બકં. ઉપલક્ખેતબ્બાકારં ધમ્મજાતં, આરમ્મણં વા. અવિક્ખેપોતિ ચિત્તવિક્ખેપપટિપક્ખો. ઉજુવિપચ્ચનીકતાય હિ પહાનવુટ્ઠાનેન ચ અવિક્ખેપો વિક્ખેપં પટિક્ખિપતિ, પવત્તિતું ન દેતીતિ.

૧૩૫-૧૪૨. કારણસીલં લોકિયં. ફલસીલં લોકુત્તરં તેન સિજ્ઝતીતિ કત્વા, લોકિયસ્સપિ વા સીલસ્સ કારણફલભાવો પુબ્બાપરભાવેન દટ્ઠબ્બો. સમ્પન્નસમુદાયસ્સ પરિપુણ્ણસમૂહસ્સ. અકુસલા સીલા અકુસલા સમાચારા. સીલસમ્પદા સીલસમ્પત્તિ સીલગુણાતિ અત્થો. સહોત્તપ્પં ઞાણન્તિ ઓત્તપ્પસ્સ ઞાણપ્પધાનતં આહ, ન પન ઞાણસ્સ ઓત્તપ્પસહિતતામત્તં. ન હિ ઓત્તપ્પરહિતં ઞાણં અત્થીતિ. અધિમુત્તતા અભિરતિવસેન નિરાસઙ્કાપવત્તિ. નિસ્સટતા વિસંયુત્તતા. એત્થ ચ અધિમુત્તતાનિસ્સટતાવચનેહિ તદુભયપરિયાયા દ્વે વિમુત્તિયો એકસેસનયેન ઇધ ‘‘વિમુત્તી’’તિ વુત્તાતિ દસ્સેતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ચિત્તસ્સ ચ અધિમુત્તિ નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ. ઉપ્પજ્જતિ એતેનાતિ ઉપ્પાદો, ન ઉપ્પાદોતિ અનુપ્પાદો, તબ્ભૂતે અનુપ્પાદપરિયોસાને વિમોક્ખન્તે અનુપ્પાદસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ કિલેસાનં વા અનુપ્પજ્જનસ્સ પરિયોસાનેતિ ઠાનફલેહિ અરિયફલમેવ ઉપલક્ખીયતીતિ દટ્ઠબ્બં.

માતિકાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.