૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૮-૬૦૨. પત્તવગ્ગસ્સ પઠમે ભણ્ડન્તિ વિક્કેતબ્બભણ્ડં. યસ્મા વણ્ણસદ્દો સણ્ઠાનજાતિરૂપાયતનકારણપમાણગુણપસંસાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘મહન્તં સપ્પરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૪૨) હિ સણ્ઠાનં વુચ્ચતિ. ‘‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીનો અઞ્ઞો વણ્ણો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૦૨) જાતિ. ‘‘પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૦૩) રૂપાયતનં.

‘‘ન હરામિ ન ભઞ્જામિ, આરા સિઙ્ઘામિ વારિજં;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધત્થેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૪; જા. ૧.૬.૧૧૬) –

આદીસુ કારણં. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણં. ‘‘કદા સઞ્ઞુળ્હા પન તે ગહપતિ ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) ગુણો. ‘‘વણ્ણારહસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩) પસંસા. તસ્મા વુત્તં ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણાતિ તીણિ પત્તસ્સ પમાણાની’’તિ.

અડ્ઢતેરસપલા હોતીતિ એત્થ ‘‘માસાનં અડ્ઢતેરસપલાનિ ગણ્હાતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘મગધનાળિ નામ છપસતા નાળી’’તિ કેચિ. ‘‘અટ્ઠપસતા’’તિ અપરે. તત્થ પુરિમાનં મતેન તિપસતાય નાળિયા દ્વે નાળિયો એકા મગધનાળિ હોતિ, પચ્છિમાનં ચતુપસતાય નાળિયા દ્વે નાળિયો એકા મગધનાળિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન ‘‘પકતિયા ચતુમુટ્ઠિકં કુડુવં, ચતુકુડુવં નાળિકં, તાય નાળિયા સોળસ નાળિયો દોણં, તં પન મગધનાળિયા દ્વાદસ નાળિયો હોન્તી’’તિ વુત્તં, તસ્મા તેન નયેન ‘‘મગધનાળિ નામ પઞ્ચ કુડુવાનિ એકઞ્ચ મુટ્ઠિં એકાય મુટ્ઠિયા તતિયઞ્ચ ભાગં ગણ્હાતી’’તિ વેદિતબ્બં.

સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતોતિ જીરકાદિસબ્બસમ્ભારેહિ સઙ્ખતો. આલોપસ્સ આલોપસ્સ અનુરૂપન્તિ એત્થ ‘‘બ્યઞ્જનસ્સ મત્તા નામ ઓદનચતુત્થો ભાગો’’તિ બ્રહ્માયુસુત્તસ્સ અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૭) વુત્તત્તા આલોપસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં બ્યઞ્જનં આલોપસ્સ અનુરૂપન્તિ ગહેતબ્બં. ઇધ પન સૂપસ્સેવ ઓદનચતુત્થભાગપ્પમાણતં દસ્સેત્વા એતસ્સ લક્ખણે દસ્સિતે ઇતરસ્સપિ દસ્સિતમેવ હોતીતિ બ્યઞ્જનસ્સ તથા વિસેસેત્વા પમાણં ન દસ્સિતં.

મગધનાળિયા ઉપડ્ઢપ્પમાણો ઇધ પત્થોતિ આહ ‘‘પત્થોદનન્તિ મગધનાળિયા ઉપડ્ઢનાળિકોદન’’ન્તિ. ઇમિના ચ ‘‘પત્થદ્વયં મગધનાળી’’તિ દસ્સિતં હોતિ. પત્થો ચ ‘‘ચતુપલો કુડુવો, ચતુકુડુવો પત્થો’’તિ ઇમિના લોકિયવોહારેન વેદિતબ્બો. ભાજનપરિભોગેનાતિ ઉદકાહરણાદિના ભાજનપરિભોગેન.

૬૦૭. ધોતેતિ પરિભોગાવસાનદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન ધોતેયેવ દુક્કટં આપજ્જતિ તતો પુરેતરં પરિભોગકાલેયેવ આપજ્જનતો.

૬૦૮. પઞ્ચહિ દ્વીહીતિ ઇદં ‘‘એત્તાવતા કાળવણ્ણતા સમ્પજ્જતી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘યદિ પન એકેનપિ પાકેન કાળવણ્ણો હોતિ, અધિટ્ઠાનુપગોયેવા’’તિ વદન્તિ. હત્થાનાગતસ્સપિ અધિટ્ઠાતબ્બભાવદસ્સનત્થં ‘‘યદિહી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના ચ દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતું વિકપ્પેતુઞ્ચ લભતિ, ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણઞ્ચ ન પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. સુત્વા વાતિ પત્તકારકેન પેસિતભિક્ખુના અનાણત્તો કેવલં તસ્સ કથેન્તસ્સ વચનમત્તં સુત્વા. ન પમાણન્તિ તેન અપેસિતત્તા. સામન્તવિહારેતિ ઇદં ઉપચારમત્તં, તતો દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિયેવ. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વાતિ ઇદમ્પિ ઉપચારમત્તં, પત્તસલ્લક્ખણમેવેત્થ પમાણં. પત્તે વા છિદ્દં હોતીતિ મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલમત્તોકાસતો પટ્ઠાય યત્થ કત્થચિ છિદ્દં હોતિ. સેસમેત્થ પઠમકથિને વુત્તનયમેવ.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.