નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

સારત્થદીપની-ટીકા (પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

મહાકારુણિકં બુદ્ધં, ધમ્મઞ્ચ વિમલં વરં;

વન્દે અરિયસઙ્ઘઞ્ચ, દક્ખિણેય્યં નિરઙ્ગણં.

ઉળારપુઞ્ઞતેજેન, કત્વા સત્તુવિમદ્દનં;

પત્તરજ્જાભિસેકેન, સાસનુજ્જોતનત્થિના.

નિસ્સાય સીહળિન્દેન, યં પરક્કમબાહુના;

કત્વા નિકાયસામગ્ગિં, સાસનં સુવિસોધિતં.

કસ્સપં તં મહાથેરં, સઙ્ઘસ્સ પરિણાયકં;

દીપસ્મિં તમ્બપણ્ણિમ્હિ, સાસનોદયકારકં.

પટિપત્તિપરાધીનં, સદારઞ્ઞનિવાસિનં;

પાકટં ગગને ચન્દ-મણ્ડલં વિય સાસને.

સઙ્ઘસ્સ પિતરં વન્દે, વિનયે સુવિસારદં;

યં નિસ્સાય વસન્તોહં, વુદ્ધિપ્પત્તોસ્મિ સાસને.

અનુથેરં મહાપુઞ્ઞં, સુમેધં સુતિવિસ્સુતં;

અવિખણ્ડિતસીલાદિ-પરિસુદ્ધગુણોદયં.

બહુસ્સુતં સતિમન્તં, દન્તં સન્તં સમાહિતં;

નમામિ સિરસા ધીરં, ગરું મે ગણવાચકં.

આગતાગમતક્કેસુ, સદ્દસત્થનયઞ્ઞુસુ;

યસ્સન્તેવાસિભિક્ખૂસુ, સાસનં સુપ્પતિટ્ઠિતં.

વિનયટ્ઠકથાયાહં, લીનસારત્થદીપનિં;

કરિસ્સામિ સુવિઞ્ઞેય્યં, પરિપુણ્ણમનાકુલં.

પોરાણેહિ કતં યં તુ, લીનત્થસ્સ પકાસનં;

ન તં સબ્બત્થ ભિક્ખૂનં, અત્થં સાધેતિ સબ્બસો.

દુવિઞ્ઞેય્યસભાવાય, સીહળાય નિરુત્તિયા;

ગણ્ઠિપદેસ્વનેકેસુ, લિખિતં કિઞ્ચિ કત્થચિ.

માગધિકાય ભાસાય, આરભિત્વાપિ કેનચિ;

ભાસન્તરેહિ સમ્મિસ્સં, લિખિતં કિઞ્ચિદેવ ચ.

અસારગન્થભારોપિ, તત્થેવ બહુ દિસ્સતિ;

આકુલઞ્ચ કતં યત્થ, સુવિઞ્ઞેય્યમ્પિ અત્થતો.

તતો અપરિપુણ્ણેન, તાદિસેનેત્થ સબ્બસો;

કથમત્થં વિજાનન્તિ, નાનાદેસનિવાસિનો.

ભાસન્તરં તતો હિત્વા, સારમાદાય સબ્બસો;

અનાકુલં કરિસ્સામિ, પરિપુણ્ણવિનિચ્છયન્તિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

વિનયસંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયં નમસ્સિતુકામો તસ્સ વિસિટ્ઠગુણયોગસન્દસ્સનત્થં ‘‘યો કપ્પકોટીહિપી’’તિઆદિમાહ. વિસિટ્ઠગુણયોગેન હિ વન્દનારહભાવો, વન્દનારહે ચ કતા વન્દના યથાધિપ્પેતમત્થં સાધેતિ. એત્થ ચ સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણપ્પયોજનં તત્થ તત્થ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ આચરિયા. તથા હિ વણ્ણયન્તિ –

‘‘સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયવન્દના સંવણ્ણેતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ પભવનિસ્સયવિસુદ્ધિપટિવેદનત્થં, તં પન ધમ્મસંવણ્ણનાસુ વિઞ્ઞૂનં બહુમાનુપ્પાદનત્થં, તં સમ્મદેવ તેસં ઉગ્ગહણધારણાદિક્કમલદ્ધબ્બાય સમ્માપટિપત્તિયા સબ્બહિતસુખનિપ્ફાદનત્થં. અથ વા મઙ્ગલભાવતો, સબ્બકિરિયાસુ પુબ્બકિચ્ચભાવતો, પણ્ડિતેહિ સમાચરિતભાવતો, આયતિં પરેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનતો ચ સંવણ્ણનાયં રતનત્તયપણામકિરિયા’’તિ.

મયં પન ઇધાધિપ્પેતમેવ પયોજનં દસ્સયિસ્સામ. તસ્મા સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણં યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદમેવ હિ પયોજનં આચરિયેન ઇધાધિપ્પેતં. તથા હિ વક્ખતિ –

‘‘ઇચ્ચેવમચ્ચન્તનમસ્સનેય્યં,

નમસ્સમાનો રતનત્તયં યં;

પુઞ્ઞાભિસન્દં વિપુલં અલત્થં,

તસ્સાનુભાવેન હતન્તરાયો’’તિ.

રતનત્તયપણામકરણેન ચેત્થ યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનં રતનત્તયપૂજાય પઞ્ઞાપાટવભાવતો, તાય પઞ્ઞાપાટવઞ્ચ રાગાદિમલવિધમનતો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મિં, મહાનામ, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૧.૧૧).

તસ્મા રતનત્તયપૂજનેન વિક્ખાલિતમલાય પઞ્ઞાય પાટવસિદ્ધિ.

અથ વા રતનત્તયપૂજનસ્સ પઞ્ઞાપદટ્ઠાનસમાધિહેતુત્તા પઞ્ઞાપાટવં. વુત્તઞ્હિ તસ્સ સમાધિહેતુત્તં –

‘‘એવં ઉજુગતચિત્તો ખો, મહાનામ, અરિયસાવકો લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતિ, પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદિયતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧૧.).

સમાધિસ્સ ચ પઞ્ઞાય પદટ્ઠાનભાવો વુત્તોયેવ ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૯; મિ. પ. ૨.૧.૧૪). તતો એવં પટુભૂતાય પઞ્ઞાય પટિઞ્ઞામહત્તકતં ખેદમભિભુય્ય અનન્તરાયેન સંવણ્ણનં સમાપયિસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થ’’ન્તિ.

અથ વા રતનત્તયપૂજાય આયુવણ્ણસુખબલવડ્ઢનતો અનન્તરાયેન પરિસમાપનં વેદિતબ્બં. રતનત્તયપણામેન હિ આયુવણ્ણસુખબલાનિ વડ્ઢન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અભિવાદનસીલિસ્સ, નિચ્ચં વુડ્ઢાપચાયિનો;

ચત્તારો ધમ્મા વડ્ઢન્તિ, આયુ વણ્ણો સુખં બલ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૦૯);

તતો આયુવણ્ણસુખબલવુડ્ઢિયા હોતેવ કારિયનિટ્ઠાનમિતિ વુત્તં ‘‘અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થ’’ન્તિ.

અથ વા રતનત્તયગારવસ્સ પટિભાનાપરિહાનાવહત્તા. અપરિહાનાવહઞ્હિ તીસુપિ રતનેસુ ગારવં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સત્તિમે, ભિક્ખવે, અપરિહાનિયા ધમ્મા. કતમે સત્ત? સત્થુગારવતા ધમ્મગારવતા સઙ્ઘગારવતા સિક્ખાગારવતા સમાધિગારવતા કલ્યાણમિત્તતા સોવચસ્સતા’’તિ (અ. નિ. ૭.૩૪).

હોતેવ ચ તતો પટિભાનાપરિહાનેન યથાપટિઞ્ઞાતપરિસમાપનં.

અથ વા પસાદવત્થૂસુ પૂજાય પુઞ્ઞાતિસયભાવતો. વુત્તઞ્હિ તસ્સ પુઞ્ઞાતિસયત્તં –

‘‘પૂજારહે પૂજયતો, બુદ્ધે યદિવ સાવકે;

પપઞ્ચસમતિક્કન્તે, તિણ્ણસોકપરિદ્દવે.

‘‘તે તાદિસે પૂજયતો, નિબ્બુતે અકુતોભયે;

ન સક્કા પુઞ્ઞં સઙ્ખાતું, ઇમેત્તમપિ કેનચી’’તિ. (ધ. પ. ૧૯૫-૧૯૬; અપ. થેર ૧.૧૦.૧-૨);

પુઞ્ઞાતિસયો ચ યથાધિપ્પેતપરિસમાપનુપાયો. યથાહ –

‘‘એસ દેવમનુસ્સાનં, સબ્બકામદદો નિધિ;

યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ. (ખુ. પા. ૮.૧૦);

ઉપાયેસુ ચ પટિપન્નસ્સ હોતેવ કારિયનિટ્ઠાનં. રતનત્તયપૂજા હિ નિરતિસયપુઞ્ઞક્ખેત્તસંબુદ્ધિયા અપરિમેય્યપ્પભવો પુઞ્ઞાતિસયોતિ બહુવિધન્તરાયેપિ લોકસન્નિવાસે અન્તરાયનિબન્ધનસકલસંકિલેસવિદ્ધંસનાય પહોતિ, ભયાદિઉપદ્દવઞ્ચ નિવારેતિ. તસ્મા સુવુત્તં ‘‘સંવણ્ણનારમ્ભે રતનત્તયપણામકરણં યથાપટિઞ્ઞાતસંવણ્ણનાય અનન્તરાયેન પરિસમાપનત્થન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

એવં પન સપ્પયોજનં રતનત્તયવન્દનં કત્તુકામો પઠમં તાવ ભગવતો વન્દનં કાતું તમ્મૂલકત્તા સેસરતનાનં ‘‘યો કપ્પ…પે… મહાકારુણિકસ્સ તસ્સા’’તિ આહ. એત્થ પન યસ્સા દેસનાય સંવણ્ણનં કત્તુકામો, સા યસ્મા કરુણાપ્પધાના, ન સુત્તન્તદેસના વિય કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાના, નાપિ અભિધમ્મદેસના વિય પઞ્ઞાપ્પધાના, તસ્મા કરુણાપ્પધાનમેવ ભગવતો થોમનં આરદ્ધં. એસા હિ આચરિયસ્સ પકતિ, યદિદં આરમ્ભાનુરૂપથોમના. તેનેવ સુત્તન્તદેસનાય સંવણ્ણનારમ્ભે ‘‘કરુણાસીતલહદયં, પઞ્ઞાપજ્જોતવિહતમોહતમ’’ન્તિ કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાનં, અભિધમ્મદેસનાય સંવણ્ણનારમ્ભે ‘‘કરુણા વિય સત્તેસુ, પઞ્ઞા યસ્સ મહેસિનો’’તિ પઞ્ઞાપ્પધાનઞ્ચ થોમનં આરદ્ધં. કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાના હિ સુત્તન્તદેસના તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયાધિમુત્તિચરિયાદિભેદપરિચ્છિન્દનસમત્થાય પઞ્ઞાય સત્તેસુ ચ મહાકરુણાય તત્થ સાતિસયપ્પવત્તિતો. સુત્તન્તદેસનાય હિ મહાકરુણાસમાપત્તિબહુલો વેનેય્યસન્તાનેસુ તદજ્ઝાસયાનુલોમેન ગમ્ભીરમત્થપદં પતિટ્ઠાપેસિ. અભિધમ્મદેસના ચ કેવલં પઞ્ઞાપ્પધાના પરમત્થધમ્માનં યથાસભાવપટિવેધસમત્થાય પઞ્ઞાય તત્થ સાતિસયપ્પવત્તિતો.

વિનયદેસના પન આસયાદિનિરપેક્ખં કેવલં કરુણાય પાકતિકસત્તેનપિ અસોતબ્બારહં સુણન્તો અપુચ્છિતબ્બારહં પુચ્છન્તો અવત્તબ્બારહઞ્ચ વદન્તો ભગવા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસીતિ કરુણાપ્પધાના. તથા હિ ઉક્કંસપરિયન્તગતહિરોત્તપ્પોપિ ભગવા લોકિયસાધુજનેહિપિ પરિહરિતબ્બાનિ ‘‘સિખરણીસી’’તિઆદીનિ વચનાનિ યથાપરાધઞ્ચ ગરહવચનાનિ વિનયપિટકદેસનાય મહાકરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો મહાપરિસમજ્ઝે અભાસિ, તંતંસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકારણાપેક્ખાય વેરઞ્જાદીસુ સારીરિકઞ્ચ ખેદમનુભોસિ. તસ્મા કિઞ્ચાપિ ભૂમન્તરપચ્ચયાકારસમયન્તરકથાનં વિય વિનયપઞ્ઞત્તિયાપિ સમુટ્ઠાપિકા પઞ્ઞા અનઞ્ઞસાધારણતાય અતિસયકિચ્ચવતી, કરુણાય કિચ્ચં પન તતોપિ અધિકન્તિ કરુણાપ્પધાના વિનયદેસના. કરુણાબ્યાપારાધિકતાય હિ દેસનાય કરુણાપ્પધાનતા. તસ્મા આરમ્ભાનુરૂપં કરુણાપ્પધાનમેવ એત્થ થોમનં કતન્તિ વેદિતબ્બં.

કરુણાગ્ગહણેન ચ અપરિમેય્યપ્પભાવા સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા તંમૂલકત્તા સેસબુદ્ધગુણાનં. મહાકરુણાય વા છસુ અસાધારણઞાણેસુ અઞ્ઞતરત્તા તંસહચરિતસેસાસાધારણઞાણાનમ્પિ ગહણસબ્ભાવતો સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા નયતો દસ્સિતાવ હોન્તિ. એસોયેવ હિ નિરવસેસતો બુદ્ધગુણાનં દસ્સનુપાયો યદિદં નયગ્ગાહો. અઞ્ઞથા કો નામ સમત્થો ભગવતો ગુણે અનુપદં નિરવસેસતો દસ્સેતું. તેનેવાહ –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૪; ૩.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૨૫);

તેનેવ ચ આયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેનપિ બુદ્ધગુણપરિચ્છેદનં પતિઅનુયુત્તેન ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અપિચ મે, ભન્તે, ધમ્મન્વયો વિદિતો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬) વુત્તં. તસ્મા ‘‘યો કપ્પકોટીહિપી’’તિઆદિના કરુણામુખેન સઙ્ખેપતો સકલસબ્બઞ્ઞુગુણેહિ ભગવન્તં અભિત્થવીતિ દટ્ઠબ્બં. અયમેત્થ સમુદાયત્થો.

અયં પન અવયવત્થો – યોતિ અનિયમવચનં. તસ્સ ‘‘નાથો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘કપ્પકોટીહિપી’’તિઆદિના પન યાય કરુણાય સો ‘‘મહાકારુણિકો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા વસેન કપ્પકોટિગણનાયપિ અપ્પમેય્યં કાલં લોકહિતત્થાય અતિદુક્કરં કરોન્તસ્સ ભગવતો દુક્ખાનુભવનં દસ્સેતિ. કરુણાય બલેનેવ હિ સો ભગવા હત્થગતમ્પિ નિબ્બાનં પહાય સંસારપઙ્કે નિમુગ્ગં સત્તનિકાયં તતો સમુદ્ધરણત્થં ચિન્તેતુમ્પિ અસક્કુણેય્યં નયનજીવિતપુત્તભરિયદાનાદિકં અતિદુક્કરમકાસિ. કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્યં કાલન્તિ કપ્પકોટિગણનાયપિ ‘‘એત્તકા કપ્પકોટિયો’’તિ પમેતું અસક્કુણેય્યં કાલં, કપ્પકોટિગણનવસેનપિ પરિચ્છિન્દિતુમસક્કુણેય્યત્તા અપરિચ્છિન્નાનિ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનીતિ વુત્તં હોતિ. કપ્પકોટિવસેનેવ હિ સો કાલો અપ્પમેય્યો, અસઙ્ખ્યેય્યવસેન પન પરિચ્છિન્નોયેવ. ‘‘કપ્પકોટીહિપી’’તિ અપિસદ્દો કપ્પકોટિવસેનપિ તાવ પમેતું ન સક્કા, પગેવ વસ્સગણનાયાતિ દસ્સેતિ. ‘‘અપ્પમેય્યં કાલ’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં ‘‘માસમધીતે, દિવસં ચરતી’’તિઆદીસુ વિય. કરોન્તો અતિદુક્કરાનીતિ પઞ્ચમહાપરિચ્ચાગાદીનિ અતિદુક્કરાનિ કરોન્તો. એવમતિદુક્કરાનિ કરોન્તો કિં વિન્દીતિ ચે? ખેદં ગતો, કાયિકં ખેદમુપગતો, પરિસ્સમં પત્તોતિ અત્થો, દુક્ખમનુભવીતિ વુત્તં હોતિ. દુક્ખઞ્હિ ખિજ્જતિ સહિતુમસક્કુણેય્યન્તિ ‘‘ખેદો’’તિ વુચ્ચતિ. લોકહિતાયાતિ ‘‘અનમતગ્ગે સંસારે વટ્ટદુક્ખેન અચ્ચન્તપીળિતં સત્તલોકં તમ્હા દુક્ખતો મોચેત્વા નિબ્બાનસુખભાગિયં કરિસ્સામી’’તિ એવં સત્તલોકસ્સ હિતકરણત્થાયાતિ અત્થો. અસ્સ ચ ‘‘અતિદુક્કરાનિ કરોન્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. લોકહિતાય ખેદં ગતોતિ યોજનાયપિ નત્થિ દોસો. મહાગણ્ઠિપદેપિ હિ ‘‘અતિદુક્કરાનિ કરોન્તો ખેદં ગતો, કિમત્થન્તિ ચે? લોકહિતાયા’’તિ વુત્તં.

યં પન એવં યોજનં અસમ્ભાવેન્તેન કેનચિ વુત્તં ‘‘ન હિ ભગવા લોકહિતાય સંસારદુક્ખમનુભવતિ. ન હિ કસ્સચિ દુક્ખાનુભવનં લોકસ્સ ઉપકારં આવહતી’’તિ, તં તસ્સ મતિમત્તં. એવં યોજનાયપિ અતિદુક્કરાનિ કરોન્તસ્સ ભગવતો દુક્ખાનુભવનં લોકહિતકરણત્થાયાતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, ન તુ દુક્ખાનુભવનેનેવ લોકહિતસિદ્ધીતિ. પઠમં વુત્તયોજનાયપિ હિ ન દુક્કરકરણમત્તેન લોકહિતસિદ્ધિ. ન હિ દુક્કરં કરોન્તો કઞ્ચિ સત્તં મગ્ગફલાદીસુ પતિટ્ઠાપેતિ, અથ ખો તાદિસં અતિદુક્કરં કત્વા સબ્બઞ્ઞુભાવં સચ્છિકત્વા નિય્યાનિકધમ્મદેસનાય મગ્ગફલાદીસુ સત્તે પતિટ્ઠાપેન્તો લોકસ્સ હિતં સાધેતિ.

કામઞ્ચેત્થ સત્તસઙ્ખારભાજનવસેન તિવિધો લોકો, હિતકરણસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા તંવિસયસ્સેવ સત્તલોકસ્સ વસેન અત્થો ગહેતબ્બો. સો હિ લોકીયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞપાપાનિ તંવિપાકો ચાતિ ‘‘લોકો’’તિ વુચ્ચતિ. કત્થચિ પન ‘‘સનરામરલોકગરુ’’ન્તિઆદીસુ સમૂહત્થોપિ લોકસદ્દો સમુદાયવસેન લોકીયતિ પઞ્ઞાપીયતીતિ. યં પનેત્થ કેનચિ વુત્તં ‘‘ઇમિના સત્તલોકઞ્ચ જાતિલોકઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ, તસ્મા તસ્સ સત્તલોકસ્સ ઇધલોકપરલોકહિતં, અતિક્કન્તપરલોકાનં વા ઉચ્છિન્નલોકસમુદયાનં ઇધ જાતિલોકે ઓકાસલોકે વા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસઙ્ખાતઞ્ચ હિતં સમ્પિણ્ડેત્વા લોકસ્સ, લોકાનં, લોકે વા હિતન્તિ સરૂપેકસેસં કત્વા લોકહિતમિચ્ચેવાહા’’તિ, ન તં સારતો પચ્ચેતબ્બં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસઙ્ખઆતહિતસ્સપિ સત્તલોકવિસયત્તા, સત્તલોકગ્ગહણેનેવ ઉચ્છિન્નમૂલાનં ખીણાસવાનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા.

સબ્બત્થ ‘‘કેનચી’’તિ વુત્તે ‘‘વજિરબુદ્ધિટીકાકારેના’’તિ ગહેતબ્બં. ‘‘મહાગણ્ઠિપદે’’તિ વા ‘‘મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે’’તિ વા ‘‘ચૂળગણ્ઠિપદે’’તિ વા વુત્તે ‘‘સીહળગણ્ઠિપદેસૂ’’તિ ગહેતબ્બં. કેવલં ‘‘ગણ્ઠિપદે’’તિ વુત્તે ‘‘માગધભાસાય લિખિતે ગણ્ઠિપદે’’તિ ગહેતબ્બં.

નાથોતિ લોકપટિસરણો, લોકસામી લોકનાયકોતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ સબ્બાનત્થપઅહારપુબ્બઙ્ગમાય નિરવસેસહિતસુખવિધાનતપ્પરાય નિરતિસયાય પયોગસમ્પત્તિયા સદેવમનુસ્સાય પજાય અચ્ચન્તુપકારિતાય અપરિમિતનિરુપમપ્પભાવગુણવિસેસસમઙ્ગિતાય ચ સબ્બસત્તુત્તમો ભગવા અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં એકપટિસરણો પતિટ્ઠા. અથ વા નાથતીતિ નાથો, વેનેય્યાનં હિતસુખં મેત્તાયનવસેન આસીસતિ પત્થેતીતિ અત્થો. અથ વા નાથતિ વેનેય્યગતે કિલેસે ઉપતાપેતીતિ અત્થો, નાથતીતિ વા યાચતીતિ અત્થો. ભગવા હિ ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખેય્યા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૭) સત્તાનં તં તં હિતપટિપત્તિં યાચિત્વાપિ કરુણાય સમુસ્સાહિતો તે તત્થ નિયોજેતિ. પરમેન વા ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો સબ્બસત્તે ઈસતિ અભિભવતીતિ પરમિસ્સરો ભગવા ‘‘નાથો’’તિ વુચ્ચતિ. સબ્બોપિ ચાયમત્થો સદ્દસત્થાનુસારતો વેદિતબ્બો.

મહાકારુણિકસ્સાતિ યો કરુણાય કમ્પિતહદયત્તા લોકહિતત્થં અતિદુક્કરકિરિયાય અનેકપ્પકારં તાદિસં સંસારદુક્ખમનુભવિત્વા આગતો, તસ્સ મહાકારુણિકસ્સાતિ અત્થો. તત્થ કિરતીતિ કરુણા, પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ અપનેતીતિ અત્થો. દુક્ખિતેસુ વા કિરીયતિ પસારીયતીતિ કરુણા. અથ વા કિણાતીતિ કરુણા, પરદુક્ખે સતિ કારુણિકં હિંસતિ વિબાધેતિ, વિનાસેતિ વા પરસ્સ દુક્ખન્તિ અત્થો. પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં કમ્પનં હદયખેદં કરોતીતિ વા કરુણા. અથ વા કમિતિ સુખં, તં રુન્ધતીતિ કરુણા. એસા હિ પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા અત્તસુખનિરપેક્ખતાય કારુણિકાનં સુખં રુન્ધતિ વિબાધેતીતિ. કરુણાય નિયુત્તોતિ કારુણિકો યથા ‘‘દોવારિકો’’તિ. યથા હિ દ્વારટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ વત્તમાનોપિ દ્વારપટિબદ્ધજીવિકો પુરિસો દ્વારાનતિવત્તવુત્તિતાય દ્વારે નિયુત્તોતિ ‘‘દોવારિકો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ભગવા મેત્તાદિવસેન કરુણાવિહારતો અઞ્ઞત્થ વત્તમાનોપિ કરુણાનતિવત્તવુત્તિતાય કરુણાય નિયુત્તોતિ ‘‘કારુણિકો’’તિ વુચ્ચતિ. મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય હિ યાવ મહાપરિનિબ્બાના લોકહિતત્થમેવ લોકનાથા તિટ્ઠન્તિ. મહન્તો કારુણિકોતિ મહાકારુણિકો. સતિપિ ભગવતો તદઞ્ઞગુણાનમ્પિ વસેન મહન્તભાવે કારુણિકસદ્દસન્નિધાનેન વુત્તત્તા કરુણાવસેનેત્થ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો યથા ‘‘મહાવેય્યાકરણો’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘મહાકારુણિકસ્સા’’તિ ઇમિના પદેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન સત્થુ મહાકરુણા વુત્તા હોતિ.

અથ વા કરુણા કરુણાયનં સીલં પકતિ એતસ્સાતિ કારુણિકો, પથવીફસ્સાદયો વિય કક્ખળફુસનાદિસભાવા કરુણાયનસભાવો સભાવભૂતકરુણોતિ અત્થો. સેસં પુરિમસદિસમેવ. અથ વા મહાવિસયતાય મહાનુભાવતાય મહાબલતાય ચ મહતી કરુણાતિ મહાકરુણા. ભગવતો હિ કરુણા નિરવસેસેસુ સત્તેસુ પવત્તતિ, પવત્તમાના ચ અનઞ્ઞસાધારણા પવત્તતિ, દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદઞ્ચ મહન્તમેવ સત્તાનં હિતસુખં એકન્તતો નિપ્ફાદેતિ, મહાકરુણાય નિયુત્તોતિ મહાકારુણિકોતિ સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અથ વા મહતી પસત્થા કરુણા અસ્સ અત્થીતિ મહાકારુણિકો. પૂજાવચનો હેત્થ મહન્તસદ્દો ‘‘મહાપુરિસો’’તિઆદીસુ વિય. પસત્થા ચ ભગવતો કરુણા મહાકરુણાસમાપત્તિવસેનપિ પવત્તિતો અનઞ્ઞસાધારણત્તાતિ.

એવં કરુણામુખેન સઙ્ખેપતો સકલસબ્બઞ્ઞુગુણેહિ ભગવન્તં થોમેત્વા ઇદાનિ સદ્ધમ્મં થોમેતું ‘‘અસમ્બુધ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અસમ્બુધન્તિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસો, તસ્સ અસમ્બુજ્ઝન્તો અપ્પટિવિજ્ઝન્તોતિ અત્થો, યથાસભાવં અપ્પટિવિજ્ઝનતોતિ વુત્તં હોતિ. હેતુઅત્થો હેત્થ અન્તસદ્દો ‘‘પઠન્તો નિસીદતી’’તિઆદીસુ વિય. યન્તિ પુબ્બકાલકિરિયાય અનિયમતો કમ્મનિદ્દેસો. બુદ્ધનિસેવિતન્તિ તસ્સ વિસેસનં. તત્થ બુદ્ધસદ્દસ્સ તાવ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨) નિદ્દેસનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા સવાસનાય અઞ્ઞાણનિદ્દાય અચ્ચન્તવિગમતો, બુદ્ધિયા વા વિકસિતભાવતો બુદ્ધવાતિ બુદ્ધો જાગરણવિકસનત્થવસેન. અથ વા કસ્સચિપિ ઞેય્યધમ્મસ્સ અનવબુદ્ધસ્સ અભાવેન ઞેય્યવિસેસસ્સ કમ્મભાવેન અગ્ગહણતો કમ્મવચનિચ્છાય અભાવેન અવગમનત્થવસેનેવ કત્તુનિદ્દેસો લબ્ભતીતિ બુદ્ધવાતિ બુદ્ધો. અત્થતો પન પારમિતાપરિભાવિતો સયમ્ભૂઞાણેન સહ વાસનાય વિહતવિદ્ધંસિતનિરવસેસકિલેસો મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅપરિમેય્યગુણગણાધારો ખન્ધસન્તાનો બુદ્ધો. યથાહ ‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૧). તેન એવં નિરુપમપ્પભાવેન બુદ્ધેન નિસેવિતં ગોચરાસેવનાભાવનાસેવનાહિ યથારહં નિસેવિતં અનુભૂતન્તિ અત્થો.

તત્થ નિબ્બાનં ગોચરાસેવનાવસેનેવ નિસેવિતં, મગ્ગો પન અત્તના ભાવિતો ચ ભાવનાસેવનાવસેન સેવિતો, પરેહિ ઉપ્પાદિતાનિ પન મગ્ગફલાનિ ચેતોપરિયઞાણાદિના યદા પરિજાનાતિ, અત્તના ઉપ્પાદિતાનિ વા પચ્ચવેક્ખણઞાણેન પરિચ્છિન્દતિ, તદા ગોચરાસેવનાવસેનપિ સેવિતાનિ હોન્તિયેવ. એત્થ ચ પરિયત્તિધમ્મસ્સપિ પરિયાયતો ધમ્મગ્ગહણેન ગહણે સતિ સોપિ દેસનાસમ્મસનઞાણગોચરતાય ગોચરાસેવનાય સેવિતોતિ સક્કા ગહેતું. ‘‘અભિધમ્મનયસમુદ્દં અધિગચ્છતિ, તીણિ પિટકાનિ સમ્મસી’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા પરિયત્તિધમ્મસ્સપિ સચ્છિકિરિયાય સમ્મસનપરિયાયો લબ્ભતીતિ યં અસમ્બુધં અસમ્બુજ્ઝન્તો અસચ્છિકરોન્તોતિ અત્થસમ્ભવતો સોપિ ઇધ વુત્તો એવાતિ દટ્ઠબ્બં. તમ્પિ ચ અપ્પટિવિજ્ઝન્તો ભવાભવં ગચ્છતિ, પરિઞ્ઞાતધમ્મવિનયો પન તદત્થપટિપત્તિયા સમ્માપટિપન્નો ન ચિરસ્સેવ દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે, અપ્પમત્તો વિહસ્સતિ;

પહાય જાતિસંસારં, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિ. (દી. નિ. ૨.૧૮૫; સં. નિ. ૧.૧૮૫);

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ પચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકેહિપિ ગોચરાસેવનાદિના સેવિતાનિ હોન્તિ, તથાપિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન ‘‘બુદ્ધનિસેવિત’’ન્તિ વુત્તં. કેનચિ પન બુદ્ધસદ્દસ્સ સામઞ્ઞતો બુદ્ધાનુબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહો વુત્તો.

ભવાભવન્તિ અપરકાલકિરિયાય કમ્મનિદ્દેસો, ભવતો ભવન્તિ અત્થો. અથ વા ભવાભવન્તિ સુગતિદુગ્ગતિવસેન હીનપણીતવસેન ચ ખુદ્દકં મહન્તઞ્ચ ભવન્તિ અત્થો. વુદ્ધત્થોપિ હિ અ-કારો દિસ્સતિ ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય. તસ્મા અભવોતિ મહાભવો વુચ્ચતિ. અથ વા ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ વા સસ્સતદિટ્ઠિ, અભવોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. વુત્તપ્પકારો ભવો ચ અભવો ચ ભવાભવો. તં ભવાભવં. ગચ્છતીતિ અપરકાલકિરિયાનિદ્દેસો. જીવલોકોતિ સત્તલોકો. જીવગ્ગહણેન હિ સઙ્ખારભાજનલોકં નિવત્તેતિ તસ્સ ભવાભવગમનાસમ્ભવતો. નમો અત્થૂતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો.

અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનોતિ ધમ્મવિસેસનં. તત્થ અવિન્દિયં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. પૂરેતું અયુત્તટ્ઠેન કાયદુચ્ચરિતાદિ અવિન્દિયં નામ, અલદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. તબ્બિપરીતતો કાયસુચરિતાદિ વિન્દિયં નામ, તં વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ વા અવિજ્જા, ખન્ધાનં રાસટ્ઠં, આયતનાનં આયતનટ્ઠં, ધાતૂનં સુઞ્ઞતટ્ઠં, ઇન્દ્રિયાનં અધિપતિયટ્ઠં, સચ્ચાનં તથટ્ઠં અવિદિતં કરોતીતિ વા અવિજ્જા, દુક્ખાદીનં પીળનાદિવસેન વુત્તં ચતુબ્બિધં અત્થં અવિદિતં કરોતીતિપિ અવિજ્જા, અન્તવિરહિતે સંસારે સબ્બયોનિગતિભવવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સત્તે જવાપેતીતિ વા અવિજ્જા, પરમત્થતો અવિજ્જમાનેસુપિ ઇત્થિપુરિસાદીસુ જવતિ, વિજ્જમાનેસુપિ ખન્ધાદીસુ ન જવતીતિ વા અવિજ્જા. સા આદિ યેસં તણ્હાદીનં તે અવિજ્જાદયો, તેયેવ કિલિસ્સન્તિ એતેહિ સત્તાતિ કિલેસા, તેયેવ ચ સત્તાનં બન્ધનટ્ઠેન જાલસદિસાતિ જાલં, તં વિદ્ધંસેતિ સબ્બસો વિનાસેતિ સીલેનાતિ અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસી. નનુ ચેત્થ સપરિયત્તિકો નવલોકુત્તરધમ્મો અધિપ્પેતો, તત્થ ચ મગ્ગોયેવ કિલેસે વિદ્ધંસેતિ, નેતરેતિ ચે? વુચ્ચતે. મગ્ગસ્સપિ નિબ્બાનમાગમ્મ કિલેસવિદ્ધંસનતો નિબ્બાનમ્પિ કિલેસે વિદ્ધંસેતિ નામ, મગ્ગસ્સ કિલેસવિદ્ધંસનકિચ્ચં ફલેન નિપ્ફન્નન્તિ ફલમ્પિ ‘‘કિલેસવિદ્ધંસી’’તિ વુચ્ચતિ. પરિયત્તિધમ્મોપિ કિલેસવિદ્ધંસનસ્સ પચ્ચયત્તા ‘‘કિલેસવિદ્ધંસી’’તિ વત્તુમરહતીતિ ન કોચિ દોસો.

ધમ્મવરસ્સ તસ્સાતિ પુબ્બે અનિયમિતસ્સ નિયમવચનં. તત્થ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચતૂસુ અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ ધમ્મો.

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭) –

હિ વુત્તં. સંસારદુક્ખે વા અપતમાને કત્વા ધારેતીતિ ધમ્મો મગ્ગફલુપ્પત્તિયા સત્તક્ખત્તુપરમતાદિવસેન સંસારસ્સ પરિચ્છિન્નત્તા. અપાયાદિનિબ્બત્તકકિલેસવિદ્ધંસનઞ્ચેત્થ ધારણં. એવઞ્ચ કત્વા અરિયમગ્ગો તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાય નિબ્બાનઞ્ચાતિ ઉભયમેવ નિપ્પરિયાયતો ધારેતિ, અરિયફલં પન તંસમુચ્છિન્નકિલેસપટિપ્પસ્સમ્ભનેન તદનુગુણતાય, પરિયત્તિધમ્મો તદધિગમહેતુતાયાતિ ઉભયં પરિયાયતો ધારેતીતિ વેદિતબ્બં. વુત્તપ્પકારો ધમ્મોયેવ અત્તનો ઉત્તરિતરાભાવેન વરો પવરો અનુત્તરોતિ ધમ્મવરો, તસ્સ ધમ્મવરસ્સ નમો અત્થૂતિ સમ્બન્ધો. એત્તાવતા ચેત્થ અમ્હેહિ સારત્થો પકાસિતો. યં પનેત્થ કેનચિ પપઞ્ચિતં, અમ્હેહિ ચ ઇધ ન દસ્સિતં, ન તં સારતો પચ્ચેતબ્બં. ઇતો પરેસુપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બં. તસ્મા ઇતો પટ્ઠાય એત્તકમ્પિ અવત્વા સારત્થમેવ દસ્સયિસ્સામ. યત્થ પન કેનચિ અચ્ચન્તવિરુદ્ધં લિખિતં, તમ્પિ કત્થચિ દસ્સયિસ્સામ. એત્થ ચ ‘‘અવિજ્જાદિકિલેસજાલવિદ્ધંસિનો’’તિ એતેન સ્વાક્ખાતતાદીહિ ધમ્મં થોમેતિ, ‘‘ધમ્મવરસ્સા’’તિ એતેન અઞ્ઞસ્સ વિસિટ્ઠસ્સ અભાવદીપનતો પરિપુણ્ણતાય. પઠમેન વા પહાનસમ્પદં ધમ્મસ્સ દસ્સેતિ, દુતિયેન પભાવસમ્પદં.

એવં સઙ્ખેપેનેવ સબ્બધમ્મગુણેહિ સદ્ધમ્મં થોમેત્વા ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘં થોમેતું ‘‘ગુણેહી’’તિઆદિમાહ. ‘‘ગુણેહી’’તિ પદસ્સ ‘‘યુત્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઇદાનિ યેહિ ગુણેહિ યુત્તો, તે દસ્સેન્તો ‘‘સીલસમાધી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિ ‘‘સીલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સમાધીતિ પઠમજ્ઝાનાદિ. સમાધિસીસેન હિ પઠમજ્ઝાનાદયો વુત્તા. પઞ્ઞાતિ મગ્ગપઞ્ઞા. વિમુત્તિ ચ વિમુત્તિઞાણઞ્ચ વિમુત્તિવિમુત્તિઞાણન્તિ વત્તબ્બે એકદેસસરૂપેકસેસનયેન ‘‘વિમુત્તિઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. આદિસદ્દપરિયાયેન પભુતિસદ્દેન વા વિમુત્તિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. તત્થ વિમુત્તીતિ ફલં. વિમુત્તિઞાણન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. પભુતિ-સદ્દેન છળભિઞ્ઞાચતુપટિસમ્ભિદાદયો ગુણા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ સીલાદયો ગુણા લોકિયા લોકુત્તરા ચ યથાસમ્ભવં નિદ્દિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા. યં પનેત્થ કેનચિ વુત્તં ‘‘સીલાદયો કિઞ્ચાપિ લોકિયલોકુત્તરા યથાસમ્ભવં લબ્ભન્તિ, તથાપિ અન્તે ‘અરિયસઙ્ઘ’ન્તિ વચનતો સીલાદયો ચત્તારો ધમ્મક્ખન્ધા લોકુત્તરાવા’’તિ, તં તસ્સ મતિમત્તં. ન હિ અરિયસઙ્ઘસ્સ લોકિયગુણેહિપિ થોમનાય કોચિ દોસો દિસ્સતિ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સપિ તાવ લોકિયલોકુત્તરગુણેહિ થોમના હોતિ, કિમઙ્ગં પન અરિયસઙ્ઘસ્સાતિ.

કુસલત્થિકાનં જનાનં પુઞ્ઞસ્સ વુદ્ધિયા ખેત્તસદિસત્તા ખેત્તન્તિ આહ ‘‘ખેત્તં જનાનં કુસલત્થિકાન’’ન્તિ. ખિત્તં બીજં મહપ્ફલભાવકરણેન તાયતીતિ હિ ખેત્તં, પુબ્બણ્ણાપરણ્ણવિરુહનભૂમિ, તંસદિસત્તા અરિયસઙ્ઘોપિ ‘‘ખેત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇમિના અરિયસઙ્ઘસ્સ અનુત્તરપુઞ્ઞક્ખેત્તભાવં દીપેતિ. ‘‘અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ હિ વુત્તં. તન્તિ પુબ્બે ‘‘યો’’તિ અનિયમેન વુત્તસ્સ નિયમવચનં. અરિયસઙ્ઘન્તિ એત્થ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો અરિયા નિરુત્તિનયેન. અથ વા સદેવકેન લોકેન સરણન્તિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો ઉપગતાનઞ્ચ તદત્થસિદ્ધિતો અરિયા. અરિયાનં સઙ્ઘો સમૂહોતિ અરિયસઙ્ઘો. અથ વા અરિયો ચ સો યથાવુત્તનયેન સઙ્ઘો ચ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવતોતિ અરિયસઙ્ઘો, અટ્ઠ અરિયપુગ્ગલા. તં અરિયસઙ્ઘં. ભગવતો અપરભાગે બુદ્ધધમ્મરતનાનમ્પિ સમધિગમો સઙ્ઘરતનાધીનોતિ અરિયસઙ્ઘસ્સ બહૂપકારતં દસ્સેતું ઇધેવ ‘‘સિરસા નમામી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં ગાથાત્તયેન સઙ્ખેપતો સકલગુણસંકિત્તનમુખેન રતનત્તયસ્સ પણામં કત્વા ઇદાનિ તં નિપચ્ચકારં યથાધિપ્પેતે પયોજને પરિણામેન્તો આહ ‘‘ઇચ્ચેવ’’મિચ્ચાદિ. ઇચ્ચેવં યથાવુત્તનયેન અચ્ચન્તં એકન્તેન નમસ્સનેય્યં નમસ્સિતબ્બં રતનત્તયં નમસ્સમાનો કાયવાચાચિત્તેહિ વન્દમાનો અહં વિપુલં યં પુઞ્ઞાભિસન્દં અલત્થન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ બુદ્ધાદયો રતિજનનટ્ઠેન રતનં. તેસઞ્હિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના યથાભૂતગુણે આવજ્જેન્તસ્સ અમતાધિગમહેતુભૂતં અનપ્પકં પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જતિ. યથાહ –

‘‘યસ્મિં, મહાનામ, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતમેવસ્સ તસ્મિં સમયે ચિત્તં હોતિ, ઉજુગતચિત્તો ખો પન, મહાનામ, અરિયસાવકો લભતિ અત્થવેદં, લભતિ ધમ્મવેદં, લભતિ ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જં, પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૧.૧૧).

ચિત્તીકતાદિભાવો વા રતનટ્ઠો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩);

ચિત્તીકતભાવાદયો ચ અનઞ્ઞસાધારણા બુદ્ધાદીસુયેવ લબ્ભન્તીતિ.

‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દન્તિ પુઞ્ઞરાસિં પુઞ્ઞપ્પવત્તં વા’’તિ મહાગણ્ઠિપદે વુત્તં. મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે પન ચૂળગણ્ઠિપદે ચ ‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દન્તિ પુઞ્ઞાભિનિસંસ’’ન્તિપિ અત્થો વુત્તો. પુઞ્ઞાભિસન્દન્તિ પુઞ્ઞનદિં, પુઞ્ઞપ્પવાહન્તિ એવં પનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અવિચ્છેદેન પવત્તિયમાનઞ્હિ પુઞ્ઞં અભિસન્દનટ્ઠેન ‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવ સારત્થપકાસિનિયા સંયુત્તનિકાયટ્ઠકથાય (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૦૨૭) –

‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, પુઞ્ઞાભિસન્દા કુસલાભિસન્દા સુખસ્સાહારા. કતમે ચત્તારો? ઇધ, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ ‘ઇતિપિ સો ભગવા…પે… બુદ્ધો ભગવા’તિ, અયં પઠમો પુઞ્ઞાભિસન્દો કુસલાભિસન્દો સુખસ્સાહારો’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૨૭) –

એવમાદિકાય પાળિયા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દા કુસલાભિસન્દાતિ પુઞ્ઞનદિયો કુસલનદિયો’’તિ વુત્તં. યં પન ગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞાભિસન્દન્તિ પુઞ્ઞફલ’’ન્તિ, તં ન સુન્દરં. ન હિ રતનત્તયં નમસ્સમાનો તસ્મિં ખણે પુઞ્ઞફલં અલત્થ, કિન્તુ અનપ્પકં પુઞ્ઞરાસિં તદા અલભિ, તસ્સ ચ ફલં પરલોકભાગી, દિટ્ઠધમ્મે તુ અન્તરાયવિઘાતો તસ્સ ચ પુઞ્ઞસ્સ આનિસંસમત્તકં, ‘‘તસ્સાનુભાવેન હતન્તરાયો’’તિ ચ વુત્તં, ન ચ પુઞ્ઞફલે અનુપ્પન્ને તસ્સાનુભાવેન હતન્તરાયભાવો ન સિજ્ઝતિ, ન ચેતં તસ્મિંયેવ ખણે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં અહોસિ. તસ્મા તસ્સ મહતો પુઞ્ઞપ્પવાહસ્સ આનુભાવેન હતન્તરાયોતિ અયમેવ અત્થો યુજ્જતિ. અથાપિ પણામકિરિયાય જનિતત્તા પુઞ્ઞમેવ પુઞ્ઞફલન્તિ તસ્સાધિપ્પાયો સિયા, એવં સતિ યુજ્જેય્ય. સો ચ પુઞ્ઞપ્પવાહો ન અપ્પમત્તકો, અથ ખો મહન્તોયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિપુલ’’ન્તિ, મહન્તં અનપ્પકન્તિ વુત્તં હોતિ. અલત્થન્તિ અલભિં, પાપુણિન્તિ અત્થો.

તસ્સાનુભાવેનાતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ પુઞ્ઞપ્પવાહસ્સ આનુભાવેન બલેન. હતન્તરાયોતિ તંતંસમ્પત્તિયા વિબન્ધનવસેન સત્તસન્તાનસ્સ અન્તરે વેમજ્ઝે એતિ આગચ્છતીતિ અન્તરાયો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થો. પણામપયોજને વુત્તવિધિના હતો વિદ્ધસ્તો અન્તરાયો ઉપદ્દવો અસ્સાતિ હતન્તરાયો. અસ્સ ‘‘વણ્ણયિસ્સં વિનય’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, હતન્તરાયો હુત્વા વિનયં વણ્ણયિસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. એતેન તસ્સ પુઞ્ઞપ્પવાહસ્સ અત્તનો પસાદસમ્પત્તિયા રતનત્તયસ્સ ચ ખેત્તભાવસમ્પત્તિયા અત્થસંવણ્ણનાય ઉપઘાતકઉપદ્દવાનં હનને સમત્થતં દીપેતિ.

એવં રતનત્તયસ્સ નિપચ્ચકારકરણે પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્સ વિનયપિટકસ્સ અત્થં સંવણ્ણેતુકામો, તસ્સ તાવ ભગવતો સાસનસ્સ મૂલપતિટ્ઠાનભાવં દસ્સેત્વા તમ્પિ થોમેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં ઠિતે’’તિઆદિ. અટ્ઠિતસ્સ સુસણ્ઠિતસ્સ ભગવતો સાસનં યસ્મિં ઠિતે પતિટ્ઠિતં હોતીતિ યોજેતબ્બં. તત્થ યસ્મિન્તિ યસ્મિં વિનયપિટકે. ઠિતેતિ પાળિતો ચ અત્થતો ચ અનૂનં હુત્વા લજ્જીપુગ્ગલેસુ પવત્તનટ્ઠેન ઠિતેતિ અત્થો. સાસનન્તિ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતસિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં સાસનં. અટ્ઠિતસ્સાતિ કામસુખલ્લિકત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતે અન્તદ્વયે અટ્ઠિતસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અપ્પતિટ્ઠં ખ્વાહં, આવુસો, અનાયૂહં ઓઘમતરિ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧) હિ વુત્તં. અયઞ્ચત્થો તીસુપિ સીહળગણ્ઠિપદેસુ વુત્તોયેવ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અટ્ઠિતસ્સાતિ પરિનિબ્બુતસ્સપિ ભગવતો’’તિ વુત્તં.

પતિટ્ઠિતં હોતીતિ તેસુયેવ લજ્જીપુગ્ગલેસુ પવત્તનટ્ઠેન પતિટ્ઠિતં હોતિ. સુસણ્ઠિતસ્સાતિ એત્થ તાવ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ઇદં વુત્તં ‘‘દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગમનવસેન સુસણ્ઠાનસ્સાતિ અત્થો. અનેન અસ્સ રૂપકાયસમ્પત્તિં નિદસ્સેતી’’તિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘યથાઠાને પતિટ્ઠિતેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતત્તા રૂપકાયેન સુસણ્ઠિતો, કાયવઙ્કાદિરહિતત્તા તાદિલક્ખણસમન્નાગતત્તા ચ નામકાયેનપી’’તિ વુત્તં. કેનચિ પન ‘‘ચતુબ્રહ્મવિહારવસેન સત્તેસુ સુટ્ઠુ સમ્મા ચ ઠિતસ્સાતિ અત્થવસેન વા સુસણ્ઠિતસ્સ. સુસણ્ઠિતત્તા હેસ કેવલં સત્તાનં દુક્ખં અપનેતુકામો હિતં ઉપસંહરિતુકામો સમ્પત્તિયા ચ પમુદિતો અપક્ખપતિતો ચ હુત્વા વિનયં દેસેતિ. તસ્મા ઇમસ્મિં વિનયસંવણ્ણનાધિકારે સારુપ્પાય થુતિયા થોમેન્તો આહ ‘સુસણ્ઠિતસ્સા’’’તિ વત્વા ‘‘ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તત્થો અધિપ્પેતાધિકારાનુરૂપો ન હોતી’’તિ વુત્તં. અયં પનેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ – યથાવુત્તકામસુખલ્લિકાદિઅન્તદ્વયે અટ્ઠિતત્તાયેવ મજ્ઝિમાય પટિપદાય સમ્મા ઠિતત્તા સુસણ્ઠિતસ્સાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બોતિ. એવઞ્હિ સતિ આરમ્ભાનુરૂપથોમના કતા હોતિ યથાવુત્તઅન્તદ્વયં વિવજ્જેત્વા મજ્ઝિમાય પટિપદાય વિનયપઞ્ઞત્તિયાયેવ યેભુય્યેન પકાસનતો.

તન્તિ પુબ્બે ‘‘યસ્મિ’’ન્તિ અનિયમેત્વા વુત્તસ્સ નિયમવચનં, તસ્સ ‘‘વિનય’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અસમ્મિસ્સન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, નિકાયન્તરલદ્ધીહિ અસમ્મિસ્સં કત્વા અનાકુલં કત્વા વણ્ણયિસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અનુરૂપસ્સ કાલમત્તસ્સપિ ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસદિસેનપિ દુવિઞ્ઞેય્યભાવતો કેવલં બુદ્ધવિસયં વિનયપિટકં અત્તનો બલેન વણ્ણયિસ્સામીતિ વચનમત્તમ્પિ અઞ્ઞેહિ વત્તુમસક્કુણેય્યત્તા ‘‘નિસ્સાય પુબ્બાચરિયાનુભાવ’’ન્તિ આહ. પુબ્બાચરિયાનુભાવો નામ અત્થતો પુબ્બાચરિયેહિ સંવણ્ણિતા અટ્ઠકથા, તતોયેવ ચ ‘‘પુબ્બાચરિયાનુભાવો અટ્ઠકથા’’તિ સબ્બત્થ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. તસ્મા પુબ્બાચરિયેહિ સંવણ્ણિતં અટ્ઠકથં નિસ્સાય વણ્ણયિસ્સં, ન અત્તનોયેવ બલં નિસ્સાયાતિ વુત્તં હોતિ.

અથ ‘‘પોરાણટ્ઠકથાસુ વિજ્જમાનાસુ પુન વિનયસંવણ્ણનાય કિં પયોજન’’ન્તિ યો વદેય્ય, તસ્સ પોરાણટ્ઠકથાય અનૂનભાવં અત્તનો ચ સંવણ્ણનાય પયોજનં દસ્સેન્તો ‘‘કામઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. કામન્તિ એકન્તેન, યથિચ્છકં વા, સબ્બસોતિ વુત્તં હોતિ, તસ્સ ‘‘સંવણ્ણિતો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. કામં સંવણ્ણિતોયેવ, નો ન સંવણ્ણિતોતિ અત્થો. કેહિ પન સો વિનયો સંવણ્ણિતોતિ આહ ‘‘પુબ્બાચરિયાસભેહી’’તિ. મહાકસ્સપત્થેરાદયો પુબ્બાચરિયા એવ અકમ્પિયટ્ઠેન ઉત્તમટ્ઠેન ચ આસભા, તેહિ પુબ્બાચરિયાસભેહીતિ વુત્તં હોતિ. કીદિસા પનેતે પુબ્બાચરિયાતિ આહ ‘‘ઞાણમ્બૂ’’તિઆદિ. અગ્ગમગ્ગઞાણસઙ્ખાતેન અમ્બુના સલિલેન નિદ્ધોતાનિ નિસ્સેસતો આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન ધોતાનિ વિક્ખાલિતાનિ વિસોધિતાનિ રાગાદીનિ તીણિ મલાનિ કામાસવાદયો ચ ચત્તારો આસવા યેહિ તે ઞાણમ્બુનિદ્ધાતમલાસવા, તેહીતિ અત્થો. ઇમિના ચ ન કેવલં એતેસુ આચરિયભાવોયેવ, અથ ખો રાગાદિમલરહિતા ખીણાસવા વિસુદ્ધસત્તા એતેતિ દસ્સેતિ.

ખીણાસવભાવેપિ ન એતે સુક્ખવિપસ્સકા, અથ ખો એવરૂપેહિપિ આનુભાવેહિ સમન્નાગતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસુદ્ધવિજ્જાપટિસમ્ભિદેહી’’તિ. વિસુદ્ધા અચ્ચન્તપરિસુદ્ધા વિજ્જા ચતસ્સો ચ પટિસમ્ભિદા યેસં તે વિસુદ્ધવિજ્જાપટિસમ્ભિદા, તેહિ. એકદેસેન પટિસમ્ભિદં અપ્પત્તાનં અરિયાનમેવ અભાવતો એતેહિ અધિગતપટિસમ્ભિદા પટુતરલદ્ધપ્પભેદાતિ દસ્સેતું વિસુદ્ધગ્ગહણં કતં. વિજ્જાતિ તિસ્સો વિજ્જા, અટ્ઠ વિજ્જા વા. તત્થ દિબ્બચક્ખુઞાણં પુબ્બેનિવાસઞાણં આસવક્ખયઞાણઞ્ચાતિ ઇમા તિસ્સો વિજ્જા. અટ્ઠ વિજ્જા પન –

‘‘વિપસ્સનાઞાણમનોમયિદ્ધિ,

ઇદ્ધિપ્પભેદોપિ ચ દિબ્બસોતં;

પરસ્સ ચેતોપરિયાયઞાણં,

પુબ્બેનિવાસાનુગતઞ્ચ ઞાણં;

દિબ્બઞ્ચ ચક્ખાસવસઙ્ખયો ચ,

એતાનિ ઞાણાનિ ઇધટ્ઠ વિજ્જા’’તિ. –

એવં વિપસ્સનાઞાણમનોમયિદ્ધીહિ સદ્ધિં પરિગ્ગહિતા છ અભિઞ્ઞાયેવ. અત્થપટિસમ્ભિદા ધમ્મપટિસમ્ભિદા નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા. તત્થ સઙ્ખેપતો હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, હેતુહેતુફલાનુરૂપં વોહારેસુ ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, ઇદં ઞાણં ઇમમત્થં જોતયતીતિ ઇમિના આકારેન હેટ્ઠા વુત્તેસુ તીસુ ઞાણેસુ પવત્તઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. એતાસં પન વિત્થારકથા અતિપપઞ્ચભાવતો ઇધ ન વુચ્ચતિ. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં સદ્ધમ્મેસુ છેકભાવતો આહ ‘‘સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહી’’તિ. ‘‘પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનમ્પિ ધમ્મેસુ અભિયોગવસેન વિસેસો હોતીતિ લદ્ધપટિસમ્ભિદાસુ સાતિસયતં દસ્સેતું આહા’’તિપિ વદન્તિ. સદ્ધમ્મસંવણ્ણનકોવિદેહીતિ પિટકત્તયસઙ્ખાતસ્સ સદ્ધમ્મસ્સ સંવણ્ણને સબ્બસો અત્થપ્પકાસને કોવિદેહિ છેકેહિ, કુસલેહીતિ અત્થો.

કિલેસજાલં પરિક્ખારબાહુલ્લં વા સંલિખતિ તનું કરોતીતિ સલ્લેખો. ઇધ પન ખીણાસવાધિકારત્તા પરિક્ખારબાહુલ્લસ્સ સલ્લિખનવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો, તતોયેવ ચ ગણ્ઠિપદે ‘‘સલ્લેખિયે પરિમિતપરિક્ખારવુત્તિયા’’તિ અત્થો વુત્તો. સલ્લેખસ્સ ભાવો સલ્લેખિયં, તસ્મિં સલ્લેખિયે, સલ્લેખપટિપત્તિયન્તિ વુત્તં હોતિ. નોસુલભૂપમેહીતિ અસુલભૂપમેહિ સલ્લેખપટિપત્તિયા અસુકસદિસાતિ તેસં ઉપમાય અનુચ્છવિકપુગ્ગલાનં દુલ્લભત્તા નત્થિ સુલભા ઉપમા એતેસન્તિ નોસુલભૂપમા. મહાવિહારસ્સાતિ ચિત્તલપબ્બતઅભયગિરિસેસનિકાયદ્વયં પટિક્ખિપતિ. ધજૂપમેહીતિ રથસ્સ સઞ્જાનનહેતુકં રથે બદ્ધધજં વિય અજાનન્તાનં ‘‘અસુકેહિ ચ અસુકેહિ ચ થેરેહિ નિવાસિતો મહાવિહારો નામા’’તિ એવં મહાવિહારસ્સ સઞ્જાનનહેતુત્તા મહાવિહારસ્સ ધજૂપમેહિ. સંવણ્ણિતોતિ સમ્મા અનૂનં કત્વા વણ્ણિતો. સંવણ્ણિતો અયં વિનયોતિ પદચ્છેદો કાતબ્બો. ચિત્તેહિ નયેહીતિ અનેકપ્પભેદનયત્તા વિચિત્તેહિ નયેહિ. સમ્બુદ્ધવરન્વયેહીતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધવરં અનુગતેહિ, ભગવતો અધિપ્પાયાનુગતેહિ નયેહીતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા બુદ્ધવરં અનુગતેહિ પુબ્બાચરિયાસભેહીતિ સમ્બન્ધો કાતબ્બો.

એવં પોરાણટ્ઠકથાય અનૂનભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો સંવણ્ણનાય પયોજનવિસેસં દસ્સેતું ‘‘સંવણ્ણના’’તિઆદિમાહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કિઞ્ચાપિ પુબ્બાચરિયાસભેહિ યથાવુત્તગુણવિસિટ્ઠેહિ અયં વિનયો સબ્બસો વણ્ણિતો, તથાપિ તેસં એસા સંવણ્ણના સીહળદીપવાસીનં ભાસાય સઙ્ખતત્તા રચિતત્તા દીપન્તરે ભિક્ખુજનસ્સ સીહળદીપતો અઞ્ઞદીપવાસિનો ભિક્ખુગણસ્સ કિઞ્ચિ અત્થં પયોજનં યસ્મા નાભિસમ્ભુણાતિ ન સમ્પાદેતિ ન સાધેતિ, તસ્મા ઇમં સંવણ્ણનં પાળિનયાનુરૂપં કત્વા બુદ્ધસિરિત્થેરેન અજ્ઝિટ્ઠો ઇદાનિ સમારભિસ્સન્તિ. તત્થ સંવણ્ણિયતિ અત્થો એતાયાતિ સંવણ્ણના, અટ્ઠકથા. સા પન ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ પઠમં તીણિ પિટકાનિ સઙ્ગાયિત્વા તસ્સ અત્થવણ્ણનાનુરૂપેનેવ વાચનામગ્ગં આરોપિતત્તા તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હોયેવ બુદ્ધવચનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભૂતો કથામગ્ગો. સોયેવ ચ મહામહિન્દત્થેરેન તમ્બપણ્ણિદીપં આભતો, પચ્છા તમ્બપણ્ણિયેહિ મહાથેરેહિ નિકાયન્તરલદ્ધીહિ સઙ્કરપરિહરણત્થં સીહળભાસાય ઠપિતો. તેનાહ ‘‘સીહળદીપકેના’’તિઆદિ. સીહસ્સ લાનતો ગહણતો સીહળો, સીહકુમારો. તંવંસજાતતાય તમ્બપણ્ણિદીપે ખત્તિયાનં તેસં નિવાસતાય તમ્બપણ્ણિદીપસ્સપિ સીહળભાવો વેદિતબ્બો, તસ્મિં સીહળદીપે ભૂતત્તા સીહળદીપકેન વાક્યેન વચનેન, સીહળભાસાયાતિ વુત્તં હોતિ.

પાળિનયાનુરૂપન્તિ પાળિનયસ્સ અનુરૂપં કત્વા, માગધભાસાય પરિવત્તિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અજ્ઝેસનન્તિ ગરુટ્ઠાનિયં પયિરુપાસિત્વા ગરુતરં પયોજનં ઉદ્દિસ્સ અભિપત્થના અજ્ઝેસના, તં અજ્ઝેસનં, આયાચનન્તિ અત્થો. તસ્સ ‘‘સમનુસ્સરન્તો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. કસ્સ અજ્ઝેસનન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધસિરિવ્હયસ્સ થેરસ્સા’’તિ. બુદ્ધસિરીતિ અવ્હયો નામં યસ્સ સોયં બુદ્ધસિરિવ્હયો, તસ્સ, ઇત્થન્નામસ્સ થેરસ્સ અજ્ઝેસનં સમ્મા આદરેન સમનુસ્સરન્તો હદયે ઠપેન્તોતિ અત્થો.

ઇદાનિ અત્તનો સંવણ્ણનાય કરણપ્પકારં દસ્સેન્તો ‘‘સંવણ્ણનં તઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તઞ્ચ ઇદાનિ વુચ્ચમાનં સંવણ્ણનં સમારભન્તો સકલાયપિ મહાઅટ્ઠકથાય ઇધ ગહેતબ્બતો મહાઅટ્ઠકથં તસ્સા ઇદાનિ વુચ્ચમાનાય સંવણ્ણનાય સરીરં કત્વા મહાપચ્ચરિયં યો વિનિચ્છયો વુત્તો, તથેવ કુરુન્દીનામાદીસુ વિસ્સુતાસુ અટ્ઠકથાસુ યો વિનિચ્છયો વુત્તો, તતોપિ વિનિચ્છયતો યુત્તમત્થં અપરિચ્ચજન્તો અન્તોગધત્થેરવાદં કત્વા સંવણ્ણનં સમારભિસ્સન્તિ પદત્થસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ અત્થો કથિયતિ એતાયાતિ અત્થકથા, સાયેવ અટ્ઠકથા ત્થકારસ્સ ટ્ઠકારં કત્વા ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૭; ૨.૮) વિય. મહાપચ્ચરિયન્તિ એત્થ પચ્ચરીતિ ઉળુમ્પં વુચ્ચતિ, તસ્મિં નિસીદિત્વા કતત્તા તમેવ નામં જાતં. કુરુન્દિવલ્લિવિહારો નામ અત્થિ, તત્થ કતત્તા કુરુન્દીતિ નામં જાતન્તિ વદન્તિ. આદિસદ્દેન અન્ધકટ્ઠકથં સઙ્ખેપટ્ઠકથઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. વિસ્સુતાસૂતિ સબ્બત્થ પત્થટાસુ, પાકટાસૂતિ વુત્તં હોતિ.

યુત્તમત્થન્તિ એત્થ તાવ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચૂળગણ્ઠિપદે ચ ઇદં વુત્તં ‘‘યુત્તમત્થન્તિ સંવણ્ણેતબ્બટ્ઠાનસ્સ યુત્તમત્થં, ન પન તત્થ અયુત્તમ્પિ અત્થીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. મહાગણ્ઠિપદે પનેત્થ ન કિઞ્ચિ વુત્તં. કેનચિ પન ‘‘મહાઅટ્ઠકથાનયેન વિનયયુત્તિયા વા યુત્તમત્થ’’ન્તિ વુત્તં, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ મહાપચ્ચરિઆદીસુપિ કત્થચિ અયુત્તસ્સાપિ અત્થસ્સ ઉપરિ વિભાવનતો. ‘‘અટ્ઠકથંયેવ ગહેત્વા સંવણ્ણનં કરિસ્સામી’’તિ વુત્તે અટ્ઠકથાસુ વુત્તત્થેરવાદાનં બાહિરભાવો સિયાતિ તેપિ અન્તોકત્તુકામો ‘‘અન્તોગધથેરવાદ’’ન્તિ આહ, થેરવાદેપિ અન્તોકત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સંવણ્ણનન્તિ અપરકાલકિરિયાય કમ્મનિદ્દેસો. પુબ્બે વુત્તં તુ ‘‘સંવણ્ણન’’ન્તિ વચનં તત્થેવ ‘‘સમારભન્તો’’તિ પુબ્બકાલકિરિયાય કમ્મભાવેન યોજેતબ્બં. સમ્માતિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન રસ્સભાવો કતોતિ વેદિતબ્બો.

એવં કરણપ્પકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સોતૂહિ પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘તં મે’’તિઆદિમાહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇદાનિ વુચ્ચમાનં તં મમ સંવણ્ણનં ધમ્મપદીપસ્સ તથાગતસ્સ ધમ્મં સાસનધમ્મં પાળિધમ્મં વા સક્કચ્ચં પટિમાનયન્તા પૂજેન્તા થિરેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતત્તા થેરા, અચિરપબ્બજિતત્તા નવા, તેસં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમા ચ ભિક્ખૂ પસન્નચિત્તા યથાવુત્તનયેન સપ્પયોજનત્તા ઉપરિ વક્ખમાનવિધિના પમાણત્તા ચ સદ્દહિત્વા પીતિસોમનસ્સયુત્તચિત્તા ઇસ્સાપકતા અહુત્વા નિસામેન્તુ સુણન્તૂતિ. તત્થ ધમ્મપ્પદીપસ્સાતિ ધમ્મોયેવ સત્તસન્તાનેસુ મોહન્ધકારવિધમનતો પદીપસદિસત્તા પદીપો અસ્સાતિ ધમ્મપદીપો, ભગવા. તસ્સ ધમ્મપદીપસ્સ.

ઇદાનિ અત્તનો સંવણ્ણનાય આગમવિસુદ્ધિં દસ્સેત્વા પમાણભાવં દસ્સેન્તો ‘‘બુદ્ધેના’’તિઆદિમાહ. યથેવ બુદ્ધેન યો ધમ્મો ચ વિનયો ચ વુત્તો, સો તસ્સ બુદ્ધસ્સ યેહિ પુત્તેહિ ધમ્મસેનાપતિઆદીહિ તથેવ ઞાતો, તેસં બુદ્ધપુત્તાનં મતિમચ્ચજન્તા સીહળટ્ઠકથાચરિયા યસ્મા પુરે અટ્ઠકથા અકંસૂતિ અયમેત્થ સમ્બન્ધો. તત્થ ધમ્મોતિ સુત્તાભિધમ્મે સઙ્ગણ્હાતિ, વિનયોતિ સકલં વિનયપિટકં. એત્તાવતા ચ સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં નિદ્દિટ્ઠં હોતિ. સકલઞ્હિ બુદ્ધવચનં ધમ્મવિનયવસેન દુવિધં હોતિ. વુત્તોતિ પાળિતો ચ અત્થતો ચ બુદ્ધેન ભગવતા વુત્તો. ન હિ ભગવતા અબ્યાકતં નામ તન્તિપદં અત્થિ, સબ્બેસંયેવ અત્થો કથિતો, તસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધેનેવ તિણ્ણં પિટકાનં અત્થવણ્ણનાક્કમોપિ ભાસિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ તત્થ ભગવતા પવત્તિતા પકિણ્ણકદેસનાયેવ હિ અટ્ઠકથા. તથેવ ઞાતોતિ યથેવ બુદ્ધેન વુત્તો, તથેવ એકપદમ્પિ એકક્ખરમ્પિ અવિનાસેત્વા અધિપ્પાયઞ્ચ અવિકોપેત્વા ઞાતો વિદિતોતિ અત્થો. તેસં મતિમચ્ચજન્તાતિ તેસં બુદ્ધપુત્તાનં અધિપ્પાયં અપરિચ્ચજન્તા. અટ્ઠકથા અકંસૂતિ અટ્ઠકથાયો અકંસુ. કત્થચિ ‘‘અટ્ઠકથામકંસૂ’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, તત્થાપિ સોયેવત્થો, મ-કારો પન પદસન્ધિવસેન આગતોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘અટ્ઠકથા’’તિ બહુવચનનિદ્દેસેન મહાપચ્ચરિયાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ.

તસ્માતિ યસ્મા તેસં બુદ્ધપુત્તાનં અધિપ્પાયં અવિકોપેત્વા પુરે અટ્ઠકથા અકંસુ, તસ્માતિ અત્થો. હીતિ નિપાતમત્તં હેતુઅત્થસ્સ ‘‘તસ્મા’’તિ ઇમિનાયેવ પકાસિતત્તા. યદિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં સબ્બમ્પિ પમાણં, એવં સતિ તત્થ પમાદલેખાપિ પમાણં સિયાતિ આહ ‘‘વજ્જયિત્વાન પમાદલેખ’’ન્તિ. તત્થ પમાદલેખન્તિ અપરભાગે પોત્થકારુળ્હકાલે પમજ્જિત્વા લિખનવસેન પવત્તં પમાદપાઠં. ઇદં વુત્તં હોતિ – પમાદેન સતિં અપચ્ચુપટ્ઠપેત્વા અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગે ‘‘સચ્ચેપિ અલિકેપિ દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તવચનસદિસં યં લિખિતં, તં વજ્જયિત્વા અપનેત્વા સબ્બં પમાણન્તિ. વક્ખતિ હિ તત્થ –

‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પન સચ્ચેપિ અલિકેપિ દુક્કટમેવ વુત્તં, તં પમાદલિખિતન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગે પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટં નામ અત્થી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૪).

કેસં પમાણન્તિ આહ ‘‘સિક્ખાસુ સગારવાનં ઇધ પણ્ડિતાન’’ન્તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. પુન ‘‘યસ્મા’’તિ વચનસ્સ કો સમ્બન્ધોતિ ચે? એત્થ તાવ મહાગણ્ઠિપદે ગણ્ઠિપદે ચ ન કિઞ્ચિ વુત્તં, મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે પન ચૂળગણ્ઠિપદે ચ ઇદં વુત્તં ‘‘યસ્મા પમાણં, તસ્મા નિસામેન્તુ પસન્નચિત્તા’’તિ. એવમસ્સ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા અટ્ઠકથાસુ વુત્તં પમાણં, તસ્મા ઇધ વુત્તમ્પિ પમાણમેવાતિ પાઠસેસં કત્વા વજિરબુદ્ધિત્થેરો વદતિ. તત્થ ઇધાતિ ઇમિસ્સા સમન્તપાસાદિકાયાતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

તત્થ ‘‘યસ્મા’’તિ વચનસ્સ પઠમં વુત્તસમ્બન્ધવસેન અટ્ઠકથાસુ વુત્તં સબ્બમ્પિ પમાણન્તિ સાધિતત્તા ઇદાનિ વુચ્ચમાનાપિ સંવણ્ણના કેવલં વચનમત્તેનેવ ભિન્ના, અત્થતો પન અટ્ઠકથાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘તતો ચ ભાસન્તરમેવા’’તિઆદિમાહ. પચ્છા વુત્તસમ્બન્ધવસેન પન ઇધ વુત્તમ્પિ કસ્મા પમાણન્તિ ચે? યસ્મા વચનમત્તં ઠપેત્વા એસાપિ અટ્ઠકથાયેવ, તસ્મા પમાણન્તિ દસ્સેતું ‘‘તતો ચ ભાસન્તરમેવા’’તિઆદિમાહ. એવમાકુલં દુબ્બિઞ્ઞેય્યસભાવઞ્ચ કત્વા ગણ્ઠિપદેસુ સમ્બન્ધો દસ્સિતો, અનાકુલવચનો ચ ભદન્તબુદ્ધઘોસાચરિયો. ન હિ સો એવમાકુલં કત્વા વત્તુમરહતિ, તસ્મા યથાધિપ્પેતમત્થમનાકુલં સુવિઞ્ઞેય્યઞ્ચ કત્વા યથાઠિતસ્સ સમ્બન્ધવસેનેવ દસ્સયિસ્સામ. કથં? યસ્મા અટ્ઠકથાસુ વુત્તં પમાણં, તસ્મા સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. યદિ નામ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં પમાણં, અયં પન ઇદાનિ વુચ્ચમાના કસ્મા સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ આહ ‘‘તતો ચ ભાસન્તરમેવ હિત્વા’’તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા અટ્ઠકથાસુ વુત્તં પમાણં, યસ્મા ચ અયં સંવણ્ણનાપિ ભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિમત્તવિસિટ્ઠા, અત્થતો પન અભિન્નાવ, તતોયેવ ચ પમાણભૂતા હેસ્સતિ, તસ્મા સક્કચ્ચં આદરં કત્વા અનુસિક્ખિતબ્બાતિ. તથા હિ પોરાણટ્ઠકથાનં પમાણભાવો, ઇમિસ્સા ચ સંવણ્ણનાય ભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિમત્તવિસિટ્ઠાય અત્થતો તતો અભિન્નભાવોતિ ઉભયમ્પેતં સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બભાવહેતૂતિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ કેવલં પોરાણટ્ઠકથાનં સતિપિ પમાણભાવે અયં સંવણ્ણના તતો ભિન્ના અત્થતો અઞ્ઞાયેવ ચ સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ વત્તુમરહતિ, નાપિ ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય તતોઅભિન્નભાવેપિ પોરાણટ્ઠકથાનં અસતિ પમાણભાવે અયં સંવણ્ણના સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ વત્તું યુત્તરૂપા હોતિ, તસ્મા યથાવુત્તનયેન ઉભયમ્પેતં સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બભાવહેતૂતિ દટ્ઠબ્બં.

તતોતિ અટ્ઠકથાતો. ભાસન્તરમેવ હિત્વાતિ કઞ્ચુકસદિસં સીહળભાસં અપનેત્વા. વિત્થારમગ્ગઞ્ચ સમાસયિત્વાતિ પોરાણટ્ઠકથાસુ ઉપરિ વુચ્ચમાનમ્પિ આનેત્વા તત્થ તત્થ પપઞ્ચિતં ‘‘ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નોતિ ભિક્ખૂ’’તિ (પારા. ૪૫) એત્થ અપલોકનાદીનં ચતુન્નમ્પિ કમ્માનં વિત્થારકથા વિય તાદિસં વિત્થારમગ્ગં સઙ્ખિપિત્વા વણ્ણયિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. તથા હિ વક્ખતિ –

‘‘એત્થ ચ ઞત્તિચતુત્થકમ્મં એકમેવ આગતં, ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ નીહરિત્વા વિત્થારતો કથેતબ્બાનીતિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તાનિ ચ ‘અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મ’ન્તિ પટિપાટિયા ઠપેત્વા વિત્થારેન ખન્ધકતો પરિવારાવસાને કમ્મવિભઙ્ગતો ચ પાળિં આહરિત્વા કથિતાનિ. તાનિ મયં પરિવારાવસાને કમ્મવિભઙ્ગેયેવ વણ્ણયિસ્સામ. એવઞ્હિ સતિ પઠમપારાજિકવણ્ણના ચ ન ભારિયા ભવિસ્સતિ, યથાઠિતાય ચ પાળિયા વણ્ણના સુવિઞ્ઞેય્યા ભવિસ્સતિ, તાનિ ચ ઠાનાનિ અસુઞ્ઞાનિ ભવિસ્સન્તિ, તસ્મા અનુપદવણ્ણનમેવ કરોમા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫ ભિક્ખુપદભાજનીયવણ્ણના).

વિનિચ્છયં સબ્બમસેસયિત્વાતિ તંતંઅટ્ઠકથાસુ વુત્તં સબ્બમ્પિ વિનિચ્છયં અસેસયિત્વા સેસં અકત્વા, કિઞ્ચિમત્તમ્પિ અપરિચ્ચજિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વણ્ણિતું યુત્તરૂપં હુત્વા અનુક્કમેન આગતં પાળિં અપરિચ્ચજિત્વા સંવણ્ણનતો સીહળટ્ઠકથાસુ અયુત્તટ્ઠાને વણ્ણિતં યથાઠાનેયેવ સંવણ્ણનતો ચ વુત્તં ‘‘તન્તિક્કમં કિઞ્ચિ અવોક્કમિત્વા’’તિ, કિઞ્ચિ પાળિક્કમં અનતિક્કમિત્વા અનુક્કમેનેવ વણ્ણયિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો.

સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થન્તિ સુત્તન્તપાળિયં આગતાનમ્પિ વચનાનમત્થં. સીહળટ્ઠકથાસુ ‘‘સુત્તન્તિકાનં ભારો’’તિ વત્વા અવુત્તાનમ્પિ વેરઞ્જકણ્ડાદીસુ ઝાનકથાઆનાપાનસ્સતિસમઆધિઆદીનં સુત્તન્તવચનાનમત્થં તંતંસુત્તાનુરૂપં સબ્બસો પરિદીપયિસ્સામીતિ અધિપ્પાયો. હેસ્સતીતિ ભવિસ્સતિ, કરિયિસ્સતીતિ વા અત્થો. એત્થ ચ પઠમસ્મિં અત્થવિકપ્પે ભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિકં ચતુબ્બિધં કિચ્ચં નિપ્ફાદેત્વા સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં પરિદીપયન્તી અયં વણ્ણના ભવિસ્સતીતિ વણ્ણનાય વસેન સમાનકત્તુકતા વેદિતબ્બા. પચ્છિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે પન હેટ્ઠાવુત્તભાસન્તરપરિચ્ચાગાદિં કત્વા સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં પરિદીપયન્તી અયં વણ્ણના અમ્હેહિ કરિયિસ્સતીતિ એવં આચરિયવસેન સમાનકત્તુકતા વેદિતબ્બા. વણ્ણનાપીતિ એત્થ અપિસદ્દં ગહેત્વા ‘‘તસ્માપિ સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ યોજેતબ્બ’’ન્તિ ચૂળગણ્ઠિપદે વુત્તં. તત્થ પુબ્બે વુત્તપ્પયોજનવિસેસં પમાણભાવઞ્ચ સમ્પિણ્ડેતીતિ અધિપ્પાયો. મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે પન ‘‘તસ્મા સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાપી’’તિ સમ્બન્ધો વુત્તો. એત્થ પન ન કેવલં અયં વણ્ણના હેસ્સતિ, અથ ખો અનુસિક્ખિતબ્બાપીતિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેતીતિ અધિપ્પાયો. એત્થાપિ યથાઠિતવસેનેવ અપિસદ્દસ્સ અત્થો ગહેતબ્બોતિ અમ્હાકં ખન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા અટ્ઠકથાસુ વુત્તં પમાણં, યસ્મા ચ અયં વણ્ણનાપિ તતો અભિન્નત્તા પમાણભૂતાયેવ હેસ્સતિ, તસ્મા સક્કચ્ચં અનુસિક્ખિતબ્બાતિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બાહિરનિદાનકથા

ઇદાનિ ‘‘તં વણ્ણયિસ્સં વિનય’’ન્તિ પટિઞ્ઞાતત્તા યથાપટિઞ્ઞાતવિનયસંવણ્ણનં કત્તુકામો સંવરવિનયપહાનવિનયાદિવસેન વિનયસ્સ બહુવિધત્તા ઇધ સંવણ્ણેતબ્બભાવેન અધિપ્પેતો તાવ વિનયો વવત્થપેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તાસુ ગાથાસુ. તાવ-સદ્દો પઠમન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે દટ્ઠબ્બો. તેન પઠમં વિનયં વવત્થપેત્વા પચ્છા તસ્સ વણ્ણનં કરિસ્સામીતિ દીપેતિ. વવત્થપેતબ્બોતિ નિયમેતબ્બો. તેનેતં વુચ્ચતીતિ યસ્મા વવત્થપેતબ્બો, તેન હેતુના એતં ‘‘વિનયો નામા’’તિઆદિકં નિયામકવચનં વુચ્ચતીતિ અત્થો. અસ્સાતિ વિનયસ્સ. માતિકાતિ ઉદ્દેસો. સો હિ નિદ્દેસપદાનં જનનીઠાને ઠિતત્તા માતા વિયાતિ માતિકાતિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિ વણ્ણેતબ્બમત્થં માતિકં ઠપેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘વુત્તં યેના’’તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – એતં ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતી’’તિઆદિનિદાનવચનપટિમણ્ડિતં વિનયપિટકં યેન પુગ્ગલેન વુત્તં, યસ્મિં કાલે વુત્તં, યસ્મા કારણા વુત્તં, યેન ધારિતં, યેન ચ આભતં, યેસુ પતિટ્ઠિતં, એતં યથાવુત્તવિધાનં વત્વા તતો ‘‘તેન સમયેના’’તિઆદિપાઠસ્સ અત્થં અનેકપ્પકારતો દસ્સયન્તો વિનયસ્સ અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ. એત્થ ચ ‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા’’તિ ઇદં વચનં ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિનિદાનવચનમત્તં અપેક્ખિત્વા વત્તુકામોપિ વિસું અવત્વા ‘‘નિદાનેન આદિકલ્યાણં, ‘ઇદમવોચા’તિ નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ ચ વચનતો નિદાનનિગમનાનિપિ સત્થુદેસનાય અનુવિધાનત્તા તદન્તોગધાનેવાતિ નિદાનસ્સપિ વિનયપાળિયંયેવ અન્તોગધત્તા ‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા’’તિ ઇદમ્પિ વિનયપિટકસમ્બન્ધંયેવ કત્વા માતિકં ઠપેસિ. માતિકાય હિ ‘‘એત’’ન્તિ વુત્તં વિનયપિટકંયેવ સામઞ્ઞતો સબ્બત્થ સમ્બન્ધમુપગચ્છતિ.

ઇદાનિ પન તં વિસું નીહરિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ વુત્તં યેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ માતિકાપદેસુ. અથ કસ્મા ઇદમેવ વચનં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદઞ્હી’’તિઆદિ. ઇદન્તિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિવચનં. હિ-સદ્દો યસ્માતિ અત્થે દટ્ઠબ્બો, યસ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ અત્તનો પચ્ચક્ખં કત્વા વુત્તવચનં ન હોતિ, ભગવતા વુત્તવચનં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ આહચ્ચ ભાસિતં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો’’તિ કેનચિ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ અત્તનો ધરમાનકાલે વુત્તવચનં ન હોતી’’તિ લિખિતં. તદુભયમ્પિ અત્થતો સમાનમેવ. ઇદાનિ પઞ્હકરણં વત્વા અનુક્કમેન યથાવુત્તપઞ્હવિસ્સજ્જનં કરોન્તો ‘‘આયસ્મતા’’તિઆદિમાહ. ઇમિના પુગ્ગલં નિયમેતિ, ‘‘તઞ્ચા’’તિઆદિના કાલં નિયમેતિ. તઞ્ચ ઉપાલિત્થેરેન વુત્તવચનં કાલતો પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તન્તિ અત્થો.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

ઇદાનિ તં પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેતુકામો તસ્સા તન્તિઆરુળ્હાય ઇધ વચને કારણં દસ્સેન્તો ‘‘પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચેસા…પે… વેદિતબ્બા’’તિ આહ. પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચેસાતિ ચ-સદ્દો ઈદિસેસુ ઠાનેસુ વત્તબ્બસમ્પિણ્ડનત્થો, તઞ્ચ પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં, એસા ચ પઠમમહાસઙ્ગીતિ એવં વેદિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપઞ્ઞાસત્થો વા ચ-સદ્દો. ઉપઞ્ઞાસોતિ ચ વાક્યારમ્ભો વુચ્ચતિ. એસા હિ ગન્થકારાનં પકતિ, યદિદં કિઞ્ચિ વત્વા પુન પરં વત્તુમારભન્તાનં ચસદ્દપ્પયોગો. યં પન કેનચિ વુત્તં ‘‘પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અતિરેકત્થો, તેન અઞ્ઞાપિ અત્થીતિ દીપેતી’’તિ. તદેવ તસ્સ ગન્થક્કમે અકોવિદતં દસ્સેતિ. ન હેત્થ ચસદ્દેન અતિરેકત્થો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ ચેત્થ એતદત્થોયેવ ચ-કારો અધિપ્પેતો સિયા, એવં સતિ ન કત્તબ્બોયેવ પઠમસદ્દેનેવ અઞ્ઞાસં દુતિયાદિસઙ્ગીતીનમ્પિ અત્થિભાવસ્સ દીપિતત્તા. દુતિયાદિં ઉપાદાય હિ પઠમસદ્દપ્પયોગો દીઘાદિં ઉપાદાય રસ્સાદિસદ્દપ્પયોગો વિય. યથાપચ્ચયં તત્થ તત્થ દેસિતત્તા પઞ્ઞત્તત્તા ચ વિપ્પકિણ્ણાનં ધમ્મવિનયાનં સઙ્ગહેત્વા ગાયનં કથનં સઙ્ગીતિ. એતેન તંતંસિક્ખાપદાનં સુત્તાનઞ્ચ આદિપરિયોસાનેસુ અન્તરન્તરા ચ સમ્બન્ધવસેન ઠપિતં સઙ્ગીતિકારવચનં સઙ્ગહિતં હોતિ. મહાવિસયત્તા પૂજનીયત્તા ચ મહતી સઙ્ગીતિ મહાસઙ્ગીતિ, પઠમા મહાસઙ્ગીતિ પઠમમહાસઙ્ગીતિ. નિદાનકોસલ્લત્થન્તિ નિદદાતિ દેસનં દેસકાલાદિવસેન અવિદિતં વિદિતં કત્વા નિદસ્સેતીતિ નિદાનં, તત્થ કોસલ્લં નિદાનકોસલ્લં, તદત્થન્તિ અત્થો.

સત્તાનં દસ્સનાનુત્તરિયસરણાદિપટિલાભહેતુભૂતાસુ વિજ્જમાનાસુપિ અઞ્ઞાસુ ભગવતો કિરિયાસુ ‘‘બુદ્ધો બોધેય્ય’’ન્તિ પટિઞ્ઞાય અનુલોમનતો વેનેય્યાનં મગ્ગફલુપ્પત્તિહેતુભૂતા કિરિયા નિપ્પરિયાયેન બુદ્ધકિચ્ચન્તિ આહ ‘‘ધમ્મચક્કપ્પવત્તનઞ્હિ આદિં કત્વા’’તિ. તત્થ સદ્ધિન્દ્રિયાદિધમ્મોયેવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. અથ વા ચક્કન્તિ આણા, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મઞ્ચ તં ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ –

‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મચરિયાય પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૦).

કતબુદ્ધકિચ્ચેતિ કતં પરિનિટ્ઠાપિતં બુદ્ધકિચ્ચં યેન, તસ્મિં કતબુદ્ધકિચ્ચે ભગવતિ લોકનાથેતિ સમ્બન્ધો. એતેન બુદ્ધકત્તબ્બસ્સ કસ્સચિપિ અસેસિતભાવં દસ્સેતિ. તતોયેવ હિ સો ભગવા પરિનિબ્બુતોતિ. નનુ ચ સાવકેહિ વિનીતાપિ વિનેય્યા ભગવતાયેવ વિનીતા હોન્તિ, તથા હિ સાવકભાસિતં સુત્તં બુદ્ધવચનન્તિ વુચ્ચતિ, સાવકવિનેય્યા ચ ન તાવ વિનીતાતિ? નાયં દોસો તેસં વિનયનૂપાયસ્સ સાવકેસુ ઠપિતત્તા. તેનેવાહ –

‘‘ન તાવાહં પાપિમ પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, યાવ ન ભિક્ખૂ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૬૮).

‘‘કુસિનારાય’’ન્તિઆદિના ભગવતો પરિનિબ્બુતદેસકાલવિસેસદસ્સનં, ‘‘અપરિનિબ્બુતો ભગવા’’તિ ગાહસ્સ મિચ્છાભાવદસ્સનત્થં લોકે જાતસંવડ્ઢભાવદસ્સનત્થઞ્ચ. તથા હિ મનુસ્સભાવસ્સ સુપાકટકરણત્થં મહાબોધિસત્તા ચરિમભવે દારપરિગ્ગહાદીનિપિ કરોન્તીતિ. કુસિનારાયન્તિ એવંનામકે નગરે. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ તસ્સ નગરસ્સ ઉપવત્તનભૂતં મલ્લરાજૂનં સાલવનુય્યાનં દસ્સેતિ. તત્થ નગરં પવિસિતુકામા ઉય્યાનતો ઉપેચ્ચ વત્તન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ ઉપવત્તનન્તિ સાલવનં વુચ્ચતિ. યથા હિ અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં, એવં તં ઉય્યાનં કુસિનારાય દક્ખિણપચ્છિમદિસાય હોતિ. યથા ચ થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા, તસ્મા તં ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યમકસાલાનમન્તરેતિ યમકસાલાનં વેમજ્ઝે. તત્થ કિર ભગવતો પઞ્ઞત્તસ્સ પરિનિબ્બાનમઞ્ચસ્સ એકા સાલપન્તિ સીસભાગે હોતિ, એકા પાદભાગે, તત્રાપિ એકો તરુણસાલો સીસભાગસ્સ આસન્નો હોતિ, એકો પાદભાગસ્સ, તસ્મા ‘‘યમકસાલાનમન્તરે’’તિ વુત્તં. અપિ ચ ‘‘યમકસાલા નામ મૂલક્ખન્ધવિટપપત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બેત્વા ઠિતસાલા’’તિપિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં.

અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ ઉપાદીયતે કમ્મકિલેસેહીતિ ઉપાદિ, વિપાકક્ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં. સો પન ઉપાદિ કિલેસાભિસઙ્ખારમારનિમ્મથનેન નિબ્બાનપ્પત્તિયં અનોસ્સટ્ઠો, ઇધ ખન્ધમચ્ચુમારનિમ્મથનેન ઓસ્સટ્ઠો નિસેસિતોતિ અયં અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ નત્થિ એતિસ્સા ઉપાદિસેસોતિ કત્વા. નિબ્બાનધાતૂતિ ચેત્થ નિબ્બુતિમત્તં અધિપ્પેતં, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચાયં કરણનિદ્દેસો. પરિનિબ્બાનેતિ પરિનિબ્બાનટ્ઠાને, નિમિત્તત્થે વા ભુમ્મવચનં, પરિનિબ્બાનહેતુ સન્નિપતિતાનન્તિ અત્થો. સઙ્ઘસ્સ થેરો સઙ્ઘત્થેરો. સો પન સઙ્ઘો કિંપરિમાણોતિ આહ ‘‘સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાન’’ન્તિ. નિચ્ચસાપેક્ખત્તા હિ ઈદિસેસુ સમાસો હોતિયેવ યથા ‘‘દેવદત્તસ્સ ગરુકુલ’’ન્તિ. સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાનન્તિ ચ સઙ્ઘત્થેરાનંયેવ સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાનં. તદા હિ ‘‘સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ એત્તકા’’તિ પમાણરહિતા. તથા હિ વેળુવગામે વેદનાવિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાય ‘‘ન ચિરેન ભગવા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ સુત્વા તતો તતો આગતેસુ ભિક્ખૂસુ એકભિક્ખુપિ પક્કન્તો નામ નત્થિ, તસ્મા ગણનં વીતિવત્તો સઙ્ઘો અહોસિ. આયસ્મા મહાકસ્સપો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થ મહાકસ્સપોતિ મહન્તેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતત્તા મહન્તો કસ્સપોતિ મહાકસ્સપો, અપિચ કુમારકસ્સપત્થેરં ઉપાદાય અયં મહાથેરો ‘‘મહાકસ્સપો’’તિ વુચ્ચતિ. અથ કિમત્થં આયસ્મા મહાકસ્સપો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ઉસ્સાહં જનેસીતિ આહ ‘‘સત્તાહપરિનિબ્બુતે’’તિઆદિ. સત્ત અહાનિ સમાહટાનિ સત્તાહં, સત્તાહં પરિનિબ્બુતસ્સ અસ્સાતિ સત્તાહપરિનિબ્બુતો, ભગવા, તસ્મિં સત્તાહપરિનિબ્બુતે ભગવતિ, ભગવતો પરિનિબ્બાનદિવસતો પટ્ઠાય સત્તાહે વીતિવત્તેતિ વુત્તં હોતિ. સુભદ્દેન વુડ્ઢપબ્બજિતેન વુત્તવચનં સમનુસ્સરન્તોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ સુભદ્દોતિ તસ્સ નામં, વુડ્ઢકાલે પન પબ્બજિતત્તા વુડ્ઢપબ્બજિતોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘અલં આવુસો’’તિઆદિના તેન વુત્તવચનં નિદસ્સેતિ. સો હિ સત્તાહપરિનિબ્બુતે ભગવતિ આયસ્મતા મહાકસ્સપત્થેરેન સદ્ધિં પાવાય કુસિનારં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નેસુ પઞ્ચમત્તેસુ ભિક્ખુસતેસુ અવીતરાગે ભિક્ખૂ અન્તરામગ્ગે દિટ્ઠઆજીવકસ્સ સન્તિકા ભગવતો પરિનિબ્બાનં સુત્વા પત્તચીવરાનિ છડ્ડેત્વા બાહા પગ્ગય્હ નાનપ્પકારં પરિદેવન્તે દિસ્વા એવમાહ.

કસ્મા પન સો એવમાહ? ભગવતિ આઘાતેન. અયં કિર સો ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૩) આગતે આતુમાવત્થુસ્મિં નહાપિતપુબ્બકો વુડ્ઢપબ્બજિતો ભગવતિ કુસિનારતો નિક્ખમિત્વા અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં આતુમં ગચ્છન્તે ‘‘ભગવા આગચ્છતી’’તિ સુત્વા આગતકાલે ‘‘યાગુદાનં કરિસ્સામી’’તિ સામણેરભૂમિયં ઠિતે દ્વે પુત્તે એતદવોચ ‘‘ભગવા કિર તાતા આતુમં આગચ્છતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ, ગચ્છથ તુમ્હે તાતા ખુરભણ્ડં આદાય નાળિયાવાપકેન અનુઘરકં અનુઘરકં આહિણ્ડથ, લોણમ્પિ તેલમ્પિ તણ્ડુલમ્પિ ખાદનીયમ્પિ સંહરથ, ભગવતો આગતસ્સ યાગુદાનં કરિસ્સામી’’તિ. તે તથા અકંસુ. અથ ભગવતિ આતુમં આગન્ત્વા ભુસાગારકં પવિટ્ઠે સુભદ્દો સાયન્હસમયં ગામદ્વારં ગન્ત્વા મનુસ્સે આમન્તેત્વા ‘‘હત્થકમ્મમત્તં મે દેથા’’તિ હત્થકમ્મં યાચિત્વા ‘‘કિં ભન્તે કરોમા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ગણ્હથા’’તિ સબ્બૂપકરણાનિ ગાહાપેત્વા વિહારે ઉદ્ધનાનિ કારેત્વા એકં કાળકં કાસાવં નિવાસેત્વા તાદિસમેવ પારુપિત્વા ‘‘ઇદં કરોથ, ઇદં કરોથા’’તિ સબ્બરત્તિં વિચારેન્તો સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા ભોજ્જયાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ પટિયાદાપેસિ. ભોજ્જયાગુ નામ ભુઞ્જિત્વા પાતબ્બયાગુ, તત્થ સપ્પિમધુફાણિતમચ્છમંસપુપ્ફફલરસાદિ યં કિઞ્ચિ ખાદનીયં નામ અત્થિ, તં સબ્બં પવિસતિ, કીળિતુકામાનં સીસમક્ખનયોગ્ગા હોતિ સુગન્ધગન્ધા.

અથ ભગવા કાલસ્સેવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય ચરિતું આતુમાભિમુખો પાયાસિ. મનુસ્સા તસ્સ આરોચેસું ‘‘ભગવા પિણ્ડાય ગામં પવિસતિ, તયા કસ્સ યાગુ પટિયાદિતા’’તિ. સો યથાનિવત્થપારુતેહેવ તેહિ કાળકકાસાવેહિ એકેન હત્થેન દબ્બિઞ્ચ કટચ્છુઞ્ચ ગહેત્વા બ્રહ્મા વિય દક્ખિણજાણુમણ્ડલં ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દિત્વા ‘‘પટિગ્ગણ્હતુ મે ભન્તે ભગવા યાગુ’’ન્તિ આહ. તતો ‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તી’’તિ ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૩) આગતનયેન ભગવા પુચ્છિત્વા ચ સુત્વા ચ તં વુડ્ઢપબ્બજિતં વિગરહિત્વા તસ્મિં વત્થુસ્મિં અકપ્પિયસમાદાપનસિક્ખાપદં ખુરભણ્ડપરિહરણસિક્ખાપદઞ્ચાતિ દ્વે સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેત્વા ‘‘ભિક્ખવે અનેકકપ્પકોટિયો ભોજનં પરિયેસન્તેહેવ વીતિનામિતા, ઇદં પન તુમ્હાકં અકપ્પિયં, અધમ્મેન ઉપ્પન્નભોજનં ઇમં પરિભુઞ્જિત્વા અનેકાનિ અત્તભાવસહસ્સાનિ અપાયેસ્વેવ નિબ્બત્તિસ્સન્તિ, અપેથ મા ગણ્હથા’’તિ ભિક્ખાચારાભિમુખો અગમાસિ, એકભિક્ખુનાપિ ન કિઞ્ચિ ગહિતં.

સુભદ્દો અનત્તમનો હુત્વા ‘‘અયં ‘સબ્બં જાનામી’તિ આહિણ્ડતિ, સચે ન ગહેતુકામો પેસેત્વા આરોચેતબ્બં અસ્સ, પક્કાહારો નામ સબ્બચિરં તિટ્ઠન્તો સત્તાહમત્તં તિટ્ઠેય્ય, ઇદઞ્ચ મમ યાવજીવં પરિયત્તં અસ્સ, સબ્બં તેન નાસિતં, અહિતકામો અયં મય્હ’’ન્તિ ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા દસબલે ધરમાને કિઞ્ચિ વત્તું નાસક્ખિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘અયં ઉચ્ચકુલા પબ્બજિતો મહાપુરિસો, સચે કિઞ્ચિ વક્ખામિ, મમંયેવ સન્તજ્જેસ્સતી’’તિ. સ્વાયં અજ્જ મહાકસ્સપત્થેરેન સદ્ધિં આગચ્છન્તો ‘‘પરિનિબ્બુતો ભગવા’’તિ સુત્વા લદ્ધસ્સાસો વિય હટ્ઠતુટ્ઠો એવમાહ. થેરો પન તં સુત્વા હદયે પહારં વિય મત્થકે પતિતસુક્કાસનિં વિય મઞ્ઞિ, ધમ્મસંવેગો ચસ્સ ઉપ્પજ્જિ ‘‘સત્તાહમત્તપરિનિબ્બુતો ભગવા, અજ્જાપિસ્સ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં ધરતિયેવ, દુક્ખેન ભગવતા આરાધિતસાસને નામ એવં લહું મહન્તં પાપકસટં કણ્ટકો ઉપ્પન્નો, અલં ખો પનેસ પાપો વડ્ઢમાનો અઞ્ઞેપિ એવરૂપે સહાયે લભિત્વા સાસનં ઓસક્કાપેતુ’’ન્તિ.

તતો થેરો ચિન્તેસિ ‘‘સચે ખો પનાહં ઇમં મહલ્લકં ઇધેવ પિલોતિકં નિવાસેત્વા છારિકાય ઓકિરાપેત્વા નીહરાપેસ્સામિ, મનુસ્સા ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સરીરે ધરમાનેયેવ સાવકા વિવદન્તી’તિ અમ્હાકં દોસં દસ્સેસ્સન્તિ, અધિવાસેમિ તાવ. ભગવતા હિ દેસિતધમ્મો અસઙ્ગહિતપુપ્ફરાસિસદિસો, તત્થ યથા વાતેન પહટપુપ્ફાનિ યતો વા તતો વા ગચ્છન્તિ, એવમેવ એવરૂપાનં વસેન ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે વિનયે એકં દ્વે સિક્ખાપદાનિ નસ્સિસ્સન્તિ વિનસ્સિસ્સન્તિ, સુત્તે એકો દ્વે પઞ્હવારા નસ્સિસ્સન્તિ, અભિધમ્મે એકં દ્વે ભૂમન્તરાનિ નસ્સિસ્સન્તિ, એવં અનુક્કમેન મૂલે નટ્ઠે પિસાચસદિસા ભવિસ્સામ, તસ્મા ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કરિસ્સામિ, એવં સતિ દળ્હસુત્તેન સઙ્ગહિતપુપ્ફાનિ વિય અયં ધમ્મવિનયો નિચ્ચલો ભવિસ્સતિ. એતદત્થઞ્હિ ભગવા મય્હં તીણિ ગાવુતાનિ પચ્ચુગ્ગમનં અકાસિ, તીહિ ઓવાદેહિ ઉપસમ્પદં અકાસિ, કાયતો ચીવરપરિવત્તનં અકાસિ, આકાસે પાણિં ચાલેત્વા ચન્દોપમપટિપદં કથેન્તો મઞ્ઞેવ સક્ખિં કત્વા કથેસિ, તિક્ખત્તું સકલસાસનરતનં પટિચ્છાપેસિ, માદિસે ભિક્ખુમ્હિ તિટ્ઠમાને અયં પાપો સાસને વડ્ઢિં મા અલત્થુ, યાવ અધમ્મો ન દિપ્પતિ, ધમ્મો ન પટિબાહીયતિ, અવિનયો ન દિપ્પતિ, વિનયો ન પટિબાહીયતિ, અધમ્મવાદિનો ન બલવન્તો હોન્તિ, ધમ્મવાદિનો ન દુબ્બલા હોન્તિ, અવિનયવાદિનો ન બલવન્તો હોન્તિ, વિનયવાદિનો ન દુબ્બલા હોન્તિ, તાવ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિસ્સામિ, તતો ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો પહોનકં ગહેત્વા કપ્પિયાકપ્પિયે કથેસ્સન્તિ, અથાયં પાપો સયમેવ નિગ્ગહં પાપુણિસ્સતિ, પુન સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્ખિસ્સતિ, સાસનં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ ભવિસ્સતી’’તિ. ચિન્તેત્વા સો ‘‘એવં નામ મય્હં ચિત્તં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ કસ્સચિ અનારોચેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સમસ્સાસેત્વા અથ પચ્છા ધાતુભાજનદિવસે ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસિ. તેન વુત્તં ‘‘આયસ્મા મહાકસ્સપો સત્તાહપરિનિબ્બુતે…પે… ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસી’’તિ.

તત્થ અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં. આવુસોતિ પરિદેવન્તે ભિક્ખૂ આલપતિ. મા સોચિત્થાતિ ચિત્તે ઉપ્પન્નબલવસોકેન મા સોચિત્થ. મા પરિદેવિત્થાતિ વાચાય મા પરિદેવિત્થ ‘‘પરિદેવનં વિલાપો’’તિ વચનતો. ઇદાનિ અસોચનાદીસુ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુમુત્તા મય’’ન્તિઆદિમાહ. તેન મહાસમણેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં, તતો મહાસમણતો સુટ્ઠુ મુત્તા મયન્તિ અત્થો, ઉપદ્દુતા ચ હોમ તદાતિ અધિપ્પાયો. હોમાતિ વા અતીતત્થે વત્તમાનવચનં, અહુમ્હાતિ અત્થો, અનુસ્સરન્તો ધમ્મસંવેગવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મસભાવચિન્તાવસેન પવત્તં સહોત્તપ્પઞાણં ધમ્મસંવેગો. વુત્તઞ્હેતં –