૩. પત્તવગ્ગો

૧. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૮-૬૦૨. પત્તવગ્ગસ્સ પઠમે ભણ્ડન્તિ વિક્કેતબ્બભણ્ડં. યસ્મા વણ્ણસદ્દો સણ્ઠાનજાતિરૂપાયતનકારણપમાણગુણપસંસાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘મહન્તં સપ્પરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૪૨) હિ સણ્ઠાનં વુચ્ચતિ. ‘‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીનો અઞ્ઞો વણ્ણો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૦૨) જાતિ. ‘‘પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૦૩) રૂપાયતનં.

‘‘ન હરામિ ન ભઞ્જામિ, આરા સિઙ્ઘામિ વારિજં;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધત્થેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૪; જા. ૧.૬.૧૧૬) –

આદીસુ કારણં. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણં. ‘‘કદા સઞ્ઞુળ્હા પન તે ગહપતિ ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) ગુણો. ‘‘વણ્ણારહસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૩) પસંસા. તસ્મા વુત્તં ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણાતિ તીણિ પત્તસ્સ પમાણાની’’તિ.

અડ્ઢતેરસપલા હોતીતિ એત્થ ‘‘માસાનં અડ્ઢતેરસપલાનિ ગણ્હાતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘મગધનાળિ નામ છપસતા નાળી’’તિ કેચિ. ‘‘અટ્ઠપસતા’’તિ અપરે. તત્થ પુરિમાનં મતેન તિપસતાય નાળિયા દ્વે નાળિયો એકા મગધનાળિ હોતિ, પચ્છિમાનં ચતુપસતાય નાળિયા દ્વે નાળિયો એકા મગધનાળિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન ‘‘પકતિયા ચતુમુટ્ઠિકં કુડુવં, ચતુકુડુવં નાળિકં, તાય નાળિયા સોળસ નાળિયો દોણં, તં પન મગધનાળિયા દ્વાદસ નાળિયો હોન્તી’’તિ વુત્તં, તસ્મા તેન નયેન ‘‘મગધનાળિ નામ પઞ્ચ કુડુવાનિ એકઞ્ચ મુટ્ઠિં એકાય મુટ્ઠિયા તતિયઞ્ચ ભાગં ગણ્હાતી’’તિ વેદિતબ્બં.

સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતોતિ જીરકાદિસબ્બસમ્ભારેહિ સઙ્ખતો. આલોપસ્સ આલોપસ્સ અનુરૂપન્તિ એત્થ ‘‘બ્યઞ્જનસ્સ મત્તા નામ ઓદનચતુત્થો ભાગો’’તિ બ્રહ્માયુસુત્તસ્સ અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૭) વુત્તત્તા આલોપસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં બ્યઞ્જનં આલોપસ્સ અનુરૂપન્તિ ગહેતબ્બં. ઇધ પન સૂપસ્સેવ ઓદનચતુત્થભાગપ્પમાણતં દસ્સેત્વા એતસ્સ લક્ખણે દસ્સિતે ઇતરસ્સપિ દસ્સિતમેવ હોતીતિ બ્યઞ્જનસ્સ તથા વિસેસેત્વા પમાણં ન દસ્સિતં.

મગધનાળિયા ઉપડ્ઢપ્પમાણો ઇધ પત્થોતિ આહ ‘‘પત્થોદનન્તિ મગધનાળિયા ઉપડ્ઢનાળિકોદન’’ન્તિ. ઇમિના ચ ‘‘પત્થદ્વયં મગધનાળી’’તિ દસ્સિતં હોતિ. પત્થો ચ ‘‘ચતુપલો કુડુવો, ચતુકુડુવો પત્થો’’તિ ઇમિના લોકિયવોહારેન વેદિતબ્બો. ભાજનપરિભોગેનાતિ ઉદકાહરણાદિના ભાજનપરિભોગેન.

૬૦૭. ધોતેતિ પરિભોગાવસાનદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન ધોતેયેવ દુક્કટં આપજ્જતિ તતો પુરેતરં પરિભોગકાલેયેવ આપજ્જનતો.

૬૦૮. પઞ્ચહિ દ્વીહીતિ ઇદં ‘‘એત્તાવતા કાળવણ્ણતા સમ્પજ્જતી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘યદિ પન એકેનપિ પાકેન કાળવણ્ણો હોતિ, અધિટ્ઠાનુપગોયેવા’’તિ વદન્તિ. હત્થાનાગતસ્સપિ અધિટ્ઠાતબ્બભાવદસ્સનત્થં ‘‘યદિહી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના ચ દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતું વિકપ્પેતુઞ્ચ લભતિ, ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણઞ્ચ ન પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. સુત્વા વાતિ પત્તકારકેન પેસિતભિક્ખુના અનાણત્તો કેવલં તસ્સ કથેન્તસ્સ વચનમત્તં સુત્વા. ન પમાણન્તિ તેન અપેસિતત્તા. સામન્તવિહારેતિ ઇદં ઉપચારમત્તં, તતો દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિયેવ. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વાતિ ઇદમ્પિ ઉપચારમત્તં, પત્તસલ્લક્ખણમેવેત્થ પમાણં. પત્તે વા છિદ્દં હોતીતિ મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલમત્તોકાસતો પટ્ઠાય યત્થ કત્થચિ છિદ્દં હોતિ. સેસમેત્થ પઠમકથિને વુત્તનયમેવ.

પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૧૦. દુતિયસિક્ખાપદે હત્થેસુ પિણ્ડાય ચરતીતિ પાળિપદસ્સ હત્થેસુ લભિતબ્બપિણ્ડત્થાય ચરતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

૬૧૨-૬૧૩. ‘‘તસ્સ સો અપત્તોતિ વચનતો સો પત્તો અધિટ્ઠાનમ્પિ વિજહતિ અપત્તત્તા. અપત્તભાવતોયેવ હિ ‘પઞ્ચબન્ધનં પત્તં ચેતાપેતી’તિ પાળિયં ન વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘અપત્તોતિ ઇદં ‘અઞ્ઞં પત્તં વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતી’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં, સો પન પત્તો અધિટ્ઠાનં ન વિજહતી’’તિ વદન્તિ, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ ‘‘યસ્સ પઞ્ચ એકાયેવ વા દસઙ્ગુલા, સો બદ્ધોપિ અબદ્ધોપિ અપત્તોયેવા’’તિ વક્ખમાનત્તા. ન હિ મુખવટ્ટિયા પઞ્ચસુ ઠાનેસુ દ્વઙ્ગુલમત્તાહિ રાજીહિ અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ સક્કા વત્તું, એકાય પન રાજિયા દસઙ્ગુલાય સચે તત્થ વુત્તપ્પમાણો છિદ્દો પઞ્ઞાયતિ, છિદ્દેનેવ અધિટ્ઠાનવિજહનં સિયાતિ યુત્તં વત્તું. બન્ધનોકાસે સતિ અસતિ વા બન્ધનવિરહિતો પત્તો અબન્ધનોતિ વુત્તો, બન્ધનોકાસવિરહિતોયેવ પન અબન્ધનોકાસોતિ વુત્તો.

તિપુસુત્તકેન વા બન્ધિત્વાતિ એત્થ ‘‘બન્ધિતબ્બો’’તિ પાઠો ગહેતબ્બો. પુરાણપોત્થકેપિ હિ અયમેવ પાઠો દિસ્સતિ. સુદ્ધેહિ…પે… ન વટ્ટતીતિ ઇદં ઉણ્હભોજને પક્ખિત્તે વિલીયમાનત્તા વુત્તં. ફાણિતં ઝાપેત્વા પાસાણચુણ્ણેન બન્ધિતું વટ્ટતીતિ પાસાણચુણ્ણેન સદ્ધિં ફાણિતં પચિત્વા તથાપક્કેન પાસાણચુણ્ણેન બન્ધિતું વટ્ટતિ.

૬૧૫. અનુકમ્પાય ન ગણ્હન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વુત્તત્તા યસ્સ સો પત્તો ન રુચ્ચતિ, તસ્સપિ અગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઊનપઞ્ચબન્ધનસીક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘સચે થેરસ્સ પત્તો ન રુચ્ચતિ, અપ્પિચ્છતાય વા ન ગણ્હાતિ, વટ્ટતી’’તિ. પત્તપરિયન્તોતિ પરિયન્તપત્તો, અવસાનપત્તોતિ અત્થો. ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝે પત્તં ગાહાપેન્તેન અલજ્જિં અગાહાપેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે આધારકન્તિ વુત્તત્તા પીઠાદીસુ યત્થ કત્થચિ આધારં ઠપેત્વા તત્થ પત્તં ઠપેતું વટ્ટતિ આધારઠપનોકાસસ્સ અનિયમિતત્તા’’તિ વદન્તિ. અપરિભોગેનાતિ અયુત્તપરિભોગેન.

૬૧૬. પાળિયં ‘‘અબન્ધનેન પત્તેન અબન્ધનં પત્તં. એકબન્ધનં પત્તં… દ્વિબન્ધનં પત્તં… તિબન્ધનં… ચતુબન્ધનં… અબન્ધનોકાસં… એક… દ્વિ… તિ… ચતુબન્ધનોકાસં પત્તં ચેતાપેતી’’તિ એવં એકેકેન પત્તેન દસધા દસવિધં પત્તં ચેતાપનવસેન એકનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસતં વુત્તં. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે પમાણયુત્તં અગ્ગહિતકાળવણ્ણમ્પિ પત્તં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ આપત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અધિટ્ઠાનુપગપત્તસ્સ ઊનપઞ્ચબન્ધનતા, અત્તુદ્દેસિકતા, અકતવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૨૨. તતિયસિક્ખાપદે યેસં મંસં કપ્પતીતિ ઇદં નિસ્સગ્ગિયવત્થુદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન યેસં મંસં ન કપ્પતિ, તેસં સપ્પિઆદીનિ ન કપ્પન્તીતિ દસ્સનત્થં. મનુસ્સખીરાદીનિપિ હિ નો ન કપ્પન્તિ, કુતો સસસ્સ સપ્પીતિ આહ ‘‘યેસઞ્હિ ખીરં અત્થિ, સપ્પિપિ તેસં અત્થિયેવા’’તિ. ‘‘ઇદઞ્ચ યેભુય્યેન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ઉગ્ગહિતકં કત્વા નિક્ખિત્તન્તિ અપ્પટિગ્ગહિતં સયમેવ ગહેત્વા નિક્ખિત્તં. સયંકતં નિરામિસમેવ વટ્ટતીતિ તદહુપુરેભત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં. અથ સયંકતં નિરામિસં ભુઞ્જન્તસ્સ કસ્મા સામંપાકો ન હોતીતિ આહ – ‘‘નવનીતં તાપેન્તસ્સ હિ સામંપાકો ન હોતી’’તિ. સવત્થુકપટિગ્ગહિતસ્સ વત્થુગતિકત્તા આહ – ‘‘સવત્થુકસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા’’તિ. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતેહીતિ પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતખીરદધીહિ. પુરેભત્તમ્પિ ચ ઉગ્ગહિતકેહિ કતં અબ્ભઞ્જનાદીસુ ઉપનેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ઉભયેસમ્પીતિ પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતખીરદધીહિ ચ પુરેભત્તં ઉગ્ગહિતકેહિ ચ કતાનં. એસેવ નયોતિ નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ અત્થો. અકપ્પિયમંસસપ્પિમ્હીતિ અકપ્પિયમંસસત્તાનં સપ્પિમ્હિ. કારણપતિરૂપકં વત્વાતિ સજાતિયાનં સપ્પિભાવતોતિ કારણપતિરૂપકં વત્વા.

સપ્પિનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ નિરામિસમેવ સત્તાહં વટ્ટતીતિ અત્થો. એત્થાતિ નવનીતે. ધોતં વટ્ટતીતિ અધોતં ચે, સવત્થુકપટિગ્ગહિતં હોતિ, તસ્મા ધોતં પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં નિક્ખિપિતું વટ્ટતીતિ થેરાનં અધિપ્પાયો. તક્કતો ઉદ્ધટમત્તમેવ ખાદિંસૂતિ એત્થ તક્કતો ઉદ્ધટમત્તં અધોતમ્પિ પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તા ધોવિત્વા પચિત્વા વા પરિભુઞ્જિંસૂતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. થેરસ્સ હિ દધિગુળિકાદિસહિતમ્પિ પટિગ્ગહિતં પચ્છા ધોવિત્વા પચિત્વા વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ સવત્થુકપટિગ્ગહણે દોસો નત્થીતિ અધિપ્પાયો, તેનેવ થેરસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તેન ‘‘તસ્મા નવનીતં પરિભુઞ્જન્તેન…પે… અયમેત્થ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘તક્કતો ઉદ્ધટમત્તમેવ ખાદિંસૂ’’તિ વચનસ્સ અધિપ્પાયં અજાનન્તા ‘‘તક્કતો ઉદ્ધટમત્તં અધોતમ્પિ દધિગુળિકાદિસહિતં વિકાલેપિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ દધિગુળિકાદિઆમિસેન સંસટ્ઠરસં નવનીતં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ સક્કા વત્તું. નવનીતં પરિભુઞ્જન્તેનાતિ અધોવિત્વા પટિગ્ગહિતનવનીતં પરિભુઞ્જન્તેન. દધિ એવ દધિગતં યથા ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૧૯). ખયં ગમિસ્સતીતિ વચનતો ખીરં પક્ખિપિત્વા પક્કસપ્પિઆદિપિ વિકાલે કપ્પતીતિ વેદિતબ્બં. કુક્કુચ્ચાયન્તિ કુક્કુચ્ચકાતિ ઇમિના અત્તનાપિ તત્થ કુક્કુચ્ચસબ્ભાવં દીપેતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘નિબ્બટ્ટિતસપ્પિ વા નવનીતં વા પચિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તાનિ પટિગ્ગહેત્વાતિ તાનિ ખીરદધીનિ પટિગ્ગહેત્વા.

પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતભેસજ્જેહીતિ પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતયાવજીવિકભેસજ્જેહિ. વુત્તનયેન યથા તણ્ડુલાદીનિ ન પચ્ચન્તિ, તથા લજ્જીયેવ સમ્પાદેત્વા દેતીતિ લજ્જીસામણેરગ્ગહણં, અપિચ અલજ્જિના અજ્ઝોહરિતબ્બં યં કિઞ્ચિ અભિસઙ્ખરાપેતું ન વટ્ટતિ, તસ્માપિ એવમાહ. તિલે પટિગ્ગહેત્વા કતતેલન્તિ અત્તના ભજ્જનાદીનિ અકત્વા ગહિતતેલં. તેનેવ ‘‘સામિસમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. નિબ્બટ્ટિતત્તાતિ યાવકાલિકવત્થુતો વિવેચિતત્તા. ઉભયમ્પીતિ અત્તના ચ પરેન ચ કતં. યાવ અરુણસ્સ ઉગ્ગમના તિટ્ઠતિ, નિસ્સગ્ગિયન્તિ સત્તમદિવસે કતતેલં સચે યાવ અરુણુગ્ગમના તિટ્ઠતિ, નિસ્સગ્ગિયં.

૬૨૩. અચ્છવસન્તિ દુક્કટવત્થુનો વસાય અનુઞ્ઞાતત્તા તંસદિસાનં દુક્કટવત્થૂનંયેવ અકપ્પિયમંસસત્તાનં વસા અનુઞ્ઞાતા, ન થુલ્લચ્ચયવત્થૂનં મનુસ્સાનં વસાતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા મનુસ્સવસ’’ન્તિ. સંસટ્ઠન્તિ પરિસ્સાવિતં. ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતં વિકાલે અનુપસમ્પન્નેનપિ નિપ્પક્કં સંસટ્ઠઞ્ચ પરિભુઞ્જન્તસ્સ દ્વેપિ દુક્કટાનિ હોન્તિયેવા’’તિ વદન્તિ. યસ્મા ખીરદધિઆદીનિ પક્ખિપિત્વા તેલં પચન્તિ, તસ્મા કસટં ન વટ્ટતિ, તેલમેવ વટ્ટતિ. તેન વુત્તં ‘‘પક્કતેલકસટે વિય કુક્કુચ્ચાયતી’’તિ. ‘‘સચે વસાય સદ્ધિં પક્કત્તા ન વટ્ટતિ, ઇદં કસ્મા વટ્ટતી’’તિ પુચ્છન્તા ‘‘ભન્તે’’તિઆદિમાહંસુ. એતં વટ્ટતીતિ નનુ એતં દધિગુળિકાદીહિ પક્કં નવનીતં વટ્ટતીતિ અત્થો.

‘‘મધુકરીહિ નામ મધુમક્ખિકાહીતિ અયં ખુદ્દકમક્ખિકાનં ભમરમક્ખિકાનઞ્ચ સામઞ્ઞનિદ્દેસો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘દણ્ડકેસુ મધુકરા મધુકરી મક્ખિકા નામા’’તિ વત્વા ‘‘તાહિ મધુકરીઆદીહિ તીહિ મક્ખિકાહિ કતં મધુ નામા’’તિ વદન્તિ. ભમરમક્ખિકાહીતિ મહાભમરમક્ખિકાહિ. સિલેસસદિસન્તિ ઘનપક્કં વુત્તં. ઇતરન્તિ તનુકમધુ. મધુપટલન્તિ મધુરહિતં કેવલં મધુપટલં. ‘‘સચે મધુસહિતં પટલં પટિગ્ગહેત્વા નિક્ખિપન્તિ, પટલસ્સ ભાજનટ્ઠાનિયત્તા મધુનો વસેન સત્તાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ વદન્તિ, ‘‘મધુમક્ખિતં પન મધુગતિકમેવા’’તિ ઇમિના તં ન સમેતિ.

‘‘ફાણિતં નામ ઉચ્છુમ્હા નિબ્બત્ત’’ન્તિ પાળિયં અવિસેસેન વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘ઉચ્છુરસં ઉપાદાય…પે… અવત્થુકા ઉચ્છુવિકતિ ‘ફાણિત’ન્તિ વેદિતબ્બા’’તિ વચનતો ઉચ્છુરસોપિ નિક્કસટો સત્તાહકાલિકોતિ વેદિતબ્બો. કેનચિ પન ‘‘મધુમ્હિ ચત્તારો કાલિકા યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બા, ઉચ્છુમ્હિ ચા’’તિ વત્વા ‘‘સમક્ખિકણ્ડસેળકં યાવકાલિકં, અનેળકં ઉદકસમ્ભિન્નં યામકાલિકં, અસમ્ભિન્નં સત્તાહકાલિકં, મધુસિત્થં પરિસુદ્ધં યાવજીવિકં, તથા ઉચ્છુ વા રસો વા સકસટો યાવકાલિકો, નિક્કસટો ઉદકસમ્ભિન્નો યામકાલિકો, અસમ્ભિન્નો સત્તાહકાલિકો, સુદ્ધકસટં યાવજીવિક’’ન્તિ ચ વત્વા ઉત્તરિપિ બહુધા પપઞ્ચિતં. તત્થ ‘‘ઉદકસમ્ભિન્નં મધુ વા ઉચ્છુરસો વા ઉદકસમ્ભિન્નો યામકાલિકો’’તિ ઇદં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં દિસ્સતિ. ‘‘યાવકાલિકં સમાનં ગરુતરમ્પિ મુદ્દિકાજાતિરસં અત્તના સંસટ્ઠં લહુકં યામકાલિકભાવં ઉપનેન્તં ઉદકં લહુતરં સત્તાહકાલિકં અત્તના સંસટ્ઠં ગરુતરં યામકાલિકભાવં ઉપનેતી’’તિ એત્થ કારણં સોયેવ પુચ્છિતબ્બો, સબ્બત્થ પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ ઉદકસમ્ભેદેન ગરુતરસ્સપિ લહુભાવોપગમનંયેવ દસ્સિતં. પાળિયમ્પિ હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ ગુળં, અગિલાનસ્સ ગુળોદક’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮૪) વદન્તેન અગિલાનેન પરિભુઞ્જિતું અયુત્તોપિ ગુળો ઉદકસમ્ભિન્નો અગિલાનસ્સપિ વટ્ટતીતિ અનુઞ્ઞાતો.

યમ્પિ ચ ‘‘ઉચ્છુ ચે યાવકાલિકો, ઉચ્છુરસો ચે યામકાલિકો, ફાણિતં ચે સત્તાહકાલિકં, તચો ચે યાવજીવિકો’’તિ અટ્ઠકથાવચનં દસ્સેત્વા ‘‘ઉચ્છુરસો ઉદકસમ્ભિન્નો યામકાલિકો’’તિ અઞ્ઞેન કેનચિ વુત્તં, તમ્પિ તથાવિધસ્સ અટ્ઠકથાવચનસ્સ ઇમિસ્સા સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય અભાવતો ન સારતો પચ્ચેતબ્બં. તતોયેવ ચ ‘‘ઉચ્છુરસો ઉદકેન સમ્ભિન્નોપિ અસમ્ભિન્નોપિ સત્તાહકાલિકોયેવા’’તિ કેચિ આચરિયા વદન્તિ. ભેસજ્જક્ખન્ધકે ચ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુરસ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૦) એત્થ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ અવિસેસેન વુત્તં ‘‘ઉચ્છુરસો સત્તાહકાલિકો’’તિ.

સયંકતં નિરામિસમેવ વટ્ટતીતિ એત્થ અપરિસ્સાવિતં પટિગ્ગહિતમ્પિ કરણસમયે પરિસ્સાવેત્વા કસટં અપનેત્વાવ અત્તના કતન્તિ ગહેતબ્બં. ઝામઉચ્છુફાણિતન્તિ અગ્ગિના દડ્ઢે ઉચ્છુખેત્તે ઝામઉચ્છુના કતફાણિતં. કોટ્ટિતઉચ્છુફાણિતન્તિ ખુદ્દાનુખુદ્દકં છિન્દિત્વા કોટ્ટેત્વા નિપ્પીળેત્વા પક્કં યેભુય્યેન ચ સકસટં ફાણિતં. તાદિસસ્સ ચ કસટસ્સ અબ્બોહારિકત્તા ‘‘તં યુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. સીતુદકેન કતન્તિ મધુકપુપ્ફાનિ સીતોદકે પક્ખિપિત્વા મદ્દિત્વા પુપ્ફરસે ઉદકગતે સતિ તં ઉદકં ગહેત્વા પચિત્વા કતફાણિતં. ખીરં પક્ખિપિત્વા કતં મધુકફાણિતં યાવકાલિકન્તિ એત્થ ખીરં પક્ખિપિત્વા પક્કતેલં કસ્મા વિકાલે વટ્ટતીતિ ચે? તેલે પક્ખિત્તખીરં તેલમેવ હોતિ, અઞ્ઞં પન ખીરં પક્ખિપિત્વા કતં ખીરભાવં ગણ્હાતીતિ ઇદમેત્થ કારણં. યદિ એવં ખણ્ડસક્ખરમ્પિ ખીરં પક્ખિપિત્વા કરોન્તિ, તં કસ્મા વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ખણ્ડસક્ખરં પના’’તિઆદિ. તત્થ ખીરજલ્લિકન્તિ ખીરફેણં.

ભેસજ્જોદિસ્સં દસ્સેન્તેન ‘‘સત્તવિધઞ્હિ ઓદિસ્સં નામા’’તિઆદિના ઇતરાનિપિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તાનિ. વિકટાનીતિ અપકતિભેસજ્જત્તા વિકટાનિ, વિરૂપાનીતિ અત્થો. દુક્કટવત્થૂનમ્પિ અકપ્પિયમંસાનં વસાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વસોદિસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. ઓળારિકાનમ્પિ આહારત્થં ફરિતું સમત્થાનં સપ્પિઆદીનં ભેસજ્જનામેન અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘ભેસજ્જોદિસ્સ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સતિ પચ્ચયેતિ વુત્તત્તા પટિગ્ગહિતભેસજ્જાનિ દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય પુરેભત્તમ્પિ સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ, ન આહારત્થં ભેસજ્જત્થાય પટિગ્ગહિતત્તા’’તિ વદન્તિ.

૬૨૪. દ્વારવાતપાનકવાટેસૂતિ મહાદ્વારસ્સ વાતપાનાનઞ્ચ કવાટફલકેસુ. કસાવે પક્ખિત્તાનિ તાનિ અત્તનો સભાવં પરિચ્ચજન્તિ, તસ્મા ‘‘મક્ખેતબ્બાની’’તિ વુત્તં, ઘુણપાણકાદિપરિહારત્થં મક્ખેતબ્બાનીતિ અત્થો. અધિટ્ઠેતીતિ ‘‘ઇદાનિ મય્હં અજ્ઝોહરણીયં ન ભવિસ્સતિ, બાહિરપરિભોગત્થાય ગમિસ્સતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. તેનેવાહ – ‘‘સપ્પિઞ્ચ તેલઞ્ચ વસઞ્ચ મુદ્ધનિ તેલં વા અબ્ભઞ્જનં વા’’તિઆદિ. ‘‘એવં અધિટ્ઠિતઞ્ચ પટિગ્ગહણં વિજહતી’’તિ વદન્તિ.

૬૨૫. સચે દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં અવિભત્તં હોતિ, પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતીતિ એત્થ મજ્ઝે પાઠો પરિહીનો, એવં પનેત્થ પાઠો વેદિતબ્બો ‘‘સચે દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં અવિભત્તં હોતિ, સત્તાહાતિક્કમે દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ, પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતી’’તિ. અઞ્ઞથા પન સદ્દપ્પયોગોપિ ન સઙ્ગચ્છતિ. ગણ્ઠિપદેપિ ચ અયમેવ પાઠો દસ્સિતો. તત્થ દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તીતિ યથા અઞ્ઞસ્સ સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં સત્તાહાતિક્કમેન નિસ્સગ્ગિયં ન હોતિ પરસન્તકભાવતો, એવમિદમ્પિ અવિભત્તત્તા ઉભયસાધારણમ્પિ અવિનિબ્ભોગભાવતો નિસ્સગ્ગિયં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતીતિ ભિક્ખુના પટિગ્ગહિતત્તા સત્તાહાતિક્કમે યસ્સ કસ્સચિ ભિક્ખુનો પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ પટિગ્ગહિતસપ્પિઆદીનં પરિભોગસ્સ સત્તાહેનેવ પરિચ્છિન્નત્તા. ‘‘તાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બાની’’તિ હિ વુત્તં. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ઇધ પાઠસ્સ પરિહીનભાવં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતીતિ ઇદં અન્તોસત્તાહે પરિભોગં સન્ધાય વુત્તન્તિ સઞ્ઞાય વિસ્સાસગ્ગાહાભાવતો પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ એવમત્થો વુત્તો, સો ન ગહેતબ્બો.

આવુસો, ઇમં તેલં સત્તાહમત્તં પરિભુઞ્જ ત્વન્તિ ઇમિના યેન પટિગ્ગહિતં, તેન અન્તોસત્તાહેયેવ પરસ્સ વિસ્સજ્જિતભાવં દસ્સેતિ. કસ્સ આપત્તીતિ પઠમં તાવ ઉભિન્નં સાધારણત્તા અનાપત્તિ વુત્તા. ઇદાનિ પન એકેન ઇતરસ્સ વિસ્સટ્ઠભાવતો ઉભયસાધારણતા નત્થીતિ વિભત્તસદિસં હુત્વા ઠિતં, તસ્મા એત્થ પટિગ્ગહિતસ્સ સત્તાહાતિક્કમે એકસ્સ આપત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘કિં પટિગ્ગહણપચ્ચયા પટિગ્ગાહકસ્સ આપત્તિ, ઉદાહુ યસ્સ સન્તકં જાતં, તસ્સા’’તિ પુચ્છતિ. નિસ્સટ્ઠભાવતોયેવ ચ ઇધ ‘‘અવિભત્તભાવતો’’તિ કારણં અવત્વા ‘‘યેન પટિગ્ગહિતં, તેન વિસ્સજ્જિતત્તા’’તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ વિસ્સટ્ઠભાવતો ઉભયસાધારણતં પહાય એકસ્સ સન્તકં હોન્તમ્પિ યેન પટિગ્ગહિતં, તતો અઞ્ઞસ્સ સન્તકં જાતં, તસ્મા પરસન્તકપટિગ્ગહણે વિય પટિગ્ગાહકસ્સ પટિગ્ગહણપચ્ચયા નત્થિ આપત્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન ‘‘યેન પટિગ્ગહિતં, તેન વિસ્સજ્જિતત્તા’’તિ વચનતો અવિસ્સજ્જિતે સતિ અવિભત્તેપિ સત્તાહાતિક્કમે આપત્તીતિ દસ્સનત્થં અવિસ્સજ્જિતે અવિભત્તભાવતોયેવ અનાપત્તિયા સિદ્ધત્તા. સચે પન ઇતરો યેન પટિગ્ગહિતં, તસ્સેવ અન્તોસત્તાહે અત્તનો ભાગમ્પિ વિસ્સજ્જેતિ, સત્તાહાતિક્કમે સિયા આપત્તિ યેન પટિગ્ગહિતં, તસ્સેવ સન્તકભાવમાપન્નત્તા ઇતરસ્સ અપ્પટિગ્ગહિતત્તા. ઇમિના તસ્સ સન્તકભાવેપિ અઞ્ઞેન પટિગ્ગહિતસકસન્તકે વિય તેન અપ્પટિગ્ગહિતભાવતો અનાપત્તીતિ દીપેતિ. ઇદં પન અધિપ્પાયં અજાનિત્વા ઇતો અઞ્ઞથા ગણ્ઠિપદકારાદીહિ પપઞ્ચિતં, ન તં સારતો પચ્ચેતબ્બં.

અપરિભોગં હોતીતિ કસ્સચિ અમનુઞ્ઞસ્સ પતિતત્તા પરિભોગારહં ન હોતિ. યેન ચિત્તેનાતિ યેન પરિચ્ચજિતુકામતાચિત્તેન. ‘‘અન્તોસત્તાહે’’તિ અધિકારત્તા ‘‘અન્તોસત્તાહે અનપેક્ખો દત્વા પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ ઇમં સમ્બન્ધં સન્ધાય મહાસુમત્થેરેન ‘‘એવં અન્તોસત્તાહે દત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. મહાપદુમત્થેરો પન યદિ એવં ‘‘વિસ્સજ્જેતી’’તિ ઇમિનાવ તં સિદ્ધં, સત્તાહાતિક્કન્તં પન નિસ્સટ્ઠં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા તસ્સ પરિભોગમુખદસ્સનમિદન્તિ આહ – ‘‘નયિદં યાચિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. અઞ્ઞેન ભિક્ખુનાતિ એત્થ સુદ્ધચિત્તેન દિન્નત્તા સયમ્પિ આહરાપેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિયેવ. સપ્પિઆદીનં પટિગ્ગહિતભાવો, અત્તનો સન્તકતા, સત્તાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૨૭. ચતુત્થે સિબ્બનરજનકપ્પપરિયોસાનેન નિટ્ઠાપેત્વાતિ સૂચિકમ્મનિટ્ઠાનેન સકિમ્પિ વણ્ણભેદમત્તરજનેન કપ્પબિન્દુકરણેન ચ નિટ્ઠાપેત્વા. સમયેતિ વસ્સાનસમયે.

૬૨૮. કુચ્છિસમયોતિ અન્તોસમયો. ‘‘અયમેકો અડ્ઢમાસો પરિયેસનક્ખેત્તઞ્ચેવ કરણક્ખેત્તઞ્ચ. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું લદ્ધં કાતુઞ્ચ વટ્ટતિ, નિવાસેતું અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતી’’તિ પોત્થકેસુ પાઠો દિસ્સતિ, સો અપાઠો. એવં પનેત્થ પાઠેન ભવિતબ્બં ‘‘અયમેકો અડ્ઢમાસો પરિયેસનક્ખેત્તં. એતસ્મિઞ્હિ અન્તરે વસ્સિકસાટિકં અલદ્ધં પરિયેસિતું વટ્ટતિ, લદ્ધં કાતું નિવાસેતું અધિટ્ઠાતુઞ્ચ ન વટ્ટતી’’તિ. ન હિ ગિમ્હાનં પચ્છિમમાસસ્સ પઠમો અડ્ઢમાસો કરણક્ખેત્તં હોતિ. ‘‘અડ્ઢમાસો સેસો ગિમ્હાનન્તિ કત્વા નિવાસેતબ્બ’’ન્તિ વચનતો પન ગિમ્હાનં પચ્છિમમાસસ્સ પચ્છિમો અડ્ઢમાસો કરણક્ખેત્તઞ્ચેવ નિવાસનક્ખેત્તઞ્ચ હોતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વહિસકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ગિમ્હાનં પચ્છિમો માસો પરિયેસનક્ખેત્તં, પચ્છિમો અડ્ઢમાસો કરણનિવાસનક્ખેત્તમ્પી’’તિ વુત્તં. તસ્મા પાળિયા માતિકાટ્ઠકથાય ચ અવિરોધં ઇચ્છન્તેન વુત્તનયેનેવ પાઠો ગહેતબ્બો.

‘‘વિઞ્ઞત્તિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તી’’તિ વદન્તેન ‘‘પિટ્ઠિસમયત્તા ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તી’’તિ દીપિતા હોતિ. ન હિ ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો પિટ્ઠિસમયે સતુપ્પાદકરણમત્તેનપિ સમ્ભવન્તી આપત્તિ તતો ગરુકતરાય વિઞ્ઞત્તિયા ન હોતીતિ સક્કા વત્તું. તેનેવ ભદન્તબુદ્ધદત્તાચરિયેન વુત્તં –

‘‘કત્વા પન સતુપ્પાદં, વસ્સિકસાટિચીવરં;

નિપ્ફાદેન્તસ્સ ભિક્ખુસ્સ, સમયે પિટ્ઠિસમ્મતે.

‘‘હોતિ નિસ્સગ્ગિયાપત્તિ, ઞાતકાઞાતકાદિનો;

તેસુયેવ ચ વિઞ્ઞત્તિં, કત્વા નિપ્ફાદને તથા’’તિ.

કેનસ્સ હોતિ આપત્તીતિ અસ્સ માતરં ચીવરં યાચન્તસ્સ કેન સિક્ખાપદેન આપત્તીતિ પુચ્છતિ. ‘‘પરિણતં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ પરિણામનસિક્ખાપદેન આપત્તી’’તિ ચોદનાભાવં દસ્સેતિ નો ચ સઙ્ઘે પરિણતન્તિ. અથ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેનાતિ ચે, એતમ્પિ નત્થીતિ આહ ‘‘અનાપત્તિ ચ ઞાતકે’’તિ. ‘‘ઞાતકે વિઞ્ઞાપેન્તસ્સા’’તિ પાઠસેસો. ઇમમત્થં સન્ધાયાતિ પિટ્ઠિસમયે વસ્સિકસાટિકત્થં ઞાતકપવારિતટ્ઠાને સતુપ્પાદકરણેન આપત્તિં, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તિઞ્ચ સન્ધાય.

અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો…પે… દુક્કટન્તિ ઇદં વસ્સિકસાટિકં અદિન્નપુબ્બે સન્ધાય વુત્તં. તેનેવેત્થ વત્તભેદે દુક્કટં વુત્તં, દિન્નપુબ્બેસુ પન વત્તભેદો નત્થિ. તેનેવાહ – ‘‘યે મનુસ્સા…પે… વત્તભેદો નત્થી’’તિ. ઇદન્તિ યથાવુત્તનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયં. વિઞ્ઞત્તિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સાતિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો વિઞ્ઞત્તિં કત્વા નિપ્ફાદેન્તસ્સ. પકતિયા વસ્સિકસાટિકદાયકા નામ સઙ્ઘવસેન વા પુગ્ગલવસેન વા અપવારેત્વા અનુસંવચ્છરં વસ્સિકસાટિકાનં દાયકા. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદેન અનાપત્તીતિ એત્થ ઇમિનાપિ સિક્ખાપદેન અનાપત્તીતિ વેદિતબ્બં. કુચ્છિસમયે હિ અત્તનો ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો ‘‘દેથ મે વસ્સિકસાટિક’’ન્તિઆદિના વિઞ્ઞાપેન્તસ્સપિ અનાપત્તિ. તેનેવાહ – ‘‘ન વત્તબ્બા દેથ મેતિ ઇદઞ્હિ પરિયેસનકાલે અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે એવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. માતિકાટ્ઠકથાયઞ્હિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘અત્તનો ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો પન ‘દેથ મે વસ્સિકસાટિકચીવર’ન્તિઆદિકાય વિઞ્ઞત્તિયાપિ પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ.

૬૨૯. ‘‘આકાસતો પતિતઉદકેનેવાતિ વચનતો છદનકોટિયા પતિતઉદકેન નહાયન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

૬૩૦. છ માસે પરિહારં લભતીતિ એતેન અન્તોવસ્સેપિ યાવ વસ્સાનસ્સ પચ્છિમદિવસા અકતા પરિહારં લભતીતિ દીપિતં હોતિ. યસ્મા મૂલચીવરં કરોન્તેન હેમન્તસ્સ પચ્છિમુપોસથદિવસેયેવ કાતબ્બં, તસ્મા ગિમ્હાનતો એકૂનતિંસદિવસે પરિહારં લભતિ, એવં સન્તેપિ અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ કત્વા ‘‘તતો પરમ્પિ…પે… એકમાસ’’ન્તિ વુત્તં. એકાહદ્વીહાદિવસેન…પે… લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચાતિ ઇમિના એકાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ, દ્વીહાનાગતાય…પે… દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ, અન્તોવસ્સે વા લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચાતિ અયમત્થો દસ્સિતો. તત્થ આસાળ્હિમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપુણ્ણમિયં લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ વસ્સિકસાટિકા ‘‘એકાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચા’’તિ વુચ્ચતિ. એતેનેવ નયેન જુણ્હપક્ખસ્સ છટ્ઠિયં લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ ‘‘દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચા’’તિ વુચ્ચતિ. યાવ પઠમકત્તિકતેમાસપુણ્ણમી, તાવ અન્તોતેમાસે લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ ‘‘અન્તોવસ્સે લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચા’’તિ વુચ્ચતિ. પઠમકત્તિકતેમાસપુણ્ણમિતો પરઞ્હિ લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ યાવ ચીવરકાલો નાતિક્કમતિ, તાવ અનધિટ્ઠહિત્વા ઠપેતું વટ્ટતીતિ ન તત્રાયં વિચારણા સમ્ભવતિ.

તસ્મિંયેવ અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બાતિ અવિસેસેન વુત્તેપિ વસ્સાનતો પુબ્બે એકાહદ્વીહાદિવસેન અનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય લદ્ધા તેહિ દિવસેહિ સદ્ધિં દસાહં અનતિક્કમન્તેન વસ્સૂપનાયિકદિવસતો પટ્ઠાય અધિટ્ઠાનક્ખેત્તં સમ્પત્તાયેવ અધિટ્ઠાતબ્બા, ન તતો પુબ્બે અધિટ્ઠાનસ્સ અખેત્તત્તા. અન્તોવસ્સે પન લદ્ધા તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય દસાહં અનતિક્કામેત્વા અધિટ્ઠાતબ્બા.

નનુ ચ વસ્સાનતો પુબ્બે અનધિટ્ઠહિત્વા દસાહં અતિક્કામેતું વટ્ટતિયેવ, તસ્મા અધિટ્ઠાનસ્સ અખેત્તભૂતેપિ દિવસે ગહેત્વા ‘‘અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં? યથા ‘‘અન્તોવસ્સે લદ્ધાપિ યાવ ન નિટ્ઠાતિ, તાવ અનધિટ્ઠહિત્વા દસાહં અતિક્કામેતું વટ્ટતી’’તિ અકતાય અનધિટ્ઠાનક્ખેત્તસદિસાપિ અતિક્કન્તદિવસા દસાહં અતિક્કામેત્વા નિટ્ઠિતાય ગણનૂપગા હોન્તીતિ નિટ્ઠિતદિવસેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બા, એવમિધાપિ વસ્સાનતો પુબ્બે અનધિટ્ઠાનક્ખેત્તભૂતાપિ દિવસા લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય ગણનૂપગા હોન્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. યદિ એવં ‘‘તસ્મિંયેવ અન્તોદસાહે’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા દસાહાનાગતાય વસ્સૂપનાયિકાય છટ્ઠિયં લદ્ધા પુણ્ણમિયં અધિટ્ઠાતબ્બાતિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ વચનેનેવ પટિક્ખિત્તત્તા. એવં સન્તે ‘‘દસાહાનાગતાયા’’તિ ઇમિના કિં પયોજનન્તિ ચે? વસ્સાનતો પુબ્બેયેવ દસાહે અતિક્કન્તે વસ્સૂપનાયિકદિવસે નિટ્ઠિતા તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ ઇદમેત્થ પયોજનં. તેનેવાહ – ‘‘દસાહાતિક્કમે નિટ્ઠિતા તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ.

દસાહે અપ્પહોન્તે ચીવરકાલં નાતિક્કમેતબ્બાતિ તેમાસબ્ભન્તરે દસાહે અપ્પહોન્તે લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ ચીવરકાલં નાતિક્કમેતબ્બાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘પઠમકત્તિકતેમાસપુણ્ણમિતો પુબ્બે સત્તમિતો પટ્ઠાય લદ્ધા ચેવ નિટ્ઠિતા ચ વસ્સિકસાટિકા દસાહે અનતિક્કન્તેયેવ ચીવરકાલં ઓતિણ્ણત્તા તત્થ અનધિટ્ઠહિત્વાપિ ઠપેતું વટ્ટતી’’તિ. ઇમિના ચ ઇમં દીપેતિ – અકતા ચે વસ્સિકસાટિકા, વસ્સાનં ચાતુમાસં અકતત્તાયેવ પરિહારં લભતિ, કતાય પન દસાહપરમસિક્ખાપદં અવિકોપેત્વા પરિહારો વત્તબ્બોતિ.

યદા વા તદા વા અધિટ્ઠાતું વટ્ટતીતિ ચાતુમાસબ્ભન્તરે દસાહે અતિક્કન્તેપિ નત્થિ દોસોતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કદા અધિટ્ઠાતબ્બા…પે… યદિ નપ્પહોતિ, યાવ કત્તિકપુણ્ણમા પરિહારં લભતી’’તિ ઇમિનાપિ કુરુન્દિવચનેન અકતાય વસ્સિકસાટિકાય ચાતુમાસં પરિહારો, કતાય દસાહમેવ પરિહારોતિ અયમત્થો દીપિતોયેવાતિ આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ.

પાળિયં અચ્છિન્નચીવરસ્સ નટ્ઠચીવરસ્સાતિઆદિના નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિ વુત્તા, ઉદાહુ નગ્ગસ્સ નહાયતો દુક્કટેન અનાપત્તિ વુત્તાતિ? કિમેત્થ પુચ્છિતબ્બં. સબ્બસિક્ખાપદેસુ હિ યત્થ યત્થ મૂલસિક્ખાપદેન આપત્તિપ્પસઙ્ગો, તત્થ તત્થ અનાપત્તિદસ્સનત્થં અનાપત્તિવારો આરભીયતીતિ ઇધાપિ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિદસ્સનત્થન્તિ યુત્તં વત્તું. ન હિ મૂલાપત્તિયા અનાપત્તિં અદસ્સેત્વા અન્તરા વુત્તાય એવ આપત્તિયા અનાપત્તિદસ્સનત્થં અનાપત્તિવારો આરભીયતીતિ. તેનેવ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ઇદં વુત્તં ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સ નટ્ઠચીવરસ્સ ચાતિ એત્થ અચ્છિન્નસેસચીવરસ્સ નટ્ઠસેસચીવરસ્સ ચ અસમયે નિવાસેન્તસ્સ પરિયેસન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ. આપદાસૂતિ એત્થ અનિવત્થં ચોરા હરન્તીતિ અસમયે નિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સ વા નટ્ઠચીવરસ્સ વા અનિવત્થં ચોરા હરન્તીતિ એવં આપદાસુ વા નિવાસયતો ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન નગ્ગસ્સ નહાયતો દુક્કટેનેવ અનાપત્તિં સન્ધાય ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ એતં વસ્સિકસાટિકમેવ સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ નગ્ગાનં કાયોવસ્સાપને અનાપત્તિ. એત્થ ચ મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં નિવાસેત્વા નહાયન્તસ્સ ચોરુપદ્દવો આપદા નામા’’તિ યં વુત્તં, તત્થ કારણં પરિયેસિતબ્બં.

અથ ઉભયેનપિ અનાપત્તિદસ્સનત્થં ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધન્તિ એવમધિપ્પાયો સિયા, એવમ્પિ ‘‘અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ એતં વસ્સિકસાટિકમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિઆદિના વિસેસેત્વા ન વત્તબ્બં. એવઞ્હિ વત્તબ્બં સિયા ‘‘અચ્છિન્નસેસચીવરસ્સ નટ્ઠસેસચીવરસ્સ વા અસમયે નિવાસેન્તસ્સ પરિયેસન્તસ્સ ચ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિ, અચ્છિન્નવસ્સિકસાટિકસ્સ નટ્ઠવસ્સિકસાટિકસ્સ વા નગ્ગસ્સ નહાયતો દુક્કટેન અનાપત્તિ, આપદાસુ અનિવત્થં ચોરા હરન્તીતિ અસમયે નિવાસયતો નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તિ, મહગ્ઘવસ્સિકસાટિકં નિવાસેત્વા નહાયન્તસ્સ ચોરા હરન્તિ, નગ્ગસ્સ નહાયતો દુક્કટેન અનાપત્તી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અઙ્ગેસુ પન વસ્સિકસાટિકાય અત્તુદ્દેસિકતા, અસમયે પરિયેસનતા, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનિ તાવ પરિયેસનાપત્તિયા તીણિ અઙ્ગાનિ. સચીવરતા, આપદાભાવો, વસ્સિકસાટિકાય સકભાવો, અસમયે નિવાસનન્તિ ઇમાનિ નિવાસનાપત્તિયા ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૩૧. પઞ્ચમે યમ્પિ ત્યાહન્તિ એત્થ યન્તિ કારણવચનં, તસ્મા એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો – મયા સદ્ધિં જનપદચારિકં પક્કમિસ્સતીતિ યં કારણં નિસ્સાય અહં તે, આવુસો, ચીવરં અદાસિં, તં ન કરોસીતિ કુપિતો અનત્તમનો અચ્છિન્દીતિ. યન્તિ વા ચીવરં પરામસતિ, તત્થ ‘‘મયા સદ્ધિં જનપદચારિકં પક્કમિસ્સતીતિ યમ્પિ તે અહં ચીવરં અદાસિં, તં ચીવરં ગણ્હિસ્સામીતિ કુપિતો અનત્તમનો અચ્છિન્દી’’તિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

૬૩૩. આણત્તો બહૂનિ ગણ્હાતિ, એકં પાચિત્તિયન્તિ ‘‘ચીવરં ગણ્હા’’તિ આણત્તિયા એકચીવરવિસયત્તા એકમેવ પાચિત્તિયં. વાચાય વાચાય દુક્કટન્તિ એત્થ અચ્છિન્નેસુ વત્થુગણનાય પાચિત્તિયાનિ. એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયોતિ ઇદં અચ્છિન્નેસુ વત્થુગણનાય આપજ્જિતબ્બં પાચિત્તિયાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં. આણત્તિયા આપજ્જિતબ્બં પન દુક્કટં એકમેવ.

૬૩૪. એવન્તિ ઇમિના ‘‘વત્થુગણનાય દુક્કટાની’’તિ ઇદં પરામસતિ. એસેવ નયોતિ સિથિલં ગાળ્હઞ્ચ પક્ખિત્તાસુ આપત્તિયા બહુત્તં એકત્તઞ્ચ અતિદિસ્સતિ.

૬૩૫. આવુસો, મયન્તિઆદીસુ ગણ્હિતુકામતાય એવં વુત્તેપિ તેનેવ દિન્નત્તા અનાપત્તિ. અમ્હાકં સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતીતિ ઇદં સામણેરસ્સપિ દાનં દીપેતિ. તસ્મા કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘ભિક્ખુસ્સ સામં ચીવરં દત્વા’’તિ વુત્તં, તથાપિ અનુપસમ્પન્નકાલે દત્વાપિ ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવાતિ વેદિતબ્બં. અચ્છિન્દનસમયે ઉપસમ્પન્નભાવોયેવ હેત્થ પમાણં. દેતીતિ તુટ્ઠો વા કુપિતો વા દેતિ. રુન્ધથાતિ નિવારેથ. એવં પન દાતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ એવં દિન્નં ન તાવ તસ્સ સન્તકન્તિ અનધિટ્ઠહિત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. આહરાપેતું પન વટ્ટતીતિ એવં દિન્નં ભતિસદિસત્તા આહરાપેતું વટ્ટતિ. ચજિત્વા દિન્નન્તિ વુત્તનયેન અદત્વા અનપેક્ખેન હુત્વા તસ્સેવ દિન્નં. ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બોતિ સકસઞ્ઞાય વિના ગણ્હન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા આપત્તિયા કારેતબ્બો. વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરતા, સામં દિન્નતા, સકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પન્નતા, કોધવસેન અચ્છિન્દનં અચ્છિન્દાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

ચીવરઅચ્છિન્દનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૩૬. છટ્ઠે પાળિયં ચીવરકારસમયેતિ ઇમિના વસ્સંવુત્થભિક્ખૂનં ચીવરકમ્મસમયત્તા ચીવરમાસો વુત્તો, અથઞ્ઞોપિ પન ચીવરકમ્મકાલો ચીવરકારસમયોતિ વત્તું વટ્ટતિ.

૬૩૮. પઞ્ચહિપિ મિસ્સેત્વાતિ ખોમાદીહિ પઞ્ચહિ મિસ્સેત્વા. વીતવીતટ્ઠાનં યત્થ સંહરિત્વા ઠપેન્તિ, તસ્સ તુરીતિ અધિવચનં. સુત્તં પવેસેત્વા યેન આકોટેન્તા ઘનભાવં સમ્પાદેન્તિ, તં વેમન્તિ વુચ્ચતિ. યં યન્તિ યં યં પયોગં. તન્તૂનં અત્તનો સન્તકત્તા વીતવીતટ્ઠાનં પટિલદ્ધમેવ હોતીતિ આહ ‘‘દીઘતો…પે… વીતે નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ. પાળિયમ્પિ હિ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ‘‘પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા યાવ ચીવરં વડ્ઢતિ, તાવ ઇમિના પમાણેન આપત્તિયો વડ્ઢન્તિ.

સેસો કપ્પિયોતિ એત્થ હત્થકમ્મયાચનવસેન. પુબ્બે વુત્તનયેન નિસ્સગ્ગિયન્તિ દીઘસો વિદત્થિમત્તે તિરિયં હત્થમત્તે ચ વીતે નિસ્સગ્ગિયં. તેનેવાતિ અકપ્પિયતન્તવાયેન. તથેવ દુક્કટન્તિ પરિચ્છેદે પરિચ્છેદે દુક્કટં. કેદારબદ્ધાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન અચ્છિમણ્ડલબદ્ધાદિ ગહિતં. તન્તે ઠિતંયેવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ એત્થ ‘‘પચ્છા વીતટ્ઠાનં અધિટ્ઠિતગતિકમેવ હોતિ, પુન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. સચે પન પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા અન્તરન્તરા અવીતં હોતિ, પુન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. એસેવ નયોતિ વિકપ્પનુપગપ્પમાણમત્તે વીતે તન્તે ઠિતંયેવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અત્થો. ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્તં, અત્તુદ્દેસિકતા, અકપ્પિયતન્તવાયેન વાયાપનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના) પન વાયાપેય્યાતિ એત્થ ‘‘ચીવરં મે, આવુસો, વાયથાતિ અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા વાયાપેય્યા’’તિ અત્થં વત્વા અઙ્ગેસુપિ ‘‘અકપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા વાયાપન’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં, તથાવિધં પન વિસેસવચનં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં ઉપલબ્ભતિ. પાળિયમ્પિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ એત્તકમેવ અનાપત્તિવારે વુત્તં, અટ્ઠકથાયઞ્ચ સુત્તતન્તવાયાનમેવ કપ્પિયાકપ્પિયભાવેન બહુધા નયો દસ્સિતો, ન કપ્પિયાકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિવસેનાતિ. ‘‘અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા વાયાપેય્યા’’તિ ચ વિસેસેત્વા વદન્તેન અયં નામ કપ્પિયવિઞ્ઞત્તીતિ વિસું ન દસ્સિતં, તસ્મા વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૨. સત્તમે કિઞ્ચિમત્તં અનુપદજ્જેય્યાતિ ઇદં તસ્સ કત્તબ્બાકારમત્તદસ્સનં, દાનં પનેત્થ અઙ્ગં ન હોતિ સુત્તવડ્ઢનવસેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તા. તેનેવ પદભાજનેપિ ‘‘તસ્સ વચનેન આયતં વા વિત્થતં વા અપ્પિતં વા કરોતિ, પયોગે દુક્કટં, પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ સુત્તવડ્ઢનાકારમેવ દસ્સેત્વા આપત્તિ વુત્તા. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘ન ભિક્ખુનો પિણ્ડપાતદાનમત્તેન તં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. સચે પન તે તસ્સ વચનેન ચીવરસામિકાનં હત્થતો સુત્તં ગહેત્વા ઈસકમ્પિ આયતં વા વિત્થતં વા અપ્પિતં વા કરોન્તિ, અથ તેસં પયોગે ભિક્ખુનો દુક્કટં, પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ. આયતાદીસુ સત્તસુ આકારેસુ આદિમ્હિ તયો આકારે સુત્તવડ્ઢનેન વિના ન સક્કા કાતુન્તિ આહ ‘‘સુત્તવડ્ઢનઆકારમેવ દસ્સેતી’’તિ. સુવીતાદયો હિ આકારે વિનાપિ સુત્તવડ્ઢનેન સક્કા કાતું. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતાનં તન્તવાયે ઉપસઙ્કમિત્વા વિકપ્પમાપજ્જનતા, ચીવરસ્સ અત્તુદ્દેસિકતા, તસ્સ વચનેન સુત્તવડ્ઢનં, ચીવરસ્સ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

મહાપેસકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૪૬. અટ્ઠમે અસમ્મોહત્થન્તિ દસાહાનાગતપદે અસમ્મોહત્થં. પઠમપદસ્સાતિ દસાહાનાગતપદસ્સ. તાનિ દિવસાનીતિ તેસુ દિવસેસુ. ઉપ્પજ્જેય્યાતિ સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઉજુકં અત્તનોયેવ વા ઉપ્પજ્જેય્ય. પઞ્ચમિતોતિ એત્થ વસ્સં વસન્તસ્સ સઙ્ઘસ્સ પઞ્ચમિતો પુબ્બે ઉપ્પન્નં અચ્ચેકચીવરં પઞ્ચમિયં વિભજિત્વા ગહિતં અચ્ચેકચીવરપરિહારમેવ લભતિ. ઉજુકં અત્તનોયેવ ઉપ્પન્નં ચે, પઞ્ચમિયં ઉપ્પન્નમેવ અચ્ચેકચીવરપરિહારં લભતિ, ન તતો પુબ્બેતિ દટ્ઠબ્બં.

સદ્ધામત્તકન્તિ ધમ્મસ્સવનાદીહિ તઙ્ખણુપ્પન્નં સદ્ધામત્તકં. આરોચિતં ચીવરન્તિ આરોચેત્વા દિન્નચીવરં. છટ્ઠિયં ઉપ્પન્નચીવરસ્સ એકાદસમો અરુણો ચીવરકાલે ઉટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. ઠપિતચીવરમ્પીતિ પધાનચીવરદસ્સનમુખેન સબ્બમ્પિ અતિરેકચીવરં વુત્તં. અથ ‘‘ચીવરમાસેપિ અતિરેકચીવરં નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં કુતો લદ્ધન્તિ ચે? ‘‘વિસું અનનુઞ્ઞાતેપિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ‘ચીવરકાલસમયો નામ અનત્થતે કથિને વસ્સાનસ્સ પચ્છિમો માસો, અત્થતે કથિને પઞ્ચ માસા’તિ વદન્તેન તતિયકથિનસિક્ખાપદે ‘અકાલચીવરં નામ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્નં, અત્થતે કથિને સત્તમાસે ઉપ્પન્ન’ન્તિ વદન્તેન ચ અનુઞ્ઞાતમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અટ્ઠકથાવચનપ્પમાણેન ગહેતબ્બ’’ન્તિ ચ કેચિ.

૬૫૦. ઇદાનિ પઠમકથિનાદિસિક્ખાપદેહિ તસ્સ તસ્સ ચીવરસ્સ લબ્ભમાનં પરિહારં ઇધેવ ઉપસંહરિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ અતિરેકચીવરસ્સ દસાહં પરિહારો’’તિઆદિમાહ. ‘‘અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા’’તિ અયમેવ પાઠો ગહેતબ્બો. કેચિ પનેત્થ ‘‘કામઞ્ચેસ ‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’ન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિત’’ન્તિ પાઠં વત્વા ‘‘દસદિવસાધિકો માસો, દસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસાતિ પાઠેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં તસ્સ પમાદપાઠત્તા. ન હિ દસાહેન અસમ્પત્તાય કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમાય ચીવરકાલતો પુબ્બે દસ દિવસા અધિકા હોન્તિ. એવઞ્હિ સતિ ‘‘નવાહાનાગતં કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમ’’ન્તિ વત્તબ્બં.

માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘પવારણમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નસ્સ ચીવરસ્સ નિધાનકાલો દસ્સિતો હોતી’’તિ વત્વા ‘‘કામઞ્ચેસ ‘દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બ’ન્તિ ઇમિનાવ સિદ્ધો, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન અપુબ્બં વિય અત્થં દસ્સેત્વા સિક્ખાપદં ઠપિત’’ન્તિ પાઠો દસ્સિતો, સોપિ પમાદપાઠોયેવ. ‘‘જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો પટ્ઠાયા’’તિ ચ વુત્તત્તા તત્થેવ પુબ્બાપરવિરોધોપિ સિયા, છટ્ઠિતો પટ્ઠાયાતિ વત્તબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ‘‘દસાહપરમસિક્ખાપદેનેવ સિદ્ધ’’ન્તિ સક્કા વત્તું. ઇમમેવ ચ પમાદપાઠં ગહેત્વા ભદન્તબુદ્ધદત્તાચરિયેન ચ –

‘‘તસ્સાચ્ચાયિકવત્થસ્સ, કથિને તુ અનત્થતે;

પરિહારેકમાસોવ, દસાહપરમો મતો.

‘‘અત્થતે કથિને તસ્સ, પઞ્ચ માસા પકાસિતા;

પરિહારો મુનિન્દેન, દસાહપરમા પના’’તિ. –

વુત્તં.

અચ્ચેકચીવરકાલે ઉપ્પન્નત્તા ‘‘અચ્ચેકચીવરસદિસે’’તિ વુત્તં. ‘‘પઞ્ચમિયં ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરં દસાહં અતિક્કામયતો ચીવરકાલતો પુબ્બેયેવ આપત્તિ હોતિ, ન ચીવરકાલાતિક્કમે, તસ્મા ચીવરકાલાતિક્કમે પુન આપજ્જિતબ્બાય આપત્તિયા અભાવં સન્ધાય ‘અનચ્ચેકચીવરે અનચ્ચેકચીવરસઞ્ઞી અનાપત્તી’તિ વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણસ્સ અચ્ચેકચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, દસાહાનાગતાય કત્તિકતેમાસિકપુણ્ણમાય ઉપ્પન્નભાવો, અનધિટ્ઠિતઅવિકપ્પિતતા, ચીવરકાલાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૨. નવમે અન્તરઘરેતિ અન્તરે ઘરાનિ એત્થ, એતસ્સાતિ વા અન્તરઘરન્તિ લદ્ધવોહારે ગોચરગામે. તેનાહ ‘‘અન્તોગામે’’તિ. પાળિયં વિપ્પવસન્તીતિ ઇદં યસ્મિં વિહારે વસન્તા અન્તરઘરે ચીવરં નિક્ખિપિંસુ, તતો અઞ્ઞત્થ વસન્તે સન્ધાય વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ વિહારે અન્તરઘરે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા વસિતું અનુઞ્ઞાતત્તા તત્થ વાસો વિપ્પવાસો નામ ન હોતિ. દુબ્બલચોળા દુચ્ચોળા વિરૂપચોળા વા, દુચ્ચોળત્તા એવ લૂખચીવરા.

૬૫૩. ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ ઉદ્ધરિતબ્બે ‘‘ઉપસમ્પજ્જ’’ન્તિ ઉદ્ધરિત્વા ‘‘યો પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભો પટિલાભો’’તિઆદિ વુત્તં, તં સન્ધાયાહ ‘‘ઉપસમ્પજ્જન્તિઆદીસુ વિયા’’તિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘અનાપુચ્છં વા પક્કમેય્યા’’તિઆદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઉપગન્ત્વાતિ ઉપ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. વસિત્વાતિ અખણ્ડં વસિત્વા. ‘‘યેન યસ્સ હિ સમ્બન્ધો, દૂરટ્ઠમ્પિ ચ તસ્સ ત’’ન્તિ વચનતો ‘‘ઇમસ્સ…પે… ઇમિના સમ્બન્ધો’’તિ વુત્તં. તત્થ ઇમસ્સાતિ ‘‘ઉપવસ્સ’’ન્તિ પદસ્સ. નિક્ખિપેય્યાતિ ઠપેય્ય.

એત્તાવતા ચ પુરિમિકાય ઉપગન્ત્વા અખણ્ડં કત્વા વુત્થવસ્સેન આરઞ્ઞકેસુ સેનાસનેસુ વિહરન્તેન સકલં કત્તિકમાસં તિચીવરેન વિપ્પવસિતું અનુઞ્ઞાતં હોતિ. અનત્થતકથિનસ્સ હિ ચીવરમાસે વિપ્પવાસો ન વટ્ટતિ અત્થતકથિનાનંયેવ અસમાદાનચારસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. કેચિ પન ‘‘અનત્થતકથિનાનં ચીવરમાસેપિ અસમાદાનચારો લબ્ભતી’’તિ વત્વા બહુધા પપઞ્ચેન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. બ્યઞ્જનવિચારણન્તિ ‘‘ઉપવસ્સ ઉપવસ્સિત્વા’’તિઆદિવિચારણં. તસ્સપીતિ ‘‘વુત્થવસ્સાન’’ન્તિ વિભઙ્ગપદસ્સ. વુત્થવસ્સાનન્તિ ચ નિદ્ધારણે સામિવચનં. તેનાહ – ‘‘એવરૂપાનં ભિક્ખૂનં અબ્ભન્તરે’’તિ. સેનાસનેસૂતિ એત્થ તથારૂપેસૂતિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતોતિ એત્થ ‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં નામ દ્વે લેડ્ડુપાતા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. અપરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ પરિયન્તે ઠિતઘરૂપચારતો પટ્ઠાય એકો લેડ્ડુપાતો પરિક્ખેપારહટ્ઠાનન્તિ ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં. તેનેવ વિસુદ્ધિમગ્ગેપિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧) વુત્તં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ પઠમલેડ્ડુપાતતો પટ્ઠાયા’’તિ. સબ્બપઠમન્તિ ગામાભિમુખદિસાભાગતો સબ્બપઠમં. તં પરિચ્છેદં કત્વાતિ તં પઠમસેનાસનાદિં પરિચ્છેદં કત્વા. ઇદઞ્ચ વિનયધરાનં મતેન વુત્તં, મજ્ઝિમભાણકાનં મતેન પન ‘‘સેનાસનાદીનં ઉપચારે ઠિતસ્સ એકલેડ્ડુપાતં મુઞ્ચિત્વા મિનિતબ્બ’’ન્તિ મજ્ઝિમભાણકા વદન્તિ. તેનેવ મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાયં ‘‘વિહારસ્સપિ ગામસ્સેવ ઉપચારં નીહરિત્વા ઉભિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તરા મિનિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પઞ્ચધનુસતિકન્તિ આરોપિતેન આચરિયધનુના પઞ્ચધનુસતપ્પમાણં. તતો તતો મગ્ગં પિદહતીતિ તત્થ તત્થ ખુદ્દકમગ્ગં પિદહતિ. ધુતઙ્ગચોરોતિ ઇમિના ઇમસ્સપિ સિક્ખાપદસ્સ અઙ્ગસમ્પત્તિયા અભાવં દીપેતિ.

‘‘સાસઙ્કાની’’તિ સમ્મતાનીતિ ચોરાનં નિવિટ્ઠોકાસાદિદસ્સનેન ‘‘સાસઙ્કાની’’તિ સમ્મતાનિ. સન્નિહિતબલવભયાનીતિ ચોરેહિ મનુસ્સાનં હતવિલુત્તાકોટિતભાવદસ્સનતો સન્નિહિતબલવભયાનીતિ અત્થો. સચે પચ્છિમિકાયાતિઆદિના વુત્તમેવત્થં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતિ. યત્ર હિ પિણ્ડાયાતિઆદિના વુત્તપ્પમાણમેવ વિસેસેત્વા દસ્સેતિ. સાસઙ્કસપ્પટિભયમેવાતિ એત્થ સાસઙ્કં વા સપ્પટિભયં વા હોતુ, વટ્ટતિયેવ.

પાળિયં ‘‘સિયા ચ તસ્સ ભિક્ખુનો કોચિદેવ પચ્ચયો તેન ચીવરેન વિપ્પવાસાય, છારત્તપરમં તેન ભિક્ખુના તેન ચીવરેન વિપ્પવસિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અન્તરઘરે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા તસ્મિં વિહારે વસન્તસ્સ અઞ્ઞત્થ ગમનકિચ્ચે સતિ વિહારતો બહિ છારત્તં વિપ્પવાસો અનુઞ્ઞાતો. વસનટ્ઠાનતો હિ અઞ્ઞત્થ છારત્તં વિપ્પવાસો વુત્તો, ન તસ્મિં વિહારે વસન્તસ્સ. તેન ચ ‘‘પુન ગામસીમં ઓક્કમિત્વાતિ એત્થ સચે ગોચરગામતો પુરત્થિમાય દિસાય સેનાસનં, અયઞ્ચ પચ્છિમદિસં ગતો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તતોયેવ ચ માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તતો ચે ઉત્તરિ વિપ્પવસેય્યા’’તિ એત્થ ‘‘છારત્તતો ઉત્તરિ તસ્મિં સેનાસને સત્તમં અરુણં ઉટ્ઠાપેય્યા’’તિ અત્થો વુત્તો. ભદન્તબુદ્ધદત્તાચરિયેન પન પાકટતરં કત્વા અયમેવત્થો વુત્તો. વુત્તઞ્હિ તેન –

‘‘યં ગામં ગોચરં કત્વા, ભિક્ખુ આરઞ્ઞકે વસે;

તસ્મિં ગામે ઠપેતું તં, માસમેકન્તુ વટ્ટતિ.

‘‘અઞ્ઞત્થેવ વસન્તસ્સ, છારત્તપરમં મતં;

અયમસ્સ અધિપ્પાયો, પટિચ્છન્નો પકાસિતો’’તિ.

‘‘કોસમ્બિયં અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ગિલાનો હોતી’’તિ આગતત્તા ‘‘કોસમ્બકસમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા’’તિ વુત્તં. કોસમ્બકસ્સ ભિક્ખુનો સમ્મુતિ કોસમ્બકસમ્મુતિ. સેનાસનં આગન્ત્વાતિ વુસિતવિહારસ્સેવ સન્ધાય વુત્તત્તા તસ્મિં ગામૂપચારેપિ અઞ્ઞસ્મિં વિહારે અરુણં ઉટ્ઠાપેતું ન વટ્ટતિ. વસિત્વાતિ અરુણં ઉટ્ઠાપેત્વા. ગતટ્ઠાનસ્સ અતિદૂરત્તા ‘‘એવં અસક્કોન્તેના’’તિ વુત્તં. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ ગતટ્ઠાને.

સાસઙ્કસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૭-૬૫૯. દસમે ઉદ્દિસ્સ ઠપિતભાગેતિ અત્તનો ઘરેપિ ઉદ્દિસિત્વા વિસું ઠપિતકોટ્ઠાસે. ‘‘એકં મય્હં, એકં ઇમસ્સ દેહી’’તિ એવં એકવાચાય આપજ્જિતબ્બત્તા ‘‘આપજ્જેય્ય એકતો’’તિ વુત્તં. તુમ્હાકં સપ્પિઆદીનિ આભતાનીતિ તુમ્હાકં અત્થાય આભતાનિ સપ્પિઆદીનિ. પરિણતભાવં જાનિત્વાપિ વુત્તવિધિના વિઞ્ઞાપેન્તેન તેસં સન્તકમેવ વિઞ્ઞાપિતં નામ હોતીતિ આહ – ‘‘મય્હમ્પિ દેથાતિ વદતિ, વટ્ટતી’’તિ.

૬૬૦. પુપ્ફમ્પિ આરોપેતું ન વટ્ટતીતિ ઇદં પરિણતં સન્ધાય વુત્તં. સચે પન એકસ્મિં ચેતિયે પૂજિતં પુપ્ફં ગહેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ચેતિયે પૂજેતિ, વટ્ટતિ. ઠિતં દિસ્વાતિ સેસકં ગહેત્વા ઠિતં દિસ્વા. ઇમસ્સ સુનખસ્સ મા દેહિ, એતસ્સ દેહીતિ ઇદં પરિણતેયેવ. તિરચ્છાનગતસ્સ પરિચ્ચજિત્વા દિન્ને પન તં પલાપેત્વા અઞ્ઞં ભુઞ્જાપેતું વટ્ટતિ. ‘‘કત્થ દેમાતિઆદિના એકેનાકારેન પાળિયં અનાપત્તિ દસ્સિતા, એવં પન અપુચ્છિતેપિ અપરિણતં ઇદન્તિ જાનન્તેન અત્તનો રુચિયા યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ દાપેતું વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. યત્થ ઇચ્છથ, તત્થ દેથાતિ એત્થાપિ ‘‘તુમ્હાકં રુચિયા’’તિ વુત્તત્તા યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ દાપેતું લભતિ. પાળિયં આગતનયેનેવાતિ ‘‘યત્થ તુમ્હાકં દેય્યધમ્મો’’તિઆદિના નયેન. સઙ્ઘપરિણતભાવો, તં ઞત્વા અત્તનો પરિણામનં, પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પરિણતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો પત્તવગ્ગો તતિયો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

નિસ્સગ્ગિયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયો ભાગો નિટ્ઠિતો.