૪. નિસ્સગ્ગિયકણ્ડં

૧. ચીવરવગ્ગો

૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. સમિતાવિનાતિ સમિતપાપેન. ગોતમકે ચેતિયેતિ ગોતમયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ. પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ ભગવતા ગહપતિચીવરે અનુઞ્ઞાતે બહૂનિ ચીવરાનિ લભિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા સીસેપિ ખન્ધેપિ કટિયાપિ ઠપેત્વા આગચ્છન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ચીવરે સીમં બન્ધન્તેન તિચીવરં પરિભોગત્થાય અનુઞ્ઞાતં, ન પન અધિટ્ઠાનવસેન. નહાયન્તિ એત્થાતિ નહાનં, નહાનતિત્થં.

૪૬૦. એકો કિર બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ ‘‘બુદ્ધરતનસ્સ ચ સઙ્ઘરતનસ્સ ચ પૂજા પઞ્ઞાયતિ, કથં નુ ખો ધમ્મરતનં પૂજિતં નામ હોતી’’તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. ભગવા આહ ‘‘સચેપિ બ્રાહ્મણ ધમ્મરતનં પૂજેતુકામો, એકં બહુસ્સુતં પૂજેહી’’તિ. બહુસ્સુતં ભન્તે આચિક્ખથાતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છાતિ. સો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘બહુસ્સુતં ભન્તે આચિક્ખથા’’તિ આહ. આનન્દત્થેરો બ્રાહ્મણાતિ. બ્રાહ્મણો થેરં સહસ્સગ્ઘનકેન ચીવરેન પૂજેસિ. તેન વુત્તં ‘‘પટિલાભવસેન ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ઉપ્પન્ન-સદ્દો નિપ્ફન્નપરિયાયોપિ હોતીતિ તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘નો નિપ્ફત્તિવસેના’’તિ. પઠમમેવ હિ તં તન્તવાયકમ્મેન નિપ્ફન્નં.

થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગાહાપેત્વા સયં અનુસ્સાવનકમ્મં કરોતીતિ એત્થ સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ કરોતીતિ દટ્ઠબ્બં. એવં એકમેકેન અત્તનો પત્તચીવરં દત્વા પબ્બાજેત્વા ઉપજ્ઝં ગણ્હાપિતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અહેસું. આયસ્મન્તં આનન્દં અતિવિય મમાયતીતિ આનન્દત્થેરો તાવ મમાયતુ અખીણાસવભાવતો, સારિપુત્તત્થેરો કથન્તિ? ન ઇદં મમાયનં ગેહસ્સિતપેમવસેન, અથ ખો ગુણસમ્ભાવનાવસેનાતિ નાયં દોસો. નવમં વા દિવસં દસમં વાતિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, નવમે વા દસમે વા દિવસેતિ અત્થો. સચે ભવેય્યાતિ સચે કસ્સચિ એવં સિયા. વુત્તસદિસમેવાતિ એત્થ ‘‘વુત્તદિવસમેવા’’તિપિ પઠન્તિ. ધારેતુન્તિ એત્થ ‘‘આહા’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો.

૪૬૨-૪૬૩. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ ભુમ્મવચનસ્સ લોપં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘નિટ્ઠિતે ચીવરસ્મિ’’ન્તિ, ચીવરસ્સ કરણપલિબોધે ઉપચ્છિન્નેતિ વુત્તં હોતિ. પાસપટ્ટગણ્ઠિકપટ્ટપરિયોસાનં યં કિઞ્ચિ કાતબ્બં, તં કત્વાતિ યોજેતબ્બં. સૂચિયા પટિસામનન્તિ ઇદં સૂચિકમ્મસ્સ સમ્મા પરિનિટ્ઠિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, સૂચિકમ્મનિટ્ઠાનમેવેત્થ પમાણં. એતેસમ્પીતિ વિનટ્ઠાદિં પરામસતિ.

કથિને ચ ઉબ્ભતસ્મિન્તિ યં સઙ્ઘસ્સ કથિનં અત્થતં, તસ્મિં કથિને ચ ઉબ્ભતેતિ અત્થો. દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સ અભાવં દસ્સેતીતિ આવાસપલિબોધસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. એત્થ ચ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ દ્વિન્નં પલિબોધાનં અભાવદસ્સનેન અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચમાસબ્ભન્તરે યાવ ચીવરપલિબોધો આવાસપલિબોધો ચ ન ઉપચ્છિજ્જતિ, તાવ અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં અતિરેકચીવરં દસાહતો પરમ્પિ ઠપેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. અત્થતકથિનસ્સ હિ યાવ કથિનસ્સ ઉબ્ભારા અનામન્તચારો અસમાદાનચારો યાવદત્થચીવરં ગણભોજનં યો ચ તત્થ ચીવરુપ્પાદોતિ ઇમે પઞ્ચાનિસંસા લબ્ભન્તિ. પક્કમનં અન્તો અસ્સાતિ પક્કમનન્તિકા. એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા. વિત્થારો પનેત્થ આગતટ્ઠાનેયેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

ખોમન્તિ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટચીવરં, તથા સેસાનિ. સાણન્તિ સાણવાકસુત્તેહિ કતચીવરં. ભઙ્ગન્તિ ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા કતચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. દુકૂલં પટ્ટુણ્ણં સોમારપટં ચીનપટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ ઇમાનિ પન છ ચીવરાનિ એતેસંયેવ અનુલોમાનીતિ વિસું ન વુત્તાનિ. દુકૂલઞ્હિ સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પટ્ટુણ્ણદેસે સઞ્જાતવત્થં પટ્ટુણ્ણં. ‘‘પટ્ટુણ્ણકોસેય્યવિસેસો’’તિ હિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટાનિ. પટ્ટુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજં એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં, તં ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં એવ અનુલોમં. દેવતાહિ દિન્નં ચીવરં દેવદિન્નં, તં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં, તમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અનુલોમં હોતિ તેસુ અઞ્ઞતરભાવતો.

મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ વિદત્થિં સન્ધાય ‘‘દ્વે વિદત્થિયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના દીઘતો વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણં વિત્થારતો તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણં વિકપ્પનુપગન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘સુગતવિદત્થિ નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો, વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થો હોતી’’તિ કુટિકારસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) વુત્તં, તસ્મા સુગતઙ્ગુલેન દ્વાદસઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થોતિ સિદ્ધં. એવઞ્ચ કત્વા સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણન્તિ ઇદં આગતમેવાતિ.

તં અતિક્કામયતોતિ એત્થ તન્તિ ચીવરં કાલં વા પરામસતિ. તસ્સ યો અરુણોતિ તસ્સ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ યો અતિક્કન્તો અરુણો. ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિન્તિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ અતિક્કન્તઅરુણેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. દિવસસદ્દેન હિ તંદિવસનિસ્સિતો અરુણો વુત્તો. બન્ધિત્વાતિ રજ્જુઆદીહિ બન્ધિત્વા. વેઠેત્વાતિ વત્થાદીતિ વેઠેત્વા.

વચનીયોતિ સઙ્ઘં અપેક્ખિત્વા વુત્તં. અઞ્ઞથાપિ વત્તબ્બન્તિ એત્થ ‘‘યાય કાયચિ ભાસાય પદપટિપાટિયા અવત્વાપિ અત્થમત્તે વુત્તે વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. તેનાતિ આપત્તિં પટિગ્ગણ્હન્તેન. પટિગ્ગાહકેન ‘‘પસ્સસી’’તિ વુત્તે દેસકેન વત્તબ્બવચનં દસ્સેતિ ‘‘આમ પસ્સામી’’તિ. પુન પટિગ્ગાહકેન વત્તબ્બવચનમાહ ‘‘આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ. એવં વુત્તે પુન દેસકેન વત્તબ્બવચનં ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ સંવરિસ્સામી’’તિ. ઇમિના અત્તનો આયતિં સંવરે પતિટ્ઠિતભાવં દસ્સેતિ. દ્વીસુ પન સમ્બહુલાસુ વાતિ દ્વીસુ સમ્બહુલાસુ વા આપત્તીસુ પુરિમનયેનેવ વચનભેદો વેદિતબ્બો. ઞત્તિયં આપત્તિં સરતિ વિવરતીતિ એત્થ દ્વે આપત્તિયોતિ વા સમ્બહુલા આપત્તિયોતિ વા વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ચીવરદાનેપીતિ નિસ્સટ્ઠચીવરસ્સ દાનેપિ. વત્થુવસેનાતિ ચીવરગણનાય. ગણસ્સ વુત્તા પાળિયેવેત્થ પાળીતિ દ્વીસુ ઇમાહં આયસ્મન્તાનં નિસ્સજ્જામીતિ વચને વિસેસાભાવતો વુત્તં. એવં…પે… વત્તું વટ્ટતીતિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘ઇતો ગરુકતરાની’’તિઆદિ. તત્થ ઇતોતિ ઇતો નિસ્સટ્ઠચીવરદાનતો. ઞત્તિકમ્મતો ઞત્તિદુતિયકમ્મં ગરુકતરન્તિ આહ ‘‘ઇતો ગરુકતરાની’’તિ. ઇમાહં ચીવરન્તિ એત્થ ‘‘ઇમં ચીવર’’ન્તિપિ પઠન્તિ.

૪૬૮. ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતીતિ ઇદં વેમતિકં અનતિક્કન્તસઞ્ઞઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. યોપિ એવંસઞ્ઞી, તસ્સપીતિ ન કેવલં અતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞિસ્સ, અથ ખો વેમતિકસ્સ અનતિક્કન્તસઞ્ઞિસ્સપીતિ અત્થો. ‘‘ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતી’’તિઆદિના વુત્તમત્થં સેસત્તિકેપિ અતિદિસતિ. એસ નયો સબ્બત્થાતિ એસ નયો અવિનટ્ઠાદીસુપીતિ અઞ્ઞેસં ચીવરેસુ ઉપચિકાદીહિ ખાયિતેસુ ‘‘મય્હમ્પિ ચીવરં ખાયિત’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી હોતીતિઆદિના યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અનટ્ઠતો અવિલુત્તસ્સ વિસેસમાહ ‘‘પસય્હાવહારવસેના’’તિ. થેય્યાવહારવસેન ગહિતઞ્હિ નટ્ઠન્તિ અધિપ્પેતં, પસય્હાવહારવસેન ગહિતં વિલુત્તન્તિ. અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતીતિ ઇદં નિસીદનસન્થતં સન્ધાય વુત્તં. યં યેન હિ પુરાણસન્થતસ્સ સામન્તા સુગતવિદત્થિં અનાદિયિત્વા અઞ્ઞં નવં નિસીદનસન્થતં કતં, તસ્સ તં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. તસ્મા ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ ઇદં પરસ્સ નિસ્સગ્ગિયં અપરસ્સ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ ઇમમત્થં સાધેતિ. પરિભોગં સન્ધાય વુત્તન્તિ અનતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ ચ પરિભુઞ્જન્તસ્સેવ દુક્કટં, ન પન અપરિભુઞ્જિત્વા ઠપેન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

૪૬૯. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ નામં વત્વા અધિટ્ઠાતું. ન વિકપ્પેતુન્તિ નામં વત્વા ન વિકપ્પેતું. એસ નયો સબ્બત્થ. તસ્મા તિચીવરાદીનિ અધિટ્ઠહન્તેન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના નામં વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વિકપ્પેન્તેન પન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિઆદિના તસ્સ તસ્સ ચીવરસ્સ નામં અગ્ગહેત્વાવ ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વિકપ્પેતબ્બં. તિચીવરં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, યદિ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતિ, અવિકપ્પિતં હોતિ, અતિરેકચીવરટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ. તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ ‘‘ચતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘તતો પરં વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિસંવચ્છરે વસ્સાનં ચાતુમાસં, તાવ ઠપેતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિપિ વદન્તિ. ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતું અનુજાનામીતિ એત્તાવતા વસ્સિકસાટિકં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિઞ્ચ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતું અનુઞ્ઞાતન્તિ એવમત્થો ન ગહેતબ્બો તતો પરં વસ્સિકસાટિકાદિનામસ્સેવ અભાવતો. તસ્મા તતો પરં વિકપ્પેન્તેનપિ નામં ગહેત્વા ન વિકપ્પેતબ્બં. ઉભિન્નમ્પિ તતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભોગસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તથા વિકપ્પિતં અઞ્ઞનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઠપેમિ, પરિચ્ચજામીતિ વા અત્થો. ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામીતિ એત્થ ‘‘ઇમં ચીવરં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામીતિ એવમ્પિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તમ્પિ ‘‘ઇમં ચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠામી’’તિ ઇમિના સમેતિ. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થેન ચીવરં પરામસન્તેન વા ચાલેન્તેન વા. દુવિધન્તિ સમ્મુખપરમ્મુખભેદેસુ દુવિધં. હત્થપાસેતિ ઇદં દ્વાદસહત્થં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠિતં ‘‘ઇમ’’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. તતો પરં ‘‘એત’’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ કેચિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પનેત્થ ન કિઞ્ચિ વુત્તં. પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ સબ્બત્થ ‘‘હત્થપાસો’’તિ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ, તસ્મા ઇધ વિસેસવિકપ્પનાય કારણં ગવેસિતબ્બં. સામન્તવિહારો નામ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તિતું સક્કા. ‘‘સામન્તવિહારે’’તિ ઇદં દેસનાસીસમત્તં, તસ્મા ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વદન્તિ. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વાતિ ચ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણં અનુચ્છવિકન્તિ કત્વા વુત્તં, ચીવરસલ્લક્ખણમેવેત્થ પમાણં.

અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ. અધિટ્ઠાનતો પુબ્બે સઙ્ઘાટિઆદિવોહારસ્સ અભાવતો ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પરિક્ખારચોળસ્સ વિસું પચ્ચુદ્ધારવિધિં દસ્સેતિ. પરિક્ખારચોળનામેન પન અધિટ્ઠિતત્તા ‘‘ઇમં પરિક્ખારચોળં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વુત્તેપિ નેવત્થિ દોસોતિ વિઞ્ઞાયતિ. પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ ઇદઞ્ચ સઙ્ઘાટિઆદિચીવરનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામં સન્ધાય વુત્તં. પરિક્ખારચોળનામેનેવ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ પન પુબ્બેકતઅધિટ્ઠાનમેવ અધિટ્ઠાનં. અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ ઇમિના કપ્પબિન્દુદાનકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતિચીવરપ્પમાણયુત્તં સન્ધાય ‘‘તિચીવરં પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતુન્તિ પરિક્ખારચોળં કત્વા અધિટ્ઠાતું. બદ્ધસીમાયં અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિસબ્ભાવતો ચીવરવિપ્પવાસેપિ નેવત્થિ દોસોતિ ન તત્થ દુપ્પરિહારતાતિ આહ ‘‘અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહાર’’ન્તિ.

અનતિરિત્તપ્પમાણાતિ સુગતવિદત્થિયા દીઘસો છ વિદત્થિયો તિરિયં અડ્ઢતેય્યવિદત્થિઞ્ચ અનતિક્કન્તપ્પમાણાતિ અત્થો. નનુ ચ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનાતિક્કમેન, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેન અધિટ્ઠાનં વિજહતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનપિ, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’’તિ કસ્મા વુત્તં. સતિ હિ અધિટ્ઠાને પચ્ચુદ્ધારો યુત્તોતિ? એત્થ તાવ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ઇદં વુત્તં ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ ઇદં પચ્ચુદ્ધરણં સન્ધાય ન વુત્તં, પચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ પન વસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. તસ્મા હેમન્તસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાય અન્તોદસાહે વસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’તિ વુત્ત’’ન્તિ.

કેચિ પન ‘‘યથા કથિનમાસબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરં કથિનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, એવમયં વસ્સિકસાટિકાપિ વસ્સાનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયા હોતિ, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમદિવસે પચ્ચુદ્ધરિત્વા તતો પરં હેમન્તસ્સ પઠમદિવસે વિકપ્પેતબ્બાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. પચ્ચુદ્ધરિત્વા તતો પરં વિકપ્પેતબ્બાતિ પદયોજના વેદિતબ્બા’’તિ ચ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. કથિનમાસે ઉપ્પન્નઞ્હિ ચીવરં અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠિતત્તા અવસાનદિવસે અનધિટ્ઠિતં કથિનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. અયં પન વસ્સિકસાટિકા અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતત્તા ન તેન સદિસાતિ વસ્સાનાતિક્કમે કથં નિસ્સગ્ગિયા હોતિ. અનધિટ્ઠિતઅવિકપ્પિતમેવ હિ તંતંકાલાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, તસ્મા હેમન્તેપિ વસ્સિકસાટિકા દસાહં પરિહારં લભતિયેવ. એવં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિપિ આબાધવૂપસમેન અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, તસ્મા તતો પરં દસાહં પરિહારં લભતિ, દસાહં પન અનતિક્કમિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ.

કેચિ પન ‘‘અધિટ્ઠાનભેદલક્ખણે અવુત્તત્તા વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધે વૂપસન્તેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, તસ્મા ‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’તિ ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં માતિકાટ્ઠકથાય ન સમેતિ, સમન્તપાસાદિકાય પન સમેતિ. તથા હિ ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનપિ, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ ઇદં સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ, પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે’’તિ એત્થ ઇદં વુત્તં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ. કુરુન્દિયં પન ‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૩).

તત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં નિવાસનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા. તસ્મા કુરુન્દિયં વુત્તનયેનેવ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. કુરુન્દિયઞ્હિ ‘‘વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વચનતો યદિ કત્તિકપુણ્ણમાયં ન પચ્ચુદ્ધરેય્ય, અવિજહિતાધિટ્ઠાના વસ્સિકસાટિકા હેમન્તં સમ્પત્તા વિકપ્પનક્ખેત્તે અધિટ્ઠાનસબ્ભાવતો દુક્કટં જનેતિ, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમાયં એવ પચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે વિકપ્પેતબ્બાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. દ્વે પન ન વટ્ટન્તીતિ દ્વિન્નં અધિટ્ઠાનાભાવતો વુત્તં. ‘‘સચે વસ્સાને અપરા વસ્સિકસાટિકા ઉપ્પન્ના હોતિ, પુરિમવસ્સિકસાટિકં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેત્વા ચ અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ વદન્તિ. પમાણયુત્તન્તિ દીઘસો સુગતવિદત્થિયા દ્વે વિદત્થિયો, વિત્થારતો દિયડ્ઢા, દસા વિદત્થીતિ ઇમિના પમાણેન યુત્તં. પમાણિકાતિ સુગતવિદત્થિયા દીઘસો ચતસ્સો વિદત્થિયો, તિરિયં દ્વે વિદત્થિયોતિ એવં વુત્તપ્પમાણયુત્તા. પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ‘‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતિ, પુન ન પચ્ચુદ્ધરીયતિ કાલપરિચ્છેદાભાવતો’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘એકવચનેનપિ વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ઉભયત્થાપિ અસ્સ વચનસ્સ ઇધ વચને અપુબ્બં પયોજનં ન દિસ્સતિ, તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતી’’તિ ઇદં પદં ન વુત્તં.

‘‘અત્તનો સન્તકભાવતો મોચેત્વા ઠપિતં સન્ધાય મહાપચ્ચરિયં અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ વદન્તિ. ઇમિના ભેસજ્જં ચેતાપેસ્સામિ, ઇદં માતુયા દસ્સામીતિ ઠપેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં, ઇદં ભેસજ્જસ્સ, ઇદં માતુયાતિ વિસ્સજ્જેત્વા સકસન્તકભાવતો મોચિતે અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણેતિ એત્થ ‘‘અનિવાસેત્વા અપારુપિત્વા ચ કેવલં મઞ્ચપીઠેસુયેવ અત્થરિત્વા પરિભુઞ્જિયમાનં પચ્ચત્થરણં અત્તનો સન્તકમ્પિ અનધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. હેટ્ઠા પન ‘‘પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવા’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા અત્તનો સન્તકં અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનેના’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તં યુત્તં અઞ્ઞસ્સ દાને વિય ચીવરે નિરાલયભાવેનેવ પરિચ્ચત્તત્તા. કેચિ પન ‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ ભિક્ખુનિયા ગિહિભાવૂપગમનેના’’તિ એવમત્થં ગહેત્વા ‘‘ભિક્ખુ પન વિબ્ભમન્તોપિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, તાવ ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં ‘‘ભિક્ખુનિયા હીનાયાવત્તનેના’’તિ વિસેસેત્વા અવુત્તત્તા. ભિક્ખુનિયા હિ ગિહિભાવૂપગમને અધિટ્ઠાનવિજહનં વિસું વત્તબ્બં નત્થિ તસ્સા વિબ્ભમનેનેવ અસ્સમણીભાવતો. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેનાતિ પન ઇદં સચે ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતોવ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ, તસ્સ કાયલગ્ગમ્પિ ચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખવસેનાતિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. પમાણચીવરસ્સાતિ પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તં. દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સાતિ અન્તરઘરપ્પવેસનત્થાય સુપ્પટિચ્છન્નસિક્ખાપદે વુત્તનયેન સઙ્ઘાટિં ઉત્તરાસઙ્ગઞ્ચ એકતો કત્વા પારુપન્તસ્સ. સઙ્ઘરિતટ્ઠાનેતિ દ્વીસુપિ અન્તેસુ સઙ્ઘરિતટ્ઠાને. એસ નયોતિ ઇમિના પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, મહન્તેસુ પન તતો પરેન છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો. સબ્બેસૂતિ તિચીવરાદિભેદેસુ સબ્બચીવરેસુ.

અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થીતિ સુત્તે આગતં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તમેવ વિભાવેતું ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તં અતિક્કમયતો છેદનકં પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘તતો ઉત્તરિ પટિસિદ્ધત્તા’’તિ. તં ન સમેતીતિ પરિક્ખારચોળસ્સ વિકપ્પનુપગપચ્છિમં પચ્છિમપ્પમાણન્તિ ગહેત્વા ઇતરેસં તિચીવરાદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદં પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય ‘‘એસ નયો’’તિઆદિવચનં ન સમેતિ તાદિસસ્સ પચ્છિમપ્પમાણસ્સ સુત્તે અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તવચનં ન સમેતીતિ ઇમિનાવ પટિક્ખેપેન વિકપ્પનુપગપચ્છિમસ્સ અન્તો યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ અયમ્પિ નયો પટિક્ખિત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તિચીવરઞ્હિ ઠપેત્વા સેસચીવરેસુ છિદ્દેન અધિટ્ઠાનવિજહનં નામ નત્થિ, તસ્મા અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતેસુ સેસચીવરેસુ વિકપ્પનુપગપચ્છિમં અપ્પહોન્તં કત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્નેસુપિ અધિટ્ઠાનવિજહનં નત્થિ. સચે પન અધિટ્ઠાનતો પુબ્બેયેવ તાદિસં હોતિ, અચીવરત્તા અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. ખુદ્દકં ચીવરન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદપ્પમાણતો અનૂનમેવ ખુદ્દકચીવરં. મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતીતિ એત્થ તિણ્ણં ચીવરાનં ચતૂસુ પસ્સેસુ યસ્મિં પદેસે છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, તસ્મિં પદેસે સમન્તતો છિન્દિત્વા ખુદ્દકં કરોન્તસ્સ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ અધિપ્પાયો.

સમ્મુખાવિકપ્પના પરમ્મુખાવિકપ્પનાતિ એત્થ સમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખેન વિકપ્પનાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. આસન્નદૂરભાવો ચ અધિટ્ઠાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તીતિ એત્થ અધિટ્ઠાનસ્સપિ અન્તોગધત્તા સચે સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ, અધિટ્ઠાનં કાતબ્બં. નો ચે, ન કાતબ્બં, વિકપ્પનમેવ પમાણં, તસ્મા અતિરેકચીવરં નામ ન હોતિ. મિત્તોતિ દળ્હમિત્તો. સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમિત્તો નાતિદળ્હમિત્તો. વિકપ્પિતવિકપ્પના નામેસા વટ્ટતીતિ અધિટ્ઠિતઅધિટ્ઠાનં વિયાતિ અધિપ્પાયો અવિસેસેન વુત્તવચનન્તિ તિચીવરાદિં અધિટ્ઠેતિ, વસ્સિકસાટિકં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિઞ્ચ વિકપ્પેતીતિ અવત્વા સબ્બચીવરાનં અવિસેસેન વિકપ્પેતીતિ વુત્તવચનં. તિચીવરસઙ્ખેપેનાતિ તિચીવરનીહારેન, સઙ્ઘાટિઆદિઅધિટ્ઠાનવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

તુય્હં દેમીતિઆદીસુ ‘‘તસ્મિં કાલે ન ગણ્હિતુકામોપિ સચે ન પટિક્ખિપતિ, પુન ગણ્હિતુકામતાય સતિ ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઇત્થન્નામસ્સાતિ પરમ્મુખે ઠિતં સન્ધાય વદતિ. ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સુદિન્નં સુગ્ગહિતઞ્ચાતિ એત્થ ‘‘યથા પરતો ‘તવ સન્તકં કરોહી’તિ વુત્તે દુદ્દિન્નમ્પિ ‘સાધુ, ભન્તે, મય્હં ગણ્હામી’તિ વચનેન ‘સુગ્ગહિતં હોતી’તિ વુત્તં, એવમિધાપિ ‘તુય્હં ગણ્હાહી’તિ વુત્તે સુદિન્નત્તા ‘મય્હં ગણ્હામી’તિ અવુત્તેપિ ‘સુદિન્નમેવા’’’તિ વદન્તિ. ‘‘ગણ્હાહીતિ ચ આણત્તિયા ગહણસ્સ તપ્પટિબદ્ધતાકરણવસેન પવત્તત્તા તદા ગણ્હામીતિ ચિત્તે અનુપ્પાદિતે પચ્છા ગહેતું ન લભતી’’તિ વદન્તિ.

તં ન યુજ્જતીતિ વિનયકમ્મસ્સ કરણવસેન ગહેત્વા દિન્નત્તા વુત્તં. સચે પન પરો સચ્ચતોયેવ વિસ્સાસં ગણ્હાતિ, પુન કેનચિ કારણેન તેન દિન્નં તસ્સ ન વટ્ટતીતિ નત્થિ. નિસ્સગ્ગિયં પન ચીવરં જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા ગણ્હન્તં ‘‘મા ગણ્હાહી’’તિ નિવારણત્થં વુત્તં. કાયવાચાહિ કત્તબ્બઅધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનં અકતત્તા હોતીતિ આહ ‘‘કાયવાચાતો સમુટ્ઠાતી’’તિ. ચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, જાતિપ્પમાણયુત્તતા, છિન્નપલિબોધભાવો, અતિરેકચીવરતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૧-૪૭૩. દુતિયે અથાનન્દત્થેરો કથં ઓકાસં પટિલભતિ, કિં કરોન્તો ચ આહિણ્ડતીતિ આહ ‘‘થેરો કિરા’’તિઆદિ. અવિપ્પવાસેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, અવિપ્પવાસત્થન્તિ અત્થો, વિપ્પવાસપચ્ચયા યા આપત્તિ, તદભાવત્થન્તિ વુત્તં હોતિ.

૪૭૫-૪૭૬. એવં છિન્નપલિબોધોતિ એવં ઇમેહિ ચીવરનિટ્ઠાનકથિનુબ્ભારેહિ છિન્નપલિબોધો. અધિટ્ઠિતેસૂતિ તિચીવરાધિટ્ઠાનનયેન અધિટ્ઠિતેસુ. તિચીવરેન વિપ્પવુત્થો હોતીતિ ‘‘રુક્ખો છિન્નો, પટો દડ્ઢો’’તિઆદીસુ વિય અવયવેપિ સમુદાયવોહારો લબ્ભતીતિ વુત્તં.

૪૭૭-૪૭૮. પરિખાય વા પરિક્ખિત્તોતિ ઇમિના ચ સમન્તા નદીતળાકાદિઉદકેન પરિક્ખિત્તોપિ પરિક્ખિત્તોયેવાતિ દસ્સેતિ. એત્તાવતાતિ ‘‘પરિક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના વચનેન. આકાસે અરુણં ઉટ્ઠાપેતીતિ ઘરસ્સ ઉપરિ આકાસે અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણં અતિક્કમિત્વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ. ઘરં નિવેસનુદોસિતાદિલક્ખણમેવ, ન પન પાટિયેક્કં ઘરં નામ અત્થીતિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ.

૪૭૯. પાળિયં વુત્તનયેન ‘‘સભાયે’’તિ અવત્વા ‘‘સભાય’’ન્તિ પચ્ચત્તવચનં સભાય-સદ્દસ્સ નપુંસકલિઙ્ગતાવિભાવનત્થં વુત્તં. સભા-સદ્દપરિયાયોપિ હિ સભાય-સદ્દો નપુંસકલિઙ્ગયુત્તો ઇધ વુત્તોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘લિઙ્ગબ્યત્તયેન સભા વુત્તા’’તિ આહ. ચીવરહત્થપાસે વસિતબ્બં નત્થીતિ ચીવરહત્થપાસેયેવ વસિતબ્બન્તિ નત્થિ. યં તસ્સા…પે… ન વિજહિતબ્બન્તિ એત્થ તસ્સા વીથિયા સમ્મુખટ્ઠાને સભાયદ્વારાનં ગહણેનેવ તત્થ સબ્બાનિપિ ગેહાનિ સા ચ અન્તરવીથિ ગહિતાયેવ હોતિ. અતિહરિત્વા ઘરે નિક્ખિપતીતિ તં વીથિં મુઞ્ચિત્વા ઠિતે અઞ્ઞસ્મિં ઘરે નિક્ખિપતિ. પુરતો વા પચ્છતો વા હત્થપાસેતિ ઘરસ્સ હત્થપાસં સન્ધાય વદતિ.

નિવેસનાદીસુ પરિક્ખિત્તતાય એકૂપચારતા, અપરિક્ખિત્તતાય નાનૂપચારતા ચ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેનેવુપાયેના’’તિઆદિમાહ. નિવેસનાદીનિ ગામતો બહિ સન્નિવિટ્ઠાનિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બં. અન્તોગામે ઠિતાનઞ્હિ ગામગ્ગહણેન ગહિતત્તા ગામપરિહારોયેવાતિ. સબ્બત્થાપીતિ ગામાદીસુ અજ્ઝોકાસપરિયન્તેસુ પન્નરસસુ. પરિક્ખેપાદિવસેનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અપરિક્ખેપસ્સેવ ગહણં વેદિતબ્બં, ન એકકુલાદીનમ્પિ.

૪૮૦-૪૮૭. ઓવરકો નામ ગબ્ભસ્સ અબ્ભન્તરે અઞ્ઞો ગબ્ભોતિપિ વદન્તિ. મુણ્ડચ્છદનપાસાદોતિ ચન્દિકઙ્ગણયુત્તો પાસાદો.

૪૮૯. સત્થોતિ જઙ્ઘસત્થો સકટસત્થો વા. પરિયાદિયિત્વાતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા. વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘અન્તોપવિટ્ઠેન…પે… ઠિતો હોતી’’તિ. તત્થ અન્તોપવિટ્ઠેનાતિ ગામસ્સ નદિયા વા અન્તોપવિટ્ઠેન. નદીપરિહારો ચ લબ્ભતીતિ એત્થ ‘‘વિસું નદીપરિહારસ્સ અવુત્તત્તા ગામાદીહિ અઞ્ઞત્થ વિય ચીવરહત્થપાસોયેવ નદીપરિહારો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. વિહારસીમન્તિ અવિપ્પવાસસીમં સન્ધાયાહ. વિહારં ગન્ત્વા વસિતબ્બન્તિ અન્તોસીમાય યત્થ કત્થચિ વસિતબ્બં. સત્થસમીપેયેવાતિ ઇદં યથાવુત્તઅબ્ભન્તરપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. પાળિયં નાનાકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બન્તિ એત્થ હત્થપાસો નામ સત્થસ્સ હત્થપાસોતિ વેદિતબ્બં.

૪૯૦. એકકુલસ્સ ખેત્તેતિ અપરિક્ખિત્તં સન્ધાય વદતિ. યસ્મા ‘‘નાનાકુલસ્સ પરિક્ખિત્તે ખેત્તે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા ખેત્તદ્વારમૂલે વા તસ્સ હત્થપાસે વા વત્થબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા દ્વારમૂલતો અઞ્ઞત્થ અન્તોખેત્તેપિ વસન્તેન ચીવરં હત્થપાસે કત્વાયેવ વસિતબ્બં.

૪૯૧-૪૯૪. ‘‘વિહારો નામ સપરિક્ખિત્તો વા અપરિક્ખિત્તો વા સકલો આવાસો’’તિ વદન્તિ. યસ્મિં વિહારેતિ એત્થ પન એકં ગેહમેવ વુત્તં. એકકુલનાનાકુલસન્તકતા ચેત્થ કારાપકાનં વસેન વેદિતબ્બા. છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સ અન્તો એવાતિ યદા મહાવીથિયં ઉજુકમેવ ગચ્છન્તં સૂરિયમણ્ડલં મજ્ઝન્હિકં પાપુણાતિ, તદા યં ઓકાસં છાયા ફરતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. અગમનપથેતિ યં તદહેવ ગન્ત્વા પુન આગન્તું સક્કા ન હોતિ, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં.

૪૯૫. નદિં ઓતરતીતિ હત્થપાસં મુઞ્ચિત્વા ઓતરતિ. ન આપજ્જતીતિ પરિભોગપચ્ચયા દુક્કટં નાપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ. અપરિભોગારહત્તાતિ ઇમિનાવ નિસ્સગ્ગિયચીવરં અનિસ્સજ્જેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ દુક્કટં અચિત્તકન્તિ સિદ્ધં. એકં પારુપિત્વા એકં અંસકૂટે ઠપેત્વા ગન્તબ્બન્તિ ઇદં બહૂનં સઞ્ચારટ્ઠાને એવં અકત્વા ગમનં ન સારુપ્પન્તિ કત્વા વુત્તં. બહિગામે ઠપેત્વા…પે… વિનયકમ્મં કાતબ્બન્તિ વુત્તત્તા અધિટ્ઠાને વિય પરમ્મુખા ઠિતમ્પિ નિસ્સગ્ગિયં ચીવરં નિસ્સજ્જિતું નિસ્સટ્ઠચીવરઞ્ચ દાતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં.

ગમને સઉસ્સાહત્તા ‘‘નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. મુહુત્તં સયિત્વા…પે… નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ એત્થ ‘‘ઉસ્સાહે અપરિચ્ચત્તેપિ ગમનસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા પુન ઉટ્ઠાય સઉસ્સાહં ગચ્છન્તાનમ્પિ અન્તરા અરુણે ઉટ્ઠિતે નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિયેવા’’તિ વદન્તિ. પરતો મુહુત્તં ઠત્વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા ગતાતિ એત્થ સચે એવં ગચ્છન્તા ‘‘પુરારુણા અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સિસ્સામા’’તિ ઉસ્સાહં વિનાવ ગતા હોન્તિ, અરુણુગ્ગમને નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ ન વત્તબ્બા પઠમતરંયેવ પટિપ્પસ્સમ્ભનતો. અથ ‘‘પુરારુણા પસ્સિસ્સામા’’તિ સઉસ્સાહાવ ગચ્છન્તિ, નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિયેવ ન વત્તબ્બા. એવઞ્ચ સતિ ‘‘સહ અરુણુગ્ગમના નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ કસ્મા વુત્તં? વુચ્ચતે – સઉસ્સહત્તા પઠમતરં પટિપ્પસ્સદ્ધિ ન વુત્તા. સતિપિ ચ ઉસ્સાહભાવે એકતો ગમનસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા ‘‘મુહુત્તં ઠત્વા’’તિ એત્થ વિય સહ અરુણુગ્ગમના પટિપ્પસ્સદ્ધિયેવ વુત્તા.

અન્તોસીમાયં ગામન્તિ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિયા પચ્છા પતિટ્ઠાપિતગામં સન્ધાય વદતિ ગામં અન્તો કત્વા અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિયા અભાવતો. નેવ ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તીતિ અવિપ્પવાસસીમાભાવતો વુત્તં, ન નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સઉસ્સાહભાવતો. અન્તરામગ્ગેયેવ ચ નેસં અરુણં ઉગ્ગચ્છતીતિ ધમ્મં સુત્વા આગચ્છન્તાનં અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ. અસ્સતિયા ગચ્છતીતિ અસ્સતિયા અત્તનો ચીવરં અપચ્ચુદ્ધરિત્વા થેરસ્સ ચીવરં અપચ્ચુદ્ધરાપેત્વા ગચ્છતિ. એવં ગતે તસ્મિં પચ્છા થેરેન સરિત્વા પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેતિ ‘‘અત્તનો ચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા દહરસ્સ ચીવરં વિસ્સાસેન ગહેત્વા ઠપેતબ્બ’’ન્તિ. ગન્ત્વા વત્તબ્બોતિ આગતકિચ્ચં નિટ્ઠપેત્વા વિહારં ગતેન પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેતિ. અનધિટ્ઠિતચીવરતા, અનત્થતકથિનતા, અલદ્ધસમ્મુતિતા, રત્તિવિપ્પવાસોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૭-૪૯૯. તતિયે પાળિયં ચીવરપચ્ચાસા નિક્ખિપિતુન્તિ એત્થ ચીવરપચ્ચાસાય સતિયા નિક્ખિપિતુન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. ભણ્ડિકાબદ્ધાનિ ભણ્ડિકબદ્ધાનીતિપિ પઠન્તિ, ભણ્ડિકં કત્વા બદ્ધાનીતિ અત્થો. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુનાતિ એત્થ પુરિમસિક્ખાપદે વિય સામિવસેનેવ કરણવચનસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

૫૦૦. અનત્થતે કથિને ચીવરમાસે ભિક્ખુનો ઉપ્પન્નચીવરં અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં તસ્મિં માસે ઠપેતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘એકં પચ્છિમકત્તિકમાસં ઠપેત્વા’’તિ. કેચિ પન ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવરન્તિ વચનતો અનત્થતે કથિને પચ્છિમકત્તિકમાસસઙ્ખાતે ચીવરમાસે ઉપ્પન્નચીવરસ્સપિ પચ્ચાસાચીવરે અસતિ દસાહપરિહારોયેવ, તતો પરં ઠપેતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. તથા હિ અચ્ચેકચીવરસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૬૪૯ આદયો) ‘‘પવારણમાસસ્સ જુણ્હપક્ખપઞ્ચમિયં ઉપ્પન્નસ્સ અચ્ચેકચીવરસ્સ અનત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકો માસો, અત્થતે કથિને એકાદસદિવસાધિકા પઞ્ચ માસા પરિહારો’’તિ વુત્તં. તમેવ ચ પરિહારં સન્ધાય ‘‘છટ્ઠિતો પટ્ઠાય પન ઉપ્પન્નં અનચ્ચેકચીવરમ્પિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઠપિતચીવરમ્પિ એતં પરિહારં લભતિયેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૪૬-૬૪૯) વુત્તં. તસ્મા ચીવરમાસે દસાહતો પરમ્પિ અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતમ્પિ ઠપેતું વટ્ટતિ.

યદિ એવં ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવર’’ન્તિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ ચે? અકાલચીવરસામઞ્ઞતો અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં પઠમાનિયતે સોતસ્સ રહો વિય. એકાદસમાસે સત્તમાસે ચ ઉપ્પન્નઞ્હિ ચીવરં વુત્થવસ્સેહિ સેસેહિ ચ સમ્મુખીભૂતેહિ ભાજેતું લબ્ભતીતિ અકાલચીવરં નામ જાતં. કાલે પન ‘‘સઙ્ઘસ્સ ઇદં અકાલચીવરં દમ્મી’’તિ અનુદ્દિસિત્વા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નં વુત્થવસ્સેહિયેવ ભાજેતબ્બં, ન અઞ્ઞેહીતિ કાલચીવરન્તિ વુચ્ચતિ. આદિસ્સ દિન્નં પન સમ્મુખીભૂતેહિ સબ્બેહિયેવ ભાજેતબ્બન્તિ અકાલચીવરં, તસ્મા કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નસ્સ વુત્થવસ્સેહિ સેસેહિ ચ સમ્પત્તેહિ ભાજનીયત્તા અકાલચીવરસામઞ્ઞતો ‘‘કાલેપિ આદિસ્સ દિન્નં, એતં અકાલચીવર’’ન્તિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં. યદિ એવં ‘‘એકપુગ્ગલસ્સ વા ઇદં તુય્હં દમ્મીતિ દિન્ન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ પુગ્ગલસ્સ આદિસ્સ દિન્નં કેનચિ ભાજનીયં હોતીતિ? નાયં વિરોધો આદિસ્સ વચનસામઞ્ઞતો લબ્ભમાનમત્થં દસ્સેતું તથા વુત્તત્તા.

એવં પન અવત્વાતિ ‘‘તતો ચે ઉત્તરિ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘માસપરમતો ઉત્તરિ’’ન્તિ પદભાજનં અવત્વા. તાવ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરન્તિ પચ્ચત્તવચનં ‘‘અત્તનો ગતિકં કરોતી’’તિ કરણકિરિયાય કત્તુભાવતો. અન્તરા ઉપ્પન્નઞ્હિ પચ્ચાસાચીવરં માસપરમં મૂલચીવરં ઠપેતું અદત્વા અત્તનો દસાહપરમતાય એવ પરિચ્છિન્દતીતિ અત્તનો ગતિકં કરોતિ. તતો ઉદ્ધં મૂલચીવરન્તિ એત્થ પન મૂલચીવરન્તિ પચ્ચત્તવચનં. વીસતિમદિવસતો ઉદ્ધઞ્હિ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં દસાહપરમં ગન્તું અદત્વા મૂલચીવરં અત્તના સદ્ધિં કરણસમ્બન્ધતામત્તેન સકકાલવસેન પરિચ્છિન્દતીતિ અત્તનો ગતિકં કરોતિ. પચ્ચાસાચીવરે પન લભિત્વા વિસું ઠપેન્તસ્સ દસાહં અનતિક્કન્તે નત્થિ તપ્પચ્ચયા આપત્તિ. પાળિયં દસાહા કારેતબ્બન્તિ એત્થ દસાહાતિ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનં, દસાહેનાતિ અત્થો. પઞ્ચાહુપ્પન્નેતિઆદિં રસ્સં કત્વાપિ પઠન્તિ. એકવીસે ઉપ્પન્ને…પે… નવાહા કારેતબ્બન્તિઆદિ પચ્ચાસાચીવરસ્સ ઉપ્પન્નદિવસં ઠપેત્વા વુત્તં.

અઞ્ઞં પચ્ચાસાચીવરં…પે… કારેતબ્બન્તિ ઇદં સતિયા એવ પચ્ચાસાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સચે પન ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ચીવરં ન લભિસ્સામી’’તિ પચ્ચાસા ઉપચ્છિન્ના, મૂલચીવરમ્પિ દસાહં ચે સમ્પત્તં, તદહેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. પચ્ચાસાચીવરમ્પિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ પઠમતરં ઉપ્પન્નં વિસભાગપચ્ચાસાચીવરં સન્ધાય વદતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં અઞ્ઞં, અયમેવ વા પાઠો. અઙ્ગં પનેત્થ પઠમકથિને વુત્તસદિસમેવ. કેવલઞ્હિ તત્થ દસાહાતિક્કમો, ઇધ માસાતિક્કમોતિ અયં વિસેસો.

તતિયકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૩. ચતુત્થે ભત્તવિસ્સગ્ગન્તિ પાળિપદસ્સ ભત્તકિચ્ચન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો, ‘‘ભત્તસંવિધાન’’ન્તિપિ કેચિ. તત્થ નામ ત્વન્તિ ઇમસ્સપિ સો નામ ત્વન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો, ‘‘તાય નામ ત્વ’’ન્તિ કેચિ.

૫૦૫. પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતરો પિતામહા, તેસંયેવ યુગો પિતામહયુગો, તસ્મા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા પિતામહદ્વન્દાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પિતામહગ્ગહણેનેવ માતામહોપિ ગહિતોતિ. ‘‘યાવ સત્તમા પિતામહયુગા’’તિ વચનતો હેટ્ઠા ચ ઉદ્ધઞ્ચ અટ્ઠમયુગો ઞાતિ નામ ન હોતિ. દેસનામુખમેવ ચેતન્તિ પિતામહયુગાતિ પિતામહ-ગ્ગહણં દેસનામુખં પિતામહીમાતામહીઆદીનમ્પિ અધિપ્પેતત્તા. પિતુ માતા પિતામહી. માતુ પિતા માતામહો. માતુ માતા માતામહી. એત્થ કિઞ્ચાપિ પઞ્ચસતસાકિયાનીનં વસેન ભિક્ખુભાવે ઠત્વા પરિવત્તલિઙ્ગાય ભિક્ખુનિયા ચ વસેન એકતોઉપસમ્પન્ના ભિક્ખુની લબ્ભતિ, તથાપિ પકતિનિયામેનેવ દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખુની નામ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્ના’’તિ વુત્તં. ‘‘કપ્પં કત્વાતિ વચનતો દિન્નકપ્પમેવ પાચિત્તિયં જનેતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘પુરાણચીવરં નામ સકિં નિવત્થમ્પિ સકિં પારુતમ્પી’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘અન્તમસો પરિભોગસીસેના’’તિઆદિ. ‘‘કાયેન ફુસિત્વા પરિભોગોયેવ પરિભોગો નામા’’તિ કુરુન્દિયં અધિપ્પાયો.

૫૦૬. કાયવિકારં કત્વાતિ ઇદં યાવ ‘‘ઓરતો ઠપેતી’’તિ પદં, તાવ સબ્બપદેસુ સમ્બન્ધિતબ્બં. યથા સા ‘‘ધોવાપેતુકામો અય’’ન્તિ જાનાતિ, એવં કાયવિકારં કત્વાતિ અત્થો. ‘‘કાયવિકારં કત્વા’’તિ વચનતો કાયવાચાહિ કઞ્ચિ વિકારં અકત્વા હત્થેન હત્થે દેન્તસ્સપિ અનાપત્તિ. અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસેતિ ઇદં વિસેસનં યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. તથા હિ હત્થેન હત્થે દેન્તસ્સ પાદમૂલે ચ ઠપેત્વા દેન્તસ્સ ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસે’’તિ ઇદં વત્તબ્બન્તિ નત્થિ અઞ્ઞથા અસમ્ભવતો. સતિ હિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનં સાત્થકં હોતિ. ઉપરિ ‘‘ખિપતી’’તિઆદીનિ પન સન્ધાય ઇદં વિસેસનં વુત્તં, તસ્મા અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસે ઠત્વા ઉપરિ ખિપન્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ હત્થે પેસેન્તસ્સ ચ આપત્તિ. ઉપચારં પન મુઞ્ચિત્વા કાયવાચાહિ વિકારં કત્વા આણાપેન્તસ્સપિ અનાપત્તિ. ઉપચારેતિ અન્તોદ્વાદસહત્થમેવ ઓકાસં વદતિ. ઉપચારં મુઞ્ચિત્વાતિ દ્વાદસહત્થૂપચારં મુઞ્ચિત્વા.

એકેન વત્થુનાતિ પઠમં કત્વા નિટ્ઠાપિતં સન્ધાય વુત્તં. રજને અનાપત્તીતિ રજનં પચ્ચાસીસન્તસ્સપિ ‘‘ધોવિત્વા આનેહી’’તિ વુત્તત્તા અનાપત્તિ અનાણત્તિયા કતત્તા. ‘‘અવુત્તા ધોવતી’’તિ ઇમિના ‘‘અવુત્તા રજતિ, અવુત્તા આકોટેતી’’તિ ઇદમ્પિ વુત્તમેવ હોતીતિ આહ – ‘‘અવુત્તા ધોવતીતિ ઇમિના લક્ખણેન અનાપત્તી’’તિ. સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જતીતિ પાચિત્તિયેન સદ્ધિં દ્વે દુક્કટાનિ આપજ્જતિ. યથાવત્થુકમેવાતિ નિસ્સગ્ગિયમેવાતિ અત્થો. પઞ્ચ સતાનિ પરિમાણમેતાસન્તિ પઞ્ચસતા.

૫૦૭. ચીવરં ધોવાતિ…પે… આણાપેન્તસ્સાતિ એત્થ તાય ધોવનં પચ્ચાસીસન્તસ્સપિ અનાપત્તિ. પુરાણચીવરતા, ઉપચારે ઠત્વા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા આણાપનં, તસ્સા ધોવનાદીનિ ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પુરાણચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૮. પઞ્ચમે અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ ગણમ્હા ઓહીયનસિક્ખાપદે અપઞ્ઞત્તે. વિહારવારન્તિ વિહારપટિજગ્ગનવારં. કોટ્ઠાસસમ્પત્તીતિ સકલા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પત્તિ. સબ્બપરિયન્તન્તિ છટ્ઠસ્સ અઞ્ઞચીવરસ્સ અભાવા પઞ્ચન્નં ચીવરાનં એકમેકં સબ્બેસં પરિયન્તન્તિ સબ્બપરિયન્તં. અન્તરવાસકાદીસુ હિ પઞ્ચસુ એકમેકં અઞ્ઞસ્સ છટ્ઠસ્સ અભાવા પઞ્ચન્નં અન્તમેવ હોતિ. અથવા પઞ્ચસુ ચીવરેસુ એકમેકં અત્તનો અઞ્ઞસ્સ દુતિયસ્સ અભાવા અન્તમેવ હોતીતિ સબ્બમેવ પરિયન્તન્તિ સબ્બપરિયન્તં, સબ્બસો વા પરિયન્તન્તિ સબ્બપરિયન્તં. તેનાહ – ‘‘અઞ્ઞં…પે… નત્થી’’તિ. યથા તસ્સ મનોરથો ન પૂરતીતિ ‘‘સરીરપારિપૂરિં પસ્સિસ્સામી’’તિ તસ્સ ઉપ્પન્નો મનોરથો યથા ન પૂરતિ. એવં હત્થતલેયેવ દસ્સેત્વાતિ સરીરં અદસ્સેત્વાવ દાતબ્બચીવરં હત્થતલે ‘‘હન્દા’’તિ દસ્સેત્વા.

૫૧૦. વિહત્થતાયાતિ વિહતહત્થતાય, અગણતાય અપ્પચ્ચયતાય અપ્પટિસરણતાયાતિ વુત્તં હોતિ. સમભિતુન્નત્તાતિ પીળિતત્તા. પરિવત્તેતબ્બં પરિવત્તં, પરિવત્તમેવ પારિવત્તકં, પરિવત્તેત્વા દીયમાનન્તિ અત્થો.

૫૧૨. ઉપચારેતિ દ્વાદસહત્થૂપચારં સન્ધાય વદતિ. ઉપચારં વા મુઞ્ચિત્વા ખિપન્તીતિ દ્વાદસહત્થં મુઞ્ચિત્વા ઓરતો ઠપેન્તિ, ન પુરિમસિક્ખાપદે વિય દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરેયેવાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞત્ર પારિવત્તકાતિ યં અન્તમસો હરીતકખણ્ડમ્પિ દત્વા વા દસ્સામીતિ આભોગં કત્વા વા પારિવત્તકં ગણ્હાતિ, તં ઠપેત્વા. અચિત્તકભાવેન ન સમેતીતિ યથા અઞ્ઞાતિકાય ઞાતિકસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ ચ ગણ્હતો અચિત્તકત્તા આપત્તિ, એવમિધાપિ ‘‘ભિક્ખુનિયા સન્તકં ઇદ’’ન્તિ અજાનિત્વા ગણ્હતોપિ આપત્તિયેવાતિ અધિપ્પાયો. વસ્સાવાસિકં દેતીતિ પુગ્ગલિકં કત્વા દેતિ. પંસુકૂલં અત્તનો અત્થાય ઠપિતભાવં જાનિત્વા ગણ્હન્તેનપિ અઞ્ઞસ્સ સન્તકં ગહિતં નામ ન હોતીતિ આહ – ‘‘સચે પન સઙ્કારકૂટાદીસૂ’’તિઆદિ. અસામિકઞ્હિ પંસુકૂલન્તિ વુચ્ચતિ. પંસુકૂલં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘અસામિકં ઇદ’’ન્તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા. એવં પન પંસુકૂલસઞ્ઞં અનુપ્પાદેત્વા ગણ્હિતું ન વટ્ટતિ.

૫૧૩. અઞ્ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞીતિ તિકપાચિત્તિયન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તીણિ પરિમાણમસ્સાતિ તિકં, તિકઞ્ચ તં પાચિત્તિયઞ્ચાતિ તિકપાચિત્તિયં, તીણિ પાચિત્તિયાનીતિ અત્થો.

૫૧૪. પત્તત્થવિકાદિં યંકિઞ્ચીતિ અનધિટ્ઠાનુપગં સન્ધાય વદતિ. ‘‘ચીવરં નામ છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરં વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ હિ વુત્તત્તા અધિટ્ઠાનુપગં યંકિઞ્ચિ ન વટ્ટતિ. તેનેવાહ – ‘‘વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરપ્પમાણ’’ન્તિઆદિ. યસ્મા ભિસિચ્છવિ મહન્તાપિ સેનાસનસઙ્ગહિતત્તા ચીવરસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ નેવ અધિટ્ઠાનુપગા ન વિકપ્પનુપગા ચ, તસ્મા અનધિટ્ઠાનુપગસામઞ્ઞતો વુત્તં. સચેપિ મઞ્ચપ્પમાણા ભિસિચ્છવિ હોતિ, વટ્ટતિયેવાતિ. કો પન વાદો પત્તત્થવિકાદીસૂતિ મહતિયાપિ તાવ ભિસિચ્છવિયા અનધિટ્ઠાનુપગત્તા અનાપત્તિ, તતો ખુદ્દકતરેસુ અનધિટ્ઠાનુપગેસુ પત્તત્થવિકાદીસુ કિમેવ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. પટિગ્ગહણં કિરિયા, અપરિવત્તનં અકિરિયા. વિકપ્પનુપગચીવરતા, પારિવત્તકાભાવો, અઞ્ઞાતિકાય હત્થતો ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૧૫. છટ્ઠે પતિકિટ્ઠોતિ નિહીનો, લામકોતિ અત્થો. લોલજાતિકોતિ લોલસભાવો. પટુયેવ પટ્ટો. તેનાહ ‘‘છેકો’’તિઆદિ. કિસ્મિં વિયાતિ એત્થ ‘‘કિસ્મિં વિયા’’તિ નિપાતવસેન સમાનત્થં ‘‘કિંસુ વિયા’’તિ નિપાતપદન્તિ આહ ‘‘કિંસુ વિયા’’તિ, કિં વિયાતિ અત્થો, દુક્ખં વિયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘કિલેસો વિયા’’તિઆદિ. ધમ્મવસેન ઉપચારવસેન નિમન્તના ધમ્મનિમન્તનાતિ પાળિપદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. સચે પન ‘‘વદેય્યાથ, ભન્તે, યેનત્થો’’તિ ઇદં સચ્ચમેવ વુત્તં સિયા, પવારિતોયેવ હોતિ. યસ્મા પન પવારેત્વાપિ અદાતુકામો અપ્પવારિતટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ, તસ્મા ભગવા પવારિતાપવારિતભાવં અવિચારેત્વા ‘‘ઞાતકો તે, ઉપનન્દ, અઞ્ઞાતકો’’તિ ઞાતકઅઞ્ઞાતકભાવંયેવ વિચારેસિ. મુસિંસૂતિ વિલુમ્પિંસુ.

૫૧૭. અનુપુબ્બકથાતિ અનુપુબ્બેન વિનિચ્છયકથા. સેસપરિક્ખારાનં સદ્ધિવિહારિકેહિ ગહિતત્તા નિવાસનપારુપનમત્તમેવ અવસિટ્ઠન્તિ આહ ‘‘નિવાસનપારુપનમત્તંયેવ હરિત્વા’’તિ. સદ્ધિવિહારિકાનં તાવ આગમનસ્સ વા અનાગમનસ્સ વા અજાનનતાય વુત્તં ‘‘થેરેહિ નેવ તાવ…પે… ભઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. પરેસમ્પિ અત્થાય લભન્તીતિ અત્તનો ચીવરં દદમાના સયં સાખાભઙ્ગેન પટિચ્છાદેન્તીતિ તેસં અત્થાયપિ ભઞ્જિતું લભન્તિ. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બ’’ન્તિ વચનતો ઈદિસેસુ ભૂતગામપાતબ્યતાપિ અનુઞ્ઞાતાયેવ હોતીતિ આહ – ‘‘નેવ ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિયં હોતી’’તિ. ન તેસં ધારણે દુક્કટન્તિ તેસં તિત્થિયદ્ધજાનં ધારણેપિ દુક્કટં નત્થિ.

યાનિ ચ નેસં વત્થાનિ દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. થેરાનં સયમેવ દિન્નત્તા વુત્તં ‘‘અચ્છિન્નચીવરટ્ઠાને ઠિતત્તા’’તિ. યદિ લદ્ધિં ગણ્હાતિ, તિત્થિયપક્કન્તકો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘લદ્ધિં અગ્ગહેત્વા’’તિ. ‘‘નો ચે હોતિ સઙ્ઘસ્સ વિહારચીવરં વા…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમિના અન્તરામગ્ગે પવિટ્ઠવિહારતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ અત્તનો અભિરુચિતટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. ઇમિના ચ ‘‘યં આવાસં પઠમં ઉપગચ્છતી’’તિ વુત્તં અન્તરામગ્ગે ઠિતવિહારમ્પિ સચે નગ્ગો હુત્વા ગચ્છતિ, દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં. યદિ એવં તત્થ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અનોકાસત્તા. તત્થ હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અચ્છિન્નચીવરસ્સ વા…પે… ચીવરં વિઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધેન સઙ્ઘિકમ્પિ ચીવરં નિવાસેતું પારુપિતુઞ્ચ અનુજાનન્તો ‘‘યં આવાસં પઠમં…પે… ગહેત્વા પારુપિતુ’’ન્તિ આહ, તસ્મા તત્થ અનોકાસત્તા દુક્કટં ન વુત્તં.

વિહારચીવરન્તિ સેનાસનચીવરં. ચિમિલિકાહીતિ પટપિલોતિકાહિ. તસ્સ ઉપરીતિ ભૂમત્થરણસ્સ ઉપરિ. વિદેસગતેનાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા વિદેસગતેન. એકસ્મિં…પે… ઠપેતબ્બન્તિ એત્થ ‘‘લેસેન ગહેત્વા અગતત્તા ઠપેન્તેન ચ સઙ્ઘિકપરિભોગેનેવ ઠપિતત્તા અઞ્ઞસ્મિં સેનાસને નિયમિતમ્પિ અઞ્ઞત્થ ઠપેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પરિભોગેનેવાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા પરિભુઞ્જનેન.

૫૧૯-૫૨૧. પરિભોગજિણ્ણન્તિ યથા તેન ચીવરેન સરીરં પટિચ્છાદેતું ન સક્કા, એવં જિણ્ણં. કપ્પિયવોહારેનાતિ કયવિક્કયાપત્તિતો મોચનત્થં વુત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાપેન્તસ્સા’’તિ ઇમસ્સેવ અત્થં વિભાવેતિ ‘‘ચેતાપેન્તસ્સ પરિવત્તાપેન્તસ્સા’’તિ. અત્તનો ધનેન હિ વિઞ્ઞાપનં નામ પરિવત્તનમેવાતિ અધિપ્પાયો. સઙ્ઘવસેન પવારિતાનં વિઞ્ઞાપને વત્તં દસ્સેતિ ‘‘પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ. સઙ્ઘવસેન હિ પવારિતે સબ્બેસં સાધારણત્તા અધિકં વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટતિ. યં યં પવારેતીતિ યં યં ચીવરાદિં દસ્સામીતિ પવારેતિ. વિઞ્ઞાપનકિચ્ચં નત્થીતિ વિના વિઞ્ઞત્તિયા દીયમાનત્તા વિઞ્ઞાપેત્વા કિં કરિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થાપિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇદં અનુવત્તતિયેવાતિ આહ ‘‘અત્તનો ઞાતકપવારિતે’’તિઆદિ. વિકપ્પનુપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૨. સત્તમે પાળિયં પગ્ગાહિકસાલન્તિ દુસ્સવાણિજકાનં આપણં. ‘‘પગ્ગાહિતસાલ’’ન્તિપિ પઠન્તિ.

૫૨૩-૫૨૪. અભીતિ ઉપસગ્ગોતિ તસ્સ વિસેસત્થાભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘હરિતુન્તિ અત્થો’’તિ. વર-સદ્દસ્સ ઇચ્છાયં વત્તમાનત્તા આહ ‘‘ઇચ્છાપેય્યા’’તિ. દટ્ઠુ ખેમતોતિ એત્થ ગાથાબન્ધવસેન અનુનાસિકલોપો દટ્ઠબ્બો. સઅન્તરન્તિ અન્તરવાસકસહિતં. ઉત્તરન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગં. અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સાદિતબ્બચીવરસ્સ. અચ્છિન્નસબ્બચીવરેનાતિ અચ્છિન્નાનિ સબ્બાનિ તીણિ ચીવરાનિ અસ્સાતિ અચ્છિન્નસબ્બચીવરો, તેનાતિ અત્થો. યસ્સ હિ અચ્છિન્દનસમયે તીણિ ચીવરાનિ સન્નિહિતાનિ હોન્તિ, તાનિ સબ્બાનિ અચ્છિન્નાનીતિ સો ‘‘અચ્છિન્નસબ્બચીવરો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવ ‘‘અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન તિચીવરકેના’’તિ વુત્તં. તિચીવરકેનાતિ હિ અચ્છિન્દનસમયે તિચીવરસ્સ સન્નિહિતભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પન વિનયતેચીવરિકભાવં ધુતઙ્ગતેચીવરિકભાવં વા સન્ધાય. એવં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ‘‘સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તવિધિના પટિપજ્જિતબ્બં. અઞ્ઞેનાતિ અચ્છિન્નઅસબ્બચીવરેન. યસ્સ તીસુ ચીવરેસુ એકં વા દ્વે વા ચીવરાનિ અચ્છિન્નાનિ હોન્તિ, તેનાતિ અત્થો. અઞ્ઞથાપીતિ ‘‘સન્તરુત્તરપરમ’’ન્તિ વુત્તવિધાનતો અઞ્ઞથાપિ. યસ્સ હિ તીસુ દ્વે ચીવરાનિ અચ્છિન્નાનિ હોન્તિ, એકં સાદિતબ્બં. એકસ્મિં અચ્છિન્ને ન સાદિતબ્બન્તિ ન તસ્સ સન્તરુત્તરપરમસાદિયનં સમ્ભવતિ, અયમેવ ચ અત્થો પદભાજનેન વિભાવિતો. તેનાહ ‘‘તં વિભાગં દસ્સેતુ’’ન્તિ.

કેચિ પન ‘‘તિચીવરકેનાતિ વુત્તત્તા તિચીવરં પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જતો તસ્મિં નટ્ઠે બહૂનિપિ ગહેતું લભતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પદભાજનસ્સ હિ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તેન યસ્મા પન ‘‘અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન…પે… તં વિભાગં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં, પદભાજને ચ ન તાદિસો અત્થો ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા તં ન ગહેતબ્બમેવ. યમ્પિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘યસ્સ અધિટ્ઠિતચીવરસ્સ તીણિ નટ્ઠાની’’તિ, તત્થાપિ અધિટ્ઠિતગ્ગહણં સરૂપકથનમત્તન્તિ ગહેતબ્બં, ન પન તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સેવાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ તથા અત્થસ્સ અસમ્ભવતો. ન હિ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સેવ ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. પુરિમસિક્ખાપદેન હિ અચ્છિન્નચીવરસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા અનુઞ્ઞાતત્તા પમાણં અજાનિત્વા વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં પમાણતો સાદિયનં અનુજાનન્તેન ભગવતા ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ‘‘પરિક્ખારચોળિકસ્સ બહુમ્પિ સાદિતું વટ્ટતી’’તિ અયમત્થો નેવ પાળિયા સમેતિ, ન ચ ભગવતો અધિપ્પાયં અનુલોમેતિ.

યસ્સ તીણિ નટ્ઠાનિ, તેન દ્વે સાદિતબ્બાનીતિ એત્થ યસ્સ તિચીવરતો અધિકમ્પિ ચીવરં અઞ્ઞત્થ ઠિતં અત્થિ, તદાતસ્સ ચીવરસ્સ અલબ્ભનીયભાવતો તેનપિ સાદિતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પકતિયાવ સન્તરુત્તરેન ચરતીતિ સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વા અવિપ્પવાસસમ્મુતિવસેન વા તતિયસ્સ અલાભેન વા ચરતિ. ‘‘દ્વે નટ્ઠાની’’તિ અધિકારત્તા વુત્તં ‘‘દ્વે સાદિતબ્બાની’’તિ. એકં સાદિયન્તેનેવ સમો ભવિસ્સતીતિ તિણ્ણં ચીવરાનં દ્વીસુ નટ્ઠેસુ એકં સાદિયન્તેન સમો ભવિસ્સતિ ઉભિન્નમ્પિ સન્તરુત્તરપરમતાય અવટ્ઠાનતો. યસ્સ એકંયેવ હોતીતિ અઞ્ઞેન કેનચિ કારણેન વિનટ્ઠસેસચીવરં સન્ધાય વુત્તં.

૫૨૬. ‘‘સેસકં તુય્હેવ હોતૂતિ દેન્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પમાણયુત્તં ગણ્હિસ્સામ, સેસકં આહરિસ્સામા’’તિ વત્વા ગહેત્વા ગમનસમયેપિ ‘‘સેસકમ્પિ તુમ્હાકઞ્ઞેવ હોતૂ’’તિ વદન્તિ, લદ્ધકપ્પિયમેવ. પવારિતાનન્તિ અચ્છિન્નકાલતો પુબ્બેયેવ પવારિતાનં. પાળિયા ન સમેતીતિ સન્તરુત્તરપરમતો ઉત્તરિ સાદિયને અનાપત્તિદસ્સનત્થં ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ વુત્તત્તા ન સમેતિ. સન્તરુત્તરપરમં સાદિયન્તસ્સ હિ આપત્તિપ્પસઙ્ગોયેવ નત્થિ, સતિ ચ સિક્ખાપદેન આપત્તિપ્પસઙ્ગે અનાપત્તિ યુત્તા દસ્સેતુન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘પમાણમેવ વટ્ટતીતિ ઇદં સલ્લેખદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

યસ્મા પનિદં…પે… ન વુત્તન્તિ એત્થાયમધિપ્પાયો – ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ વુચ્ચમાને અઞ્ઞેસં અત્થાય પમાણં અતિક્કમિત્વાપિ ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ આપજ્જતિ, તઞ્ચ અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તત્તા વત્થુના સંસન્દિયમાનં ન સમેતિ. ન હિ યં વત્થું નિસ્સાય સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મિંયેવ અનાપત્તિવચનં યુત્તન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ‘‘ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અત્તનો સાદિયનપટિબદ્ધતાવસેન પવત્તત્તા ‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’તિ વત્તું ઓકાસોયેવ નત્થિ, તસ્મા ન વુત્ત’’ન્તિ કથિતં. ઇધ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ અવુત્તત્તા અઞ્ઞેસં અત્થાય ઞાતકપવારિતેસુ અધિકં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ આપત્તીતિ ચે? ન, તત્થ પુરિમસિક્ખાપદેનેવ અનાપત્તિસિદ્ધિતો. તતુત્તરિતા, અચ્છિન્નાદિકારણતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૭. અટ્ઠમે અપિ મય્યાતિ પાઠેપિ સોયેવત્થો. અય્યાતિ પન બહુવચનેન આમન્તનં કતં.

૫૨૮-૫૨૯. અપદિસ્સાતિ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સામી’’તિ એવં અપદિસિત્વા. પચ્ચયં કત્વાતિ કારણં કત્વા. ઉદ્દિસ્સાતિ એત્થ યો કત્તાતિ ‘‘ઉદ્દિસ્સા’’તિ ઇમિના વુત્તઉદ્દિસનકિરિયાય યો કત્તા. ચીવરં ચેતાપેન્તિ પરિવત્તેન્તિ એતેનાતિ ચીવરચેતાપન્નં. ન-કારાગમં કત્વા ચીવરચેતાપન્નન્તિ વુત્તં, ‘‘ચીવરચેતાપન’’ન્તિપિ પઠન્તિ. પચુરવોહારવસેનાતિ યેભુય્યવોહારવસેન. યેભુય્યવસેન હિ ઘરસામિકં દટ્ઠુકામા તસ્સ ઘરં ગચ્છન્તીતિ તથેવ બહુલં વોહારો. બ્યઞ્જનમત્તમેવાતિ અત્થો નેતબ્બો નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

૫૩૧. સમકેપિ પન અનાપત્તીતિ યદગ્ઘનકં સો દાતુકામો હોતિ, તદગ્ઘનકે અનાપત્તિ મૂલં વડ્ઢેત્વા અધિકવિધાનં અનાપન્નત્તા. એત્થ ચ ‘‘દાતુકામોમ્હી’’તિ અત્તનો સન્તિકે અવુત્તેપિ દાતુકામતં સુત્વા યદગ્ઘનકં સો દાતુકામો હોતિ, તદગ્ઘનકં આહરાપેતું વટ્ટતિ. અગ્ઘવડ્ઢનકઞ્હિ ઇદં સિક્ખાપદન્તિ એત્થ અગ્ઘવડ્ઢનં એતસ્સ અત્થીતિ અગ્ઘવડ્ઢનકં, અગ્ઘવડ્ઢનં સન્ધાય ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ચીવરં દેહીતિ સઙ્ઘાટિઆદીસુ યંકિઞ્ચિ ચીવરં સન્ધાય વદતિ. ચીવરે ભિય્યોકમ્યતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પઠમઉપક્ખટસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૩૨. દુતિયઉપક્ખટે વત્તબ્બં નત્થિ.

૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭-૫૩૯. રાજસિક્ખાપદે પન ‘‘અજ્જણ્હો’’તિ પાઠે ‘‘અજ્જુણ્હો’’તિપિ પઠન્તિ. ભોગોતિ ભુઞ્જિતબ્બો. યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં. સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તત્થ આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતિ. સતિપિ હિ આગમનસ્સ અસુદ્ધભાવે દૂતો અત્તનો કુસલતાય કપ્પિયવોહારેન વદતિ, ‘‘કપ્પિયકારકો ન નિદ્દિસિતબ્બો’’તિ ઇદં નત્થિ, ન ચ દૂતેન કપ્પિયવોહારવસેન વુત્તે દાયકેન ઇદં કથં પેસિતન્તિ ઈદિસી વિચારણા ઉપલબ્ભતિ, અવિચારેત્વા ચ તં ન સક્કા જાનિતું, યદિ પન આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્ય, ચીવરાનં અત્થાય દૂતસ્સ હત્થે અકપ્પિયવત્થુસ્મિં પેસિતે સબ્બત્થ દાયકેન કથં પેસિતન્તિ પુચ્છિત્વાવ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્ય. તસ્મા અસતિપિ આગમનસુદ્ધિયં સચે સો દૂતો અત્તનો કુસલતાય કપ્પિયવોહારવસેન વદતિ, દૂતસ્સેવ વચનં ગહેતબ્બં. યદિ હિ આગમનસુદ્ધિયેવેત્થ પમાણં, મૂલસામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન પેસિતસ્સ દૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારવસેન વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્ય, તસ્મા સબ્બત્થ દૂતવચનમેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં.

ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેનાતિઆદિના પન ઇમમત્થં દસ્સેતિ – કપ્પિય વસેન આગતમ્પિ ચીવરમૂલં ઈદિસેન દૂતવચનેન અકપ્પિયં હોતિ, તસ્મા તં પટિક્ખિપિતબ્બન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘તેન ભિક્ખુના સો દૂતો એવમસ્સ વચનીયો’’તિઆદિ. સુવણ્ણં, રજતં, કહાપણો, માસકોતિ ઇમાનિ હિ ચત્તારિ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂનિ, મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાળં, લોહિતઙ્કો, મસારગલ્લં, સત્ત ધઞ્ઞાનિ, દાસિદાસં, ખેત્તં, વત્થુ, પુપ્ફારામફલારામાદયોતિ ઇમાનિ દુક્કટવત્થૂનિ ચ અત્તનો વા ચેતિયસઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં વા અત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટન્તિ, તસ્મા તં સાદિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘ન ખો મયં, આવુસો, ચીવરચેતાપન્નં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વુત્તં, ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ ઇદં પન અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ આભતત્તા વત્તું વટ્ટતિ, તસ્મા વુત્તં. ‘‘વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો’’તિ ઇદં ‘‘અત્થિ પનાયસ્મતો કોચિ વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ કપ્પિયવચનેન વુત્તત્તા અનુઞ્ઞાતં. સચે પન દૂતો ‘‘કો ઇમં ગણ્હાતી’’તિ વા ‘‘કસ્સ દેમી’’તિ વા વદતિ, ન નિદ્દિસિતબ્બો. ‘‘આરામિકો વા ઉપાસકો વા’’તિ ઇદં સારુપ્પતાય વુત્તં, ઠપેત્વા પન પઞ્ચ સહધમ્મિકે યો કોચિ કપ્પિયકારકો વટ્ટતિ. ‘‘એસો ખો, આવુસો, ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ ઇદં ભિક્ખુસ્સ કપ્પિયવચનદસ્સનત્થં વુત્તં. એવમેવ હિ વત્તબ્બં, ‘‘એતસ્સ દેહી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં. સો વા ચેતાપેસ્સતિ વાતિ એત્થ એકો વા-સદ્દો પદપૂરણો, ‘‘સઞ્ઞત્તો સો મયા’’તિઆદિ પન દૂતેન એવં આરોચિતેયેવ તં ચોદેતું વટ્ટતિ, નેવાસ્સ હત્થે દત્વા ગતમત્તકારણેનાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

એતાનિ હિ વચનાનિ…પે… ન વત્તબ્બોતિ એત્થ ‘‘એવં વદન્તો પટિક્ખિત્તસ્સ કતત્તા વત્તભેદે દુક્કટં આપજ્જતિ, ચોદના પન હોતિયેવા’’તિ મહાગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. ઉદ્દિટ્ઠચોદનાપરિચ્છેદં દસ્સેત્વાતિ ‘‘દુતિયમ્પિ વત્તબ્બો’’તિઆદિના દસ્સેત્વા. પુચ્છિયમાનોતિ એત્થ પુચ્છિયમાનેનાતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘કરણત્થે પચ્ચત્તવચન’’ન્તિ. આગતકારણં ભઞ્જતીતિ આગતકારણં વિનાસેતિ.

એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘આગતકારણં નામ ચીવરગ્ગહણં, તં ભઞ્જતીતિ વુત્તત્તા પુન તં ચીવરં યેન કેનચિ આકારેન ગહેતું ન વટ્ટતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આગતકારણં નામ કાયવાચાહિ ચોદના, તં ભઞ્જતીતિ વુત્તત્તા પુન તં યેન કેનચિ આકારેન ચોદેતું ન લભતિ. સચે સયમેવ દેતિ, મૂલસામિકો વા દાપેતિ, ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘આગતકારણં નામ ઠાનં, તં ભઞ્જતીતિ વુત્તત્તા યથા ‘અત્થો મે, આવુસો, ચીવરેના’તિ એકાય ચોદનાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ, એવમિધાપિ સચે આસને નિસીદતિ, એકાય નિસજ્જાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. આમિસં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, એકેન પટિગ્ગહણેન દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. ધમ્મં ચે ભાસતિ, ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદે વુત્તપરિચ્છેદાય એકાય વાચાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતી’’તિ વદન્તિ. ઇમેસં પન સબ્બેસમ્પિ વાદં ‘‘અયુત્ત’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ઇદં વુત્તં ‘‘આગતકારણં નામ ઠાનમેવ, તસ્મા ‘ન કત્તબ્બ’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા નિસજ્જાદીસુ કતેસુ છસુ ઠાનેસુ એકં ઠાનં ભઞ્જતી’’તિ.

તત્ર તત્ર ઠાને તિટ્ઠતીતિ ઇદં ચોદકસ્સ ઠિતટ્ઠાનતો અપક્કમ્મ તત્ર તત્ર ઉદ્દિસ્સ ઠાનંયેવ સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સામં વા ગન્તબ્બં, દૂતો વા પાહેતબ્બો’’તિ ઇદં સભાવતો ચોદેતું અનિચ્છન્તેનપિ કાતબ્બમેવાતિ વદન્તિ. મુખં વિવરિત્વા સયમેવ કપ્પિયકારકત્તં ઉપગતોતિ મુખવેવટિકકપ્પિયકારકો. અવિચારેતુકામતાયાતિ ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘નત્થમ્હાકં કપ્પિયકારકો’’તિ ઇદં ‘‘તાદિસં કરોન્તો કપ્પિયકારકો નત્થી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં.

‘‘મેણ્ડકસિક્ખાપદે વુત્તનયેન પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇદાનિ તં મેણ્ડકસિક્ખાપદં દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. ઇદમેવ હિ ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિવચનં ભેસજ્જક્ખન્ધકે મેણ્ડકવત્થુસ્મિં (મહાવ. ૨૯૯) વુત્તત્તા ‘‘મેણ્ડકસિક્ખાપદ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિ મેણ્ડકેન નામ સેટ્ઠિના –

‘‘સન્તિ, ભન્તે, મગ્ગા કન્તારા અપ્પોદકા અપ્પભક્ખા, ન સુકરા અપાથેય્યેન ગન્તું, સાધુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાથેય્યં અનુજાનાતૂ’’તિ –

યાચિતેન ભગવતા –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાથેય્યં પરિયેસિતું. તણ્ડુલો તણ્ડુલત્થિકેન, મુગ્ગો મુગ્ગત્થિકેન, માસો માસત્થિકેન, લોણં લોણત્થિકેન, ગુળો ગુળત્થિકેન, તેલં તેલત્થિકેન, સપ્પિ સપ્પિત્થિકેના’’તિ –

વત્વા ઇદં વુત્તં –

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના, તે કપ્પિયકારકાનં હત્થે હિરઞ્ઞં ઉપનિક્ખિપન્તિ ‘ઇમિના અય્યસ્સ યં કપ્પિયં, તં દેથા’તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યં તતો કપ્પિયં, તં સાદિતું, ન ત્વેવાહં ભિક્ખવે કેનચિ પરિયાયેન જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બન્તિ વદામી’’તિ.

હિરઞ્ઞં ઉપનિક્ખિપન્તીતિ એત્થાપિ ભિક્ખુસ્સ આરોચનં અત્થિયેવાતિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા અનિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકત્તં ભજતીતિ ન ચોદેતબ્બો સિયા. યદિ મૂલં સન્ધાય ચોદેતિ, તં સાદિતમેવ સિયાતિ આહ ‘‘મૂલં અસાદિયન્તેના’’તિ.

‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ઇદં અત્તના ચોદનાઠાનઞ્ચ ન કાતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. અઞ્ઞં પન કપ્પિયકારકં પેસેત્વા લોકચારિત્તવસેન અનુયુઞ્જિત્વાપિ કપ્પિયવત્થું આહરાપેતું વટ્ટતિ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ નિક્ખિત્તસ્સ અત્તનો સન્તકત્તા’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બં. સચે સયમેવ ચીવરં આનેત્વા દેન્તિ, ગહેતબ્બં. નો ચે, કિઞ્ચિ ન વત્તબ્બા’’તિ દળ્હં કત્વા વુત્તત્તા ન ગહેતબ્બન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. ન હિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતં સયં અવિઞ્ઞાપેત્વા અઞ્ઞેન વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ, ન ચ યત્થ અઞ્ઞં પેસેત્વા આહરાપેતું વટ્ટતિ, તત્થ સયં ગન્ત્વા ન આહરાપેતબ્બન્તિ સક્કા વત્થું. યદિ ચેત્થ અઞ્ઞેન આહરાપેતું વટ્ટતિ, ‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનમેવ નિરત્થકં સિયા. ‘‘દૂતેના’’તિ ઇમસ્સ બ્યભિચારં દસ્સેતિ ‘‘સયં આહરિત્વાપી’’તિ. દદન્તેસૂતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાયાતિ ઇમિના પન ‘‘ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ ઇમસ્સ બ્યભિચારં દસ્સેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ વુત્તત્તા પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય દિન્નેપિ ઠાનચોદનાદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કાતબ્બં.

પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તીતિ પટિગ્ગહણે પાચિત્તિયં, પરિભોગે દુક્કટં. સ્વેવ સાપત્તિકોતિ દુક્કટાપત્તિં સન્ધાય વદતિ. ઇદઞ્ચ અટ્ઠકથાપમાણેનેવ ગહેતબ્બં. ‘‘પરસ્સ નિદ્દોસભાવદસ્સનત્થં સ્વેવ સાપત્તિકો સદોસોતિ વુત્તં હોતી’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘ચોદેતીતિ વુત્તત્તા પન આપત્તિયા ચોદેતીતિ કત્વા સ્વેવ સાપત્તિકોતિ ઇદં દુક્કટંયેવ સન્ધાય વત્તું યુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તિયેવાતિ દુક્કટમેવ સન્ધાય વુત્તં. તળાકસ્સપિ ખેત્તસઙ્ગહિતત્તા તસ્સ પટિગ્ગહણેપિ આપત્તિ વુત્તા. ચત્તારો પચ્ચયે સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂતિ દેતીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્ચતુ, તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થં તળાકં દમ્મી’’તિ વા વદતિ, વટ્ટતિયેવ. ‘‘ઇતો તળાકતો ઉપ્પન્ને ચત્તારો પચ્ચયે દમ્મી’’તિ વુત્તે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

અમ્હાકં એકં કપ્પિયકારકં ઠપેથાતિ વુત્તેતિ ઇદં ઈદિસંયેવ સન્ધાય વુત્તં. કપ્પિયક્કમેન સમ્પટિચ્છિતેસુ ખેત્તતળાકાદીસુ પન અવુત્તેપિ કપ્પિયકારકં ઠપેતું લબ્ભતિયેવ. યસ્મા પરસન્તકં નાસેતું ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘ન સસ્સકાલે’’તિ વુત્તં. ‘‘જનપદસ્સ સામિકોતિ ઇમિનાવ યો તં જનપદં વિચારેતિ, તેનપિ અચ્છિન્દિત્વા દિન્નં વટ્ટતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ઉદકવાહકન્તિ ઉદકમાતિકં. કપ્પિયવોહારેપીતિ એત્થ ‘‘વિધાનં વક્ખામા’’તિ પાઠસેસો. ઉદકવસેનાતિ ઉદકપરિભોગત્થં. સુદ્ધચિત્તાનન્તિ કેવલં ઉદકપરિભોગત્થમેવાતિ અધિપ્પાયો. અલજ્જિના કારાપિતે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘લજ્જીભિક્ખુના’’તિ. પકતિભાગો નામ ઇમસ્મિં રટ્ઠે ચતુઅમ્બણમત્તં. અકટ્ઠપુબ્બં નવસસ્સં નામ. અપરિચ્છિન્નભાગેતિ ‘‘એત્તકે ભૂમિભાગે એત્તકો ભાગો દાતબ્બો’’તિ એવં અપરિચ્છિન્નભાગે.

રજ્જુયા વા દણ્ડેન વાતિ એત્થ ‘‘પાદેહિપિ મિનિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ખલે વા ઠત્વા રક્ખતીતિ એત્થ પન થેનેત્વા ગણ્હન્તે દિસ્વા ‘‘મા ગણ્હથા’’તિ નિવારેન્તો રક્ખતિ નામ. સચે પન અવિચારેત્વા કેવલં તુણ્હીભૂતોવ રક્ખણત્થાય ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતિ, વટ્ટતિ. સચેપિ તસ્મિં તુણ્હીભૂતે ચોરિકાય હરન્તિ, ‘‘મયં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચેસ્સામા’’તિ એવં વત્તું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. નીહરાપેતિ પટિસામેતીતિ એત્થાપિ ‘‘સચે પરિયાયેન વદતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અપુબ્બસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા અઞ્ઞેસં વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તસ્સેવ તં અકપ્પિય’’ન્તિ.

નનુ ચ દુબ્બિચારિતમત્તેન તસ્સેવ તં અકપ્પિયં, ન સબ્બેસં રૂપિયસંવોહારે ચતુત્થપત્તો વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) ‘‘યો પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ. તસ્મા યં તે આહરન્તિ, સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તાતિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘કહાપણે સાદિયિત્વા વિચારિતં સન્ધાય એવં વુત્ત’’ન્તિ. સઙ્ઘિકત્તા ચ નિસ્સજ્જિતું ન સક્કા, તસ્મા સબ્બેસં ન કપ્પતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘અસાદિયિત્વાપિ કહાપણાનં વિચારિતત્તા રૂપિયસંવોહારો કતો હોતિ, સઙ્ઘિકત્તા ચ નિસ્સજ્જિતું ન સક્કા, તસ્મા સબ્બેસં ન કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ઇદં વુત્તં ‘‘ચતુત્થપત્તો ગિહિસન્તકાનંયેવ કહાપણાનં વિચારિતત્તા અઞ્ઞેસં કપ્પતિ, ઇધ પન સઙ્ઘિકાનં વિચારિતત્તા સબ્બેસં ન કપ્પતી’’તિ. સબ્બેસમ્પિ વાદો તેન તેન પરિયાયેન યુજ્જતિયેવ.

ચતુસાલદ્વારેતિ ભોજનસાલં સન્ધાય વુત્તં. પરિયાયેન કથિતત્તાતિ ‘‘ગણ્હા’’તિ અવત્વા ‘‘સીમા ગતા’’તિ પરિયાયેન કથિતત્તા. પકતિભૂમિકરણત્થં ‘‘હેટ્ઠા ગહિતં પંસુ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. દાસં દમ્મીતિ એત્થ ‘‘મનુસ્સં દમ્મીતિ વુત્તે વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કુક્કુટસૂકરા…પે… વટ્ટતીતિ એત્થ કુક્કુટસૂકરેસુ દીયમાનેસુ ‘‘ઇમેહિ અમ્હાકં અત્થો નત્થિ, સુખં જીવન્તુ, અરઞ્ઞે વિસ્સજ્જેથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) ખેત્તાદીનં પટિગ્ગહણે અયં સબ્બો વિનિચ્છયો વુત્તો. કપ્પિયકારકસ્સ ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠભાવો, દૂતેન અપ્પિતતા, તતુત્તરિ વાયામો, તેન વાયામેન પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.

૨. કોસિયવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૨. પાળિયં ‘‘કોસિયકારકે’’તિ એત્થ કોસં કરોન્તીતિ કોસકારકાતિ લદ્ધવોહારાનં પાણકાનં કોસતો નિબ્બત્તં કોસિયં, તં કરોન્તીતિ કોસિયકારકા, તન્તવાયા. સંહનનં સઙ્ઘાતો, વિનાસોતિ અત્થો. કોસિયમિસ્સકન્તિ કોસિયતન્તુના મિસ્સં. ‘‘અવાયિમ’’ન્તિ વુત્તત્તા વાયિત્વા ચે કરોન્તિ, અનાપત્તિ. અનાપત્તિ વિતાનં વાતિઆદિના વિતાનાદીનં અત્થાય કરણેપિ તેનાકારેન પરિભોગેપિ અનાપત્તિ વુત્તા.

એવમ્પિ મિસ્સેત્વા કતમેવ હોતીતિ ઇમિના વાતેન આહરિત્વા પાતિતેપિ અચિત્તકત્તા આપત્તિયેવાતિ દસ્સેતિ. કોસિયમિસ્સકતા, અત્તનો અત્થાય સન્થતસ્સ કરણં કારાપનં, પટિલાભો ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૪૭. સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૨. દ્વેભાગસિક્ખાપદે પન દ્વે ભાગાતિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો કાળકાનં અધિકગ્ગહણસ્સ પટિક્ખેપવસેન સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા. તતિયં ઓદાતાનં ચતુત્થં ગોચરિયાનન્તિ અયં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદો તેસં અધિકગ્ગહણે પટિક્ખેપાભાવતો, તસ્મા કાળકાનં ભાગદ્વયતો અધિકં ન વટ્ટતિ, સેસાનં પન વુત્તપ્પમાણતો અધિકમ્પિ વટ્ટતિ. ‘‘કાળકાનંયેવ ચ અધિકગ્ગહણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા કાળકાનં ઉપડ્ઢં ઓદાતાનં વા ગોચરિયાનં વા ઉપડ્ઢં ગહેત્વાપિ કાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, ‘‘અનાપત્તિ બહુતરં ઓદાતાનં બહુતરં ગોચરિયાનં આદિયિત્વા કરોતિ, સુદ્ધં ઓદાતાનં સુદ્ધં ગોચરિયાનં આદિયિત્વા કરોતી’’તિ ઇમિના તં સમેતિ. ‘‘કાળકે ઓદાતે ચ ઠપેત્વા સેસા ગોચરિયેસુયેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ વદન્તિ. દ્વે કોટ્ઠાસા કાળકાનન્તિ એત્થ પન ‘‘એકસ્સપિ કાળકલોમસ્સ અતિરેકભાવે નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના) ત્તં, તં ‘‘ધારયિત્વા દ્વે તુલા આદાતબ્બા’’તિ વચનતો તુલાધારણાય ન સમેતિ. ન હિ લોમે ગણેત્વા તુલાધારણા કરીયતિ, અથ ગણેત્વાવ ધારયિતબ્બં સિયા, કિં તુલાધારણાય, તસ્મા એવમેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા – અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ પુબ્બે તુલાય ધારયિત્વા ઠપિતેસુ એકમ્પિ લોમં તત્થ પતેય્ય, નિસ્સગ્ગિયન્તિ. અઞ્ઞથા દુબ્બિઞ્ઞેય્યભાવતો દ્વે તુલા નાદાતબ્બા, ઊનકતરાવ આદાતબ્બા સિયું.

દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૭. છબ્બસ્સસિક્ખાપદે પન ‘‘યેસં નો સન્થતે દારકા ઉહદન્તિપિ ઉમ્મિહન્તિપિ, યેસં નો સન્થતા ઉન્દૂરેહિપિ ખજ્જન્તી’’તિ એવં પાળિપદાનં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. હદ કરીસોસ્સગ્ગે, મિહ સેચનેતિ પનિમસ્સત્થં સન્ધાયાહ ‘‘વચ્ચમ્પિ પસ્સાવમ્પિ કરોન્તી’’તિ. પવારણાઉપોસથપાટિપદદિવસેસુ સન્થતં કરિત્વા પુન છટ્ઠે વસ્સે પરિપુણ્ણે પવારણાઉપોસથપાટિપદદિવસેસુ કરોન્તો ‘‘છબ્બસ્સાનિ કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય કરોન્તો પન અતિરેકછબ્બસ્સાનિ કરોતિ નામ.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૬૫-૬. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદે પન પઞ્ઞાયિસ્સતીતિ સચે સા કતિકા મનાપા ભવિસ્સતિ, મનાપતાય ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્દિસ્સિસ્સતિ. સચે અમનાપા, અમનાપતાય સન્દિસ્સિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો, આરઞ્ઞકઙ્ગાદીનિ તીણિ પાળિયં પધાનઙ્ગવસેન વુત્તાનિ, સેસાનિપિ તે સમાદિયિંસુયેવાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાયા’’તિ. ઉજ્ઝિત્વાતિ વિસ્સજ્જેત્વા.

૫૬૭. નિસીદનસન્થતત્તા નિવાસનપારુપનકિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘સકિં નિસિન્નઞ્ચેવ નિપન્નઞ્ચા’’તિ. વિદત્થિમત્તન્તિ સુગતવિદત્થિં સન્ધાય વદતિ. ઇદઞ્ચ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘વિતાનાદીનંયેવ અત્થાય કરણે અનાપત્તિવચનતો સચે નિપજ્જનત્થાય કરોન્તિ, આપત્તિયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અકપ્પિયત્તા પન ‘‘પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ નિસીદનસન્થતં નામ નિસીદનચીવરમેવ, નાઞ્ઞન્તિ વદન્તિ. નિસીદનસિક્ખાપદેપિ નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતીતિ ચ અટ્ઠકથાયઞ્ચસ્સ ‘‘સન્થતસદિસં સન્થરિત્વા એકસ્મિં અન્તે સુગતવિદત્થિયા વિદત્થિમત્તે પદેસે દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલેત્વા તિસ્સો દસા કરીયન્તિ, તાહિ દસાહિ સદસં નામ વુચ્ચતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩૧) વચનતો ઇધાપિ ‘‘નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતી’’તિ ચ ‘‘સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાયા’’તિ ચ વચનતો તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ. કેચિ પન ‘‘નિસીદનસન્થતં એળકલોમાનિ સન્થરિત્વા સન્થતં વિય કરોન્તિ, તં અવાયિમં અનધિટ્ઠાનુપગં, નિસીદનચીવરં પન છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરેન કરોતિ અધિટ્ઠાનુપગં, તં કરોન્તા ચ નન્તકાનિ સન્થરિત્વા સન્થતસદિસં કરોન્તી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૧. એળલોમસિક્ખાપદે પન આસુમ્ભીતિ એત્થ ‘‘અસુમ્ભી’’તિ પઠન્તિ. કિલન્તાતિ ઇમિના કિલન્તતાય તે ઓનમિત્વા પાતેતું ન સક્કોન્તીતિ દસ્સેતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સાતિ ઇદં વત્થુમત્તદીપનવસેન પાળિયં વુત્તં. યત્થ કત્થચિ પન ધમ્મેન લભિત્વા ગણ્હિતું વટ્ટતિયેવ. તિયોજનપરમન્તિ ચ ગહિતટ્ઠાનતો તિયોજનપ્પમાણં દેસન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો.

૫૭૨. સહત્થાતિ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘સહત્થેના’’તિ. અસન્તે હારકેતિ પાળિયં ભિક્ખુનો અનુરૂપતાદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન હારકે વિજ્જમાને તિયોજનબ્ભન્તરે સહત્થા હરન્તસ્સ આપત્તિદસ્સનત્થં. તિયોજનતો બહિ બહિતિયોજનન્તિ આહ ‘‘તિયોજનતો બહિ પાતેતી’’તિ. તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવાતિ સઉસ્સાહત્તા અનાણત્તિયા હટત્તા ચ. સતિપિ હિ સઉસ્સાહભાવે આણત્તિયા ચે હરતિ, અનાપત્તિ ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ વચનતો. અઞ્ઞો હરિસ્સતીતિ અધિપ્પાયાભાવતો ‘‘સુદ્ધચિત્તેન ઠપિત’’ન્તિ વુત્તં. સઉસ્સાહત્તાતિ તિયોજનાતિક્કમને સઉસ્સાહત્તા. ઇદઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતી’’તિ અસુદ્ધચિત્તેન ઠપિતં સન્ધાય વુત્તં, અચિત્તકત્તાતિ ઇદં પન સુદ્ધચિત્તેન ઠપિતં સન્ધાય. અનાપત્તિ પાળિયા ન સમેતીતિ ‘‘તિયોજનં હરતી’’તિઆદિપાળિયા, વિસેસતો ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ પાળિયા ચ ન સમેતિ.

સચે સામિકં જાનાપેત્વા ઠપેતિ, આણત્તિયા હરાપેતિ નામાતિ આહ ‘‘સામિકસ્સ અજાનન્તસ્સેવા’’તિ. અગચ્છન્તેપીતિ ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઠિતયાનેપિ. હેટ્ઠા વા ગચ્છન્તોતિ ભૂમિયં ગચ્છન્તો. અઞ્ઞં હરાપેતીતિ એત્થ અઞ્ઞ-ગ્ગહણેન સામઞ્ઞતો તિરચ્છાનગતાપિ સઙ્ગહિતાતિ આહ – ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતીતિ વચનતો અનાપત્તી’’તિ. સુઙ્કઘાતે આપત્તિ હોતીતિ અઞ્ઞં હરાપેન્તસ્સ આપત્તિ. તત્થ અનાપત્તીતિ અઞ્ઞવિહિતસ્સ થેય્યચિત્તાભાવતો અનાપત્તિ.

૫૭૫. ‘‘તં હરન્તસ્સાતિ પુન તિયોજનં હરન્તસ્સા’’તિ મહાગણ્ઠિપદે વુત્તં. તં પન માતિકાટ્ઠકથાયં અઙ્ગેસુ ‘‘પઠમપ્પટિલાભો સતિ ઇમિના વચનેન ન સમેતિ. ‘‘પઠમપ્પટિલાભો’’તિ હિ ઇદં દુતિયપ્પટિલાભો આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતીતિ દીપેતિ, તસ્મા પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ વિસેસાભાવતો અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા હરન્તસ્સ પુન તિયોજનાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ વુત્તાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. અઞ્ઞથા અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા પુન તિયોજનં હરતીતિ વદેય્ય. વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. અનાપત્તિ કતભણ્ડન્તિ એત્થ ‘‘કમ્બલકોજવાદિકતભણ્ડમ્પિ. પકતિચીવરે લગ્ગલોમાનિ આપત્તિં જનેન્તિયેવા’’તિ વદન્તિ. તનુકપત્તત્થવિકન્તરે અઘટ્ટનત્થં પક્ખિપન્તિ. પક્ખિત્તન્તિ કણ્ણચ્છિદ્દે પક્ખિત્તં. નિધાનમુખં નામાતિ ઇમિના કતભણ્ડસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. એળકલોમાનં અકતભણ્ડતા, પઠમપ્પટિલાભો, અત્તના આદાય વા અઞ્ઞસ્સ અજાનન્તસ્સ યાને પક્ખિપિત્વા વા તિયોજનાતિક્કમનં, આહરણપચ્ચાહરણં, અવાસાધિપ્પાયતાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૭૬. એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૮. રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૩-૫૮૪. રૂપિયસિક્ખાપદે પન સત્થુવણ્ણોતિ સત્થુના સમાનવણ્ણો. સત્થુનો વણ્ણો સત્થુવણ્ણો, સત્થુવણ્ણો વિય વણ્ણો અસ્સાતિ સત્થુવણ્ણોતિ મજ્ઝપદલોપીસમાસો દટ્ઠબ્બો. પાકતિકો નામ એતરહિ પકતિકહાપણો. રુક્ખફલબીજમયોતિ તિન્તિણિકાદિરુક્ખાનં ફલબીજેન કતો. ઇચ્ચેતં સબ્બમ્પીતિ યથાવુત્તભેદં સબ્બમ્પિ ચતુબ્બિધં નિસ્સગ્ગિયવત્થુ હોતીતિ સમ્બન્ધો. જાતરૂપમાસકોતિ સુવણ્ણકહાપણો.

ગણ્હેય્યાતિ અત્તનો અત્થાય દીયમાનં વા કત્થચિ ઠિતં વા નિપ્પરિગ્ગહં દિસ્વા સયં ગણ્હેય્ય. ‘‘ઇદં અય્યસ્સ હોતૂ’’તિ એવં સમ્મુખા વા ‘‘અસુકસ્મિં નામ ઠાને મમ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં અત્થિ, તં તુય્હં હોતૂ’’તિ એવં પરમ્મુખા ઠિતં વા કેવલં વાચાય વા હત્થમુદ્દાય વા ‘‘તુય્હ’’ન્તિ વત્વા પરિચ્ચત્તસ્સ કાયવાચાહિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ચિત્તેન સાદિયનં ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનં નામ. ‘‘સાદિયતી’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘ગણ્હિતુકામો હોતી’’તિ. ‘‘ઇદં ગુત્તટ્ઠાન’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બન્તિ પચ્ચયપરિભોગંયેવ સન્ધાય આચિક્ખિતબ્બં. ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’’તિ વુત્તે ‘‘ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા’’તિ વુત્તલક્ખણેન નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ આહ – ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહીતિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. પરતો ‘‘ઇમં ગણ્હા’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતમેવ હોતીતિ યસ્મા તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગો કપ્પતિ, તસ્મા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. યસ્મા પન દુબ્બિચારણાય તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગોપિ ન કપ્પતિ, તસ્મા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતન્તિ એત્થ ચેતાપિતં ચે, નત્થિ પરિભોગુપાયો, તસ્મા એવં વુત્તં. અકપ્પિયઞ્હિ નિસ્સગ્ગિયં વત્થું ઉગ્ગણ્હિત્વા તં અનિસ્સજ્જિત્વાવ ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠમ્પિ સબ્બેસં ન કપ્પતિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા નિસ્સગ્ગિયં વત્થું પટિગ્ગહેત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામીતિ નિસ્સટ્ઠં વિનાવ ઉપાયં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિત’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘આરામિકાનં વા પત્તભાગન્તિ ઇદં ગિહીનં હત્થગતોપિ સોયેવ ભાગોતિ કત્વા વુત્તં. સચે પન તેન અઞ્ઞં પરિવત્તેત્વા આરામિકા દેન્તિ, પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચૂળગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. તતો હરિત્વાતિ અઞ્ઞેસં પત્તભાગતો હરિત્વા. કસિણપરિકમ્મન્તિ આલોકકસિણપરિકમ્મં. મઞ્ચપીઠાદીનિ વાતિ એત્થ ‘‘તતો ગહિતમઞ્ચપીઠાદીનિ પરિવત્તેત્વા અઞ્ઞં ચે ગહિતં, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. છાયાપીતિ ભોજનસાલાદીનં છાયાપિ. પરિચ્છેદાતિક્કન્તાતિ ગેહપરિચ્છેદં અતિક્કન્તા, છાયાય ગતગતટ્ઠાનં ગેહં નામ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. મગ્ગેનપીતિ એત્થ ‘‘સચે અઞ્ઞો મગ્ગો નત્થિ, મગ્ગં અધિટ્ઠહિત્વા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કીતાયાતિ તેન વત્થુના કીતાય. ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતીતિ સચે ઉપાસકો ‘‘અતિબહુ એતં હિરઞ્ઞં, ઇદં, ભન્તે, અજ્જેવ ન વિનાસેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા સયં ઉપનિક્ખેપં ઠપેતિ, અઞ્ઞેન વા ઠપાપેતિ, એતં ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા તતો ઉદયં પરિભુઞ્જન્તો સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, તેન વત્થુના ગહિતત્તા ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ વુત્તં.

૫૮૫. પતિતોકાસં અસમન્નાહરન્તેન પાતેતબ્બન્તિ ઇદં નિરપેક્ખભાવદસ્સનપરન્તિ વેદિતબ્બં, તસ્મા પતિતટ્ઠાને ઞાતેપિસ્સ ગૂથં છડ્ડેન્તસ્સ વિય નિરપેક્ખભાવોયેવેત્થ પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. અસન્તસમ્ભાવનાયાતિ અત્તનિ અવિજ્જમાનઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનં સન્ધાય વુત્તં. થેય્યપરિભોગો નામ અનરહસ્સ પરિભોગો. ભગવતા હિ અત્તનો સાસને સીલવતો પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, ન દુસ્સીલસ્સ. દાયકાનમ્પિ સીલવતો એવ પરિચ્ચાગો, ન દુસ્સીલસ્સ અત્તનો કારાનં મહપ્ફલભાવસ્સ પચ્ચાસીસનતો. ઇતિ સત્થારા અનનુઞ્ઞાતત્તા દાયકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તત્તા દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો. ઇણવસેન પરિભોગો ઇણપરિભોગો, પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયા અભાવતો ઇણં ગહેત્વા પરિભોગો વિયાતિ અત્થો. તસ્માતિ ‘‘સીલવતો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. ચીવરં પરિભોગે પરિભોગેતિ કાયતો મોચેત્વા મોચેત્વા પરિભોગે. પુરેભત્ત…પે… પચ્છિમયામેસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તથા અસક્કોન્તેન યથાવુત્તકાલવિસેસવસેન એકસ્મિં દિવસે ચતુક્ખત્તું તિક્ખત્તું દ્વિક્ખત્તું સકિંયેવ વા પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

સચસ્સ અપચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘‘હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્તં, તં યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય…પે… હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનત્થં, હિય્યો યો મયા પિણ્ડપાતો પરિભુત્તો, સો નેવ દવાયાતિઆદિના સચે અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણં ન કરેય્ય, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગેતિ પવેસે પવેસે. એવં પન અસક્કોન્તેન પુરેભત્તાદીસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ઇધ વિસું ન વુત્તં. સતિપચ્ચયતાતિ સતિયા પચ્ચયભાવો, પટિગ્ગહણસ્સ પરિભોગસ્સ ચ પચ્ચવેક્ખણસતિયા પચ્ચયભાવો યુજ્જતિ, પચ્ચવેક્ખિત્વાવ પટિગ્ગહેતબ્બં પરિભુઞ્જિતબ્બઞ્ચાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સતિં કત્વા’’તિઆદિ. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ દ્વીસુપિ ઠાનેસુ પચ્ચવેક્ખણા યુત્તા, એવં સન્તેપિ. અપરે પનાહુ ‘‘સતિપચ્ચયતાતિ સતિભેસજ્જપરિભોગસ્સ પચ્ચયભાવે પચ્ચયેતિ અત્થો. એવં સન્તેપીતિ પચ્ચયે સતિપી’’તિ, તં તેસં મતિમત્તં. તથા હિ પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝતિ, ન પચ્ચયસબ્ભાવમત્તેન.

નનુ ચ ‘‘પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તં, તસ્મા પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? વુચ્ચતે – પુરિમેસુ તાવ તીસુ પચ્ચયેસુ વિસેસો પાકટોયેવ, ગિલાનપચ્ચયે પન યથા વતિં કત્વા રુક્ખમૂલે ગોપિતે તસ્સ ફલાનિપિ રક્ખિતાનિયેવ હોન્તિ, એવમેવ પચ્ચવેક્ખણાય પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલે રક્ખિતે તપ્પટિબદ્ધં પાતિમોક્ખસંવરસીલમ્પિ નિપ્ફન્નં નામ હોતિ. ગિલાનપચ્ચયં અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ સીલં ભિજ્જમાનં પાતિમોક્ખસંવરસીલમેવ ભિજ્જતિ, પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પન પચ્છાભત્તપુરિમયામાદીસુ યાવ અરુણુગ્ગમના અપચ્ચવેક્ખન્તસ્સેવ ભિજ્જતિ. પુરેભત્તઞ્હિ અપચ્ચવેક્ખિત્વાપિ ગિલાનપચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇદમેતેસં નાનાકરણં.

એવં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ વિસુદ્ધિં દસ્સેત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન સબ્બાપિ સુદ્ધિયો દસ્સેતું ‘‘ચતુબ્બિધા હિ સુદ્ધી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુજ્ઝતિ એતાયાતિ સુદ્ધિ, યથાધમ્મં દેસનાવ સુદ્ધિ દેસનાસુદ્ધિ. વુટ્ઠાનસ્સપિ ચેત્થ દેસનાય એવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. છિન્નમૂલાપત્તીનં પન અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાવ દેસના. અધિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો સંવરોવ સુદ્ધિ સંવરસુદ્ધિ. ધમ્મેન સમેન પચ્ચયાનં પરિયેટ્ઠિ એવ સુદ્ધિ પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ વુત્તવિધિના પચ્ચવેક્ખણાવ સુદ્ધિ પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધિ. એસ તાવ સુદ્ધીસુ સમાસનયો. સુદ્ધિમન્તેસુ સીલેસુ દેસના સુદ્ધિ એતસ્સાતિ દેસનાસુદ્ધિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ન પુન એવં કરિસ્સામીતિ એત્થ એવન્તિ સંવરભેદં સન્ધાયાહ. પહાયાતિ વજ્જેત્વા, અકત્વાતિ અત્થો. દાતબ્બટ્ઠેન દાયં, તં આદિયન્તીતિ દાયાદા, અનનુઞ્ઞાતેસુ સબ્બેન સબ્બં પરિભોગાભાવતો અનુઞ્ઞાતેસુયેવ ચ પરિભોગસબ્ભાવભાવતો ભિક્ખૂહિ પરિભુઞ્જિતબ્બપચ્ચયા ભગવતો સન્તકા. ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચેત્થ સાધકન્તિ –

‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા, ‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯) –

એવં પવત્તં ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચ એત્થ એતસ્મિં અત્થે સાધકં.

અવીતરાગાનં તણ્હાપરવસતાય પચ્ચયપરિભોગે સામિભાવો નત્થિ, તદભાવેન વીતરાગાનં તત્થ સામિભાવો યથારુચિ પરિભોગસબ્ભાવતો. તથા હિ તે પટિકૂલમ્પિ અપ્પટિકૂલાકારેન અપ્પટિકૂલમ્પિ પટિકૂલાકારેન તદુભયમ્પિ વજ્જેત્વા અજ્ઝુપેક્ખનાકારેન પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, દાયકાનઞ્ચ મનોરથં પરિપૂરેન્તિ. તેનાહ – ‘‘તે હિ તણ્હાય દાસબ્યં અતીતત્તા સામિનો હુત્વા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ. યો પનાયં સીલવતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો, સો ઇણપરિભોગસ્સ પચ્ચનીકત્તા આણણ્યપરિભોગો નામ હોતિ. યથા હિ ઇણાયિકો અત્તનો રુચિયા ઇચ્છિતદેસં ગન્તું ન લભતિ, એવં ઇણપરિભોગયુત્તો લોકતો નિસ્સરિતું ન લભતીતિ તપ્પટિપક્ખત્તા સીલવતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો આણણ્યપરિભોગોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા નિપ્પરિયાયતો ચતુપરિભોગવિનિમુત્તો વિસુંયેવાયં પરિભોગોતિ વેદિતબ્બો. સો ઇધ વિસું ન વુત્તો, દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ. સીલવાપિ હિ ઇમાય સિક્ખાય સમન્નાગતત્તા સેક્ખોત્વેવ વુચ્ચતિ. સબ્બેસન્તિ અરિયાનં પુથુજ્જનાનઞ્ચ.

કથં પુથુજ્જનાનં ઇમે પરિભોગા સમ્ભવન્તીતિ? ઉપચારવસેન. યો હિ પુથુજ્જનસ્સપિ સલ્લેખપ્પટિપત્તિયં ઠિતસ્સ પચ્ચયગેધં પહાય તત્થ અનુપલિત્તેન ચિત્તેન પરિભોગો, સો સામિપરિભોગો વિય હોતિ. સીલવતો પન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો વિય હોતિ દાયકાનં મનોરથસ્સ અવિરાધનતો. તેનેવ વુત્તં ‘‘દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ પરિભોગે વત્તબ્બમેવ નત્થિ તસ્સ સેક્ખસઙ્ગહતો. સેક્ખસુત્તઞ્હેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગો નામ લજ્જિસ્સ સન્તકં ગહેત્વા પરિભોગો. અલજ્જિના સદ્ધિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થીતિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠેસુયેવ આસઙ્કા ન કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. અત્તનો ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. સોપિ નિવારેતબ્બોતિ યો પસ્સતિ, તેન નિવારેતબ્બો. યસ્મા અલજ્જીપરિભોગો નામ લજ્જિનો વુચ્ચતિ, તસ્મા આપત્તિ નામ નત્થિ ઉભિન્નમ્પિ અલજ્જીભાવતો, ‘‘અલજ્જીપરિભોગો’’તિ ઇદં નામમત્તમેવ ન લબ્ભતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘આપત્તિ પન અત્થિયેવાતિ વદન્તી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

અધમ્મિયોતિ અનેસનાદીહિ ઉપ્પન્નો. ધમ્મિયોતિ ભિક્ખાચરિયાદીહિ ઉપ્પન્નો. સઙ્ઘસ્સેવ દેતીતિ ભત્તં અગ્ગહેત્વા અત્તના લદ્ધસલાકંયેવ દેતિ. સચે પન લજ્જી અલજ્જિં પગ્ગણ્હાતિ…પે… અન્તરધાપેતીતિ એત્થ કેવલં પગ્ગણ્હિતુકામતાય એવં કાતું ન વટ્ટતિ, ધમ્મસ્સ પન સાસનસ્સ સોતૂનઞ્ચ અનુગ્ગહત્થાય વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પુરિમનયેન ‘‘સો આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા ઇમસ્સ આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. ઉદ્દેસગ્ગહણાદિના ધમ્મસ્સ પરિભોગો ધમ્મપરિભોગો. ધમ્માનુગ્ગહેન ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિયા અભાવેપિ થેરો તસ્સ અલજ્જિભાવંયેવ સન્ધાય ‘‘પાપો કિરાય’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સ પન સન્તિકેતિ મહારક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે.

૫૮૬. રાજોરોધાદયોતિઆદિ ‘‘ઇદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચેતનામત્તસમ્ભવતો વુત્તં. અસ્સતિયા દિન્નન્તિ એત્થ અસ્સતિયા દિન્નં નામ અપરિચ્ચત્તં હોતિ, તસ્મા દસન્તે બદ્ધકહાપણાદિ અસ્સતિયા દિન્નં ભિક્ખુના વત્થસઞ્ઞાય પટિગ્ગહિતઞ્ચ, તતો નેવ રૂપિયં દિન્નં, નાપિ પટિગ્ગહિતઞ્ચ હોતીતિ એત્થ આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નત્થિ, તં પન દાયકાનમેવ પટિદાતબ્બં. તેન અકપ્પિયવત્થુના તે ચે દાયકા સપ્પિઆદીનિ કિણિત્વાન સઙ્ઘસ્સ તસ્સ ચ ભિક્ખુનો દેન્તિ, સબ્બેસં કપ્પતિ દાયકાનંયેવ સન્તકત્તા. અટ્ઠકથાયં પન પુઞ્ઞકામેહિ પરિચ્ચજિત્વા દિન્નમેવ સન્ધાય ‘‘પુઞ્ઞકામા…પે… રૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા પરિચ્ચજિત્વા દિન્નં વત્થસઞ્ઞાય ગણ્હતોપિ નિસ્સગ્ગિયમેવ. તેન યદિ તે દાયકા નો આગન્ત્વા ગણ્હન્તિ, દાયકે પુચ્છિત્વા અત્તનો અત્થાય ચે પરિચ્ચત્તં, સઙ્ઘે નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બા. તવ ચોળકં પસ્સાહીહિ ઇમિના ગિહિસન્તકેપિ ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિઆદિઅકપ્પિયવોહારેન વિધાનં ભિક્ખુનો ન કપ્પતીતિ દીપેતિ. એકપરિચ્છેદાનીતિ કિરિયાકિરિયભાવતો એકપરિચ્છેદાનિ. જાતરૂપરજતભાવો, અત્તુદ્દેસિકતા, કહાપણાદીસુ અઞ્ઞતરભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે જાતરૂપાદિચતુબ્બિધમ્પિ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ ઇધ રૂપિયગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ. પટિગ્ગહિતપરિવત્તનેતિ સાદિતરૂપિયસ્સ પરિવત્તને, અસાદિયિત્વા વા કપ્પિયેન ગાહેન પટિગ્ગહિતરૂપિયપરિવત્તને.

૫૮૯. ગ-કારસ્સ ક-કારં કત્વા ‘‘સીસૂપક’’ન્તિ લિખિતં, પદભાજને ઘનકતન્તિ પિણ્ડં કતં. સત્થુવણ્ણોતિઆદીસુ ‘‘સત્થુવણ્ણો ચ કહાપણો ચ…પે… યે ચ વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ એવં સબ્બત્થ સમુચ્ચયો વેદિતબ્બો. રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ સકસન્તકં વદતિ. રૂપિયં ચેતાપેતીતિ પરસન્તકં વદતિ. ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સપિ એસેવ નયો’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. ન હિ ‘‘રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિત્તિકો પાળિયં વુત્તોતિ આહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. તસ્સાનુલોમત્તાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – રૂપિયસંવોહારો નામ ન કેવલં રૂપિયેન રૂપિયપરિવત્તનમેવ, અથ ખો ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિ વુત્તત્તા અરૂપિયેન રૂપિયચેતાપનમ્પિ રૂપિયસંવોહારો નામ હોતીતિ એતસ્મિં પક્ખેપિ રૂપિયે સતિ રૂપિયસંવોહારોયેવ હોતીતિ અયમત્થો અવુત્તોપિ વિઞ્ઞાયતીતિ. અરૂપિયં નામ દુક્કટવત્થુકપ્પિયવત્થૂનિ. એકન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ એકેન અન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ અયં અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘એકતો રૂપિયપક્ખે’’તિ વા પાઠો વેદિતબ્બો. ‘‘એકરૂપિયપક્ખે’’તિપિ પઠન્તિ, તત્થાપિ એકતો રૂપિયપક્ખેતિ અયમેવત્થો ગહેતબ્બો.

કપ્પિયવત્થુના કપ્પિયવત્થુનો કયવિક્કયેપિ તાવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુનો કયવિક્કયે કસ્મા ન હોતીતિ અન્ધકટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો. ઇદં સિક્ખાપદં…પે… અરૂપિયેન ચ રૂપિયચેતાપનં સન્ધાય વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે. તત્થાતિ કયવિક્કયસિક્ખાપદે. તેનેવાતિ કપ્પિયવત્થુનાયેવ.

પુન કપ્પિયભાવં નેતું અસક્કુણેય્યત્તા ‘‘મહાઅકપ્પિયો નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુન્તિ ઇદં પઞ્ચન્નંયેવ સહધમ્મિકાનં અન્તરે પરિવત્તનં સન્ધાય વુત્તં, ગિહીહિ પન ગહેત્વા અત્તનો સન્તકં કત્વા દિન્નં સબ્બેસં કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ પન ઇમિનાવ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વાવ તેન ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં.

યે પન ‘‘પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વાપિ તેન પરિવત્તિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ ઇદં ન યુજ્જતિ. તે પનેત્થ એવં વદન્તિ ‘‘યસ્મા નિસ્સજ્જિતબ્બવત્થું અનિસ્સજ્જિત્વાવ ઉપરૂપરિ અઞ્ઞં અઞ્ઞંયેવ કતં, તસ્મા પરિચ્છેદાભાવતો ઇધ નિસ્સજ્જિતું અવત્વા ‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’ન્તિ વુત્તં, પરિચ્છેદાભાવતોયેવ ‘મૂલે મૂલસામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’તિ ચ ન વુત્ત’’ન્તિ. યદિ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, એવં સન્તે ઇધાપિ અવસાનવત્થું ગહેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં કસ્મા ન વટ્ટતિ, ‘‘યો પન રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા…પે… પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’’તિ ઇમિનાપિ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. યદિ તં નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટેય્ય, ‘‘મૂલે મૂલસામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’’તિ ન વદેય્ય. અપરે પનેત્થ એવં વદન્તિ ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં હોતિ, રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ ન વટ્ટતિ, તસ્મા તસ્સપિ યથા વટ્ટતિ, તથા દસ્સનત્થં ‘મૂલે મૂલસામિકાન’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ.