૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે જાતરૂપાદિચતુબ્બિધમ્પિ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ ઇધ રૂપિયગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ. પટિગ્ગહિતપરિવત્તનેતિ સાદિતરૂપિયસ્સ પરિવત્તને, અસાદિયિત્વા વા કપ્પિયેન ગાહેન પટિગ્ગહિતરૂપિયપરિવત્તને.

૫૮૯. ગ-કારસ્સ ક-કારં કત્વા ‘‘સીસૂપક’’ન્તિ લિખિતં, પદભાજને ઘનકતન્તિ પિણ્ડં કતં. સત્થુવણ્ણોતિઆદીસુ ‘‘સત્થુવણ્ણો ચ કહાપણો ચ…પે… યે ચ વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ એવં સબ્બત્થ સમુચ્ચયો વેદિતબ્બો. રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ સકસન્તકં વદતિ. રૂપિયં ચેતાપેતીતિ પરસન્તકં વદતિ. ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સપિ એસેવ નયો’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. ન હિ ‘‘રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિત્તિકો પાળિયં વુત્તોતિ આહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. તસ્સાનુલોમત્તાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – રૂપિયસંવોહારો નામ ન કેવલં રૂપિયેન રૂપિયપરિવત્તનમેવ, અથ ખો ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિ વુત્તત્તા અરૂપિયેન રૂપિયચેતાપનમ્પિ રૂપિયસંવોહારો નામ હોતીતિ એતસ્મિં પક્ખેપિ રૂપિયે સતિ રૂપિયસંવોહારોયેવ હોતીતિ અયમત્થો અવુત્તોપિ વિઞ્ઞાયતીતિ. અરૂપિયં નામ દુક્કટવત્થુકપ્પિયવત્થૂનિ. એકન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ એકેન અન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ અયં અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘એકતો રૂપિયપક્ખે’’તિ વા પાઠો વેદિતબ્બો. ‘‘એકરૂપિયપક્ખે’’તિપિ પઠન્તિ, તત્થાપિ એકતો રૂપિયપક્ખેતિ અયમેવત્થો ગહેતબ્બો.

કપ્પિયવત્થુના કપ્પિયવત્થુનો કયવિક્કયેપિ તાવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુનો કયવિક્કયે કસ્મા ન હોતીતિ અન્ધકટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો. ઇદં સિક્ખાપદં…પે… અરૂપિયેન ચ રૂપિયચેતાપનં સન્ધાય વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે. તત્થાતિ કયવિક્કયસિક્ખાપદે. તેનેવાતિ કપ્પિયવત્થુનાયેવ.

પુન કપ્પિયભાવં નેતું અસક્કુણેય્યત્તા ‘‘મહાઅકપ્પિયો નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુન્તિ ઇદં પઞ્ચન્નંયેવ સહધમ્મિકાનં અન્તરે પરિવત્તનં સન્ધાય વુત્તં, ગિહીહિ પન ગહેત્વા અત્તનો સન્તકં કત્વા દિન્નં સબ્બેસં કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ પન ઇમિનાવ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વાવ તેન ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં.

યે પન ‘‘પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વાપિ તેન પરિવત્તિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ ઇદં ન યુજ્જતિ. તે પનેત્થ એવં વદન્તિ ‘‘યસ્મા નિસ્સજ્જિતબ્બવત્થું અનિસ્સજ્જિત્વાવ ઉપરૂપરિ અઞ્ઞં અઞ્ઞંયેવ કતં, તસ્મા પરિચ્છેદાભાવતો ઇધ નિસ્સજ્જિતું અવત્વા ‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’ન્તિ વુત્તં, પરિચ્છેદાભાવતોયેવ ‘મૂલે મૂલસામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’તિ ચ ન વુત્ત’’ન્તિ. યદિ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, એવં સન્તે ઇધાપિ અવસાનવત્થું ગહેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં કસ્મા ન વટ્ટતિ, ‘‘યો પન રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા…પે… પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’’તિ ઇમિનાપિ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. યદિ તં નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટેય્ય, ‘‘મૂલે મૂલસામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’’તિ ન વદેય્ય. અપરે પનેત્થ એવં વદન્તિ ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં હોતિ, રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ ન વટ્ટતિ, તસ્મા તસ્સપિ યથા વટ્ટતિ, તથા દસ્સનત્થં ‘મૂલે મૂલસામિકાન’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ.

દુતિયપત્તસદિસોયેવાતિ ઇમિના પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન કપ્પતીતિ દસ્સેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ. અથ મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ તાવ અકપ્પિયો હોતુ, સેસાનં પન કસ્મા ન કપ્પતીતિ મઞ્ઞમાનો પુચ્છતિ ‘‘કસ્મા સેસાનં ન કપ્પતી’’તિ. કારણમાહ ‘‘મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા’’તિ. પત્તસ્સ કપ્પિયભાવેપિ સમ્પટિચ્છિતમૂલસ્સ નિસ્સજ્જિતબ્બસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા તેન ગહિતપત્તો સેસાનમ્પિ ન કપ્પતિ. યદિ હિ તેન સમ્પટિચ્છિતમૂલં સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠં સિયા, તેન કપ્પિયેન કમ્મેન આરામિકાદીહિ ગહેત્વા દિન્નપત્તો રૂપિયપટિગ્ગાહકં ઠપેત્વા સેસાનં વટ્ટતિ. અપરે પન ‘‘મૂલં સમ્પટિચ્છિત્વા ગહિતપત્તોપિ યદિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠો, સેસાનં કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. એવં સન્તે ‘‘મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા’’તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘સઙ્ઘસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા’’તિ એવમેવ વત્તબ્બં.

દુબ્બિચારિતત્તાતિ ઇમિના રૂપિયસંવોહારો અનેન કતોતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતીતિ યસ્માનેન રૂપિયસંવોહારમત્તમેવ કતં, ન મૂલં સમ્પટિચ્છિતં, તસ્મા વિનયકમ્મવસેન સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ. ઇમસ્મિંયેવ ચ અત્થે પમાણં દસ્સેન્તો ‘‘મહાસુમત્થેરસ્સ કિરા’’તિઆદિમાહ. અપરે પન ‘‘દુબ્બિચારિતત્તાતિ ઇમિના કેવલં ગિહિસન્તકભાવેન ઠિતે દુબ્બિચારિતમત્તં વુત્તં, ન રૂપિયસંવોહારાપજ્જનં, તસ્મા રૂપિયસંવોહારાભાવતો સો પત્તો નિસ્સજ્જિતું ન સક્કાતિ તસ્સ ન કપ્પતિ, અનિસ્સટ્ઠોપિ અઞ્ઞેસં કપ્પતિ. અનિસ્સટ્ઠસ્સેવ ચ અઞ્ઞેસં કપ્પિયભાવદસ્સનત્થં ‘મહાસુમત્થેરસ્સ કિરા’તિઆદિવત્થૂનિ ઉદાહટાનિ. સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જીતિ ઇદઞ્ચ અઞ્ઞેસં કપ્પિયત્તા કેવલં સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પન વિનયકમ્મવસેન સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠભાવં. ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સ સપ્પિસ્સ પૂરેત્વાતિ ઇદં વચનં સાધક’’ન્તિ વદન્તિ.

૫૯૧. રૂપિયપટિગ્ગહણરૂપિયસંવોહારેસુ યેન એકેકમેવ કતં, તેન તત્થ તત્થ વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. યેન પન પટિગ્ગહિતરૂપિયેનેવ સંવોહારો કતો, તેન કથં નિસ્સજ્જિતબ્બન્તિ? નયિદં દુક્કરં, ‘‘અહં, ભન્તે, નાનપ્પકારકં રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જિ’’ન્તિ એવમેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદેપિ ‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિઆદિત્તિકસ્સ અવસાનપદે અનાપત્તિયા વુત્તત્તા કપ્પિયવત્થુવસેનેવ ઇદં તિકં વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘અરૂપિયગ્ગહણેન કપ્પિયવત્થુદુક્કટવત્થૂનં સઙ્ગહોતિ પુરિમપદદ્વયં કપ્પિયવત્થુદુક્કટવત્થૂનં વસેન વુત્તં, અવસાનપદમેવ કપ્પિયવત્થુવસેન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ અનાપત્તિમિસ્સિતે અવસાનત્તિકે સઞ્ઞાનાનત્તં ઠપેત્વા વત્થુનાનત્તસ્સ અભાવતો. દુક્કટવત્થુના પન દુક્કટવત્થુનો ચેતાપનં નેવ ઇધ, ન તત્થ પાળિયં વુત્તન્તિ વચનમેત્થ સાધકં. યં અત્તનો ધનેન પરિવત્તતિ, તસ્સ વા ધનસ્સ વા રૂપિયભાવો ચેવ, પરિવત્તનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.