૨. કોસિયવગ્ગો

૧. કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૪૨. પાળિયં ‘‘કોસિયકારકે’’તિ એત્થ કોસં કરોન્તીતિ કોસકારકાતિ લદ્ધવોહારાનં પાણકાનં કોસતો નિબ્બત્તં કોસિયં, તં કરોન્તીતિ કોસિયકારકા, તન્તવાયા. સંહનનં સઙ્ઘાતો, વિનાસોતિ અત્થો. કોસિયમિસ્સકન્તિ કોસિયતન્તુના મિસ્સં. ‘‘અવાયિમ’’ન્તિ વુત્તત્તા વાયિત્વા ચે કરોન્તિ, અનાપત્તિ. અનાપત્તિ વિતાનં વાતિઆદિના વિતાનાદીનં અત્થાય કરણેપિ તેનાકારેન પરિભોગેપિ અનાપત્તિ વુત્તા.

એવમ્પિ મિસ્સેત્વા કતમેવ હોતીતિ ઇમિના વાતેન આહરિત્વા પાતિતેપિ અચિત્તકત્તા આપત્તિયેવાતિ દસ્સેતિ. કોસિયમિસ્સકતા, અત્તનો અત્થાય સન્થતસ્સ કરણં કારાપનં, પટિલાભો ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

કોસિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૪૭. સુદ્ધકાળકસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૨. દ્વેભાગસિક્ખાપદે પન દ્વે ભાગાતિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો કાળકાનં અધિકગ્ગહણસ્સ પટિક્ખેપવસેન સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા. તતિયં ઓદાતાનં ચતુત્થં ગોચરિયાનન્તિ અયં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદો તેસં અધિકગ્ગહણે પટિક્ખેપાભાવતો, તસ્મા કાળકાનં ભાગદ્વયતો અધિકં ન વટ્ટતિ, સેસાનં પન વુત્તપ્પમાણતો અધિકમ્પિ વટ્ટતિ. ‘‘કાળકાનંયેવ ચ અધિકગ્ગહણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા કાળકાનં ઉપડ્ઢં ઓદાતાનં વા ગોચરિયાનં વા ઉપડ્ઢં ગહેત્વાપિ કાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, ‘‘અનાપત્તિ બહુતરં ઓદાતાનં બહુતરં ગોચરિયાનં આદિયિત્વા કરોતિ, સુદ્ધં ઓદાતાનં સુદ્ધં ગોચરિયાનં આદિયિત્વા કરોતી’’તિ ઇમિના તં સમેતિ. ‘‘કાળકે ઓદાતે ચ ઠપેત્વા સેસા ગોચરિયેસુયેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ વદન્તિ. દ્વે કોટ્ઠાસા કાળકાનન્તિ એત્થ પન ‘‘એકસ્સપિ કાળકલોમસ્સ અતિરેકભાવે નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના) ત્તં, તં ‘‘ધારયિત્વા દ્વે તુલા આદાતબ્બા’’તિ વચનતો તુલાધારણાય ન સમેતિ. ન હિ લોમે ગણેત્વા તુલાધારણા કરીયતિ, અથ ગણેત્વાવ ધારયિતબ્બં સિયા, કિં તુલાધારણાય, તસ્મા એવમેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા – અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ પુબ્બે તુલાય ધારયિત્વા ઠપિતેસુ એકમ્પિ લોમં તત્થ પતેય્ય, નિસ્સગ્ગિયન્તિ. અઞ્ઞથા દુબ્બિઞ્ઞેય્યભાવતો દ્વે તુલા નાદાતબ્બા, ઊનકતરાવ આદાતબ્બા સિયું.

દ્વેભાગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫૭. છબ્બસ્સસિક્ખાપદે પન ‘‘યેસં નો સન્થતે દારકા ઉહદન્તિપિ ઉમ્મિહન્તિપિ, યેસં નો સન્થતા ઉન્દૂરેહિપિ ખજ્જન્તી’’તિ એવં પાળિપદાનં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. હદ કરીસોસ્સગ્ગે, મિહ સેચનેતિ પનિમસ્સત્થં સન્ધાયાહ ‘‘વચ્ચમ્પિ પસ્સાવમ્પિ કરોન્તી’’તિ. પવારણાઉપોસથપાટિપદદિવસેસુ સન્થતં કરિત્વા પુન છટ્ઠે વસ્સે પરિપુણ્ણે પવારણાઉપોસથપાટિપદદિવસેસુ કરોન્તો ‘‘છબ્બસ્સાનિ કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય કરોન્તો પન અતિરેકછબ્બસ્સાનિ કરોતિ નામ.

છબ્બસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૬૫-૬. નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદે પન પઞ્ઞાયિસ્સતીતિ સચે સા કતિકા મનાપા ભવિસ્સતિ, મનાપતાય ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્દિસ્સિસ્સતિ. સચે અમનાપા, અમનાપતાય સન્દિસ્સિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો, આરઞ્ઞકઙ્ગાદીનિ તીણિ પાળિયં પધાનઙ્ગવસેન વુત્તાનિ, સેસાનિપિ તે સમાદિયિંસુયેવાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાયા’’તિ. ઉજ્ઝિત્વાતિ વિસ્સજ્જેત્વા.

૫૬૭. નિસીદનસન્થતત્તા નિવાસનપારુપનકિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘સકિં નિસિન્નઞ્ચેવ નિપન્નઞ્ચા’’તિ. વિદત્થિમત્તન્તિ સુગતવિદત્થિં સન્ધાય વદતિ. ઇદઞ્ચ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘વિતાનાદીનંયેવ અત્થાય કરણે અનાપત્તિવચનતો સચે નિપજ્જનત્થાય કરોન્તિ, આપત્તિયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અકપ્પિયત્તા પન ‘‘પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ નિસીદનસન્થતં નામ નિસીદનચીવરમેવ, નાઞ્ઞન્તિ વદન્તિ. નિસીદનસિક્ખાપદેપિ નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતીતિ ચ અટ્ઠકથાયઞ્ચસ્સ ‘‘સન્થતસદિસં સન્થરિત્વા એકસ્મિં અન્તે સુગતવિદત્થિયા વિદત્થિમત્તે પદેસે દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલેત્વા તિસ્સો દસા કરીયન્તિ, તાહિ દસાહિ સદસં નામ વુચ્ચતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩૧) વચનતો ઇધાપિ ‘‘નિસીદનં નામ સદસં વુચ્ચતી’’તિ ચ ‘‘સન્થતે ચતુત્થચીવરસઞ્ઞિતાયા’’તિ ચ વચનતો તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ. કેચિ પન ‘‘નિસીદનસન્થતં એળકલોમાનિ સન્થરિત્વા સન્થતં વિય કરોન્તિ, તં અવાયિમં અનધિટ્ઠાનુપગં, નિસીદનચીવરં પન છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરેન કરોતિ અધિટ્ઠાનુપગં, તં કરોન્તા ચ નન્તકાનિ સન્થરિત્વા સન્થતસદિસં કરોન્તી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૭૧. એળલોમસિક્ખાપદે પન આસુમ્ભીતિ એત્થ ‘‘અસુમ્ભી’’તિ પઠન્તિ. કિલન્તાતિ ઇમિના કિલન્તતાય તે ઓનમિત્વા પાતેતું ન સક્કોન્તીતિ દસ્સેતિ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નસ્સાતિ ઇદં વત્થુમત્તદીપનવસેન પાળિયં વુત્તં. યત્થ કત્થચિ પન ધમ્મેન લભિત્વા ગણ્હિતું વટ્ટતિયેવ. તિયોજનપરમન્તિ ચ ગહિતટ્ઠાનતો તિયોજનપ્પમાણં દેસન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો.

૫૭૨. સહત્થાતિ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘સહત્થેના’’તિ. અસન્તે હારકેતિ પાળિયં ભિક્ખુનો અનુરૂપતાદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન હારકે વિજ્જમાને તિયોજનબ્ભન્તરે સહત્થા હરન્તસ્સ આપત્તિદસ્સનત્થં. તિયોજનતો બહિ બહિતિયોજનન્તિ આહ ‘‘તિયોજનતો બહિ પાતેતી’’તિ. તેન હરિતેપિ આપત્તિયેવાતિ સઉસ્સાહત્તા અનાણત્તિયા હટત્તા ચ. સતિપિ હિ સઉસ્સાહભાવે આણત્તિયા ચે હરતિ, અનાપત્તિ ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ વચનતો. અઞ્ઞો હરિસ્સતીતિ અધિપ્પાયાભાવતો ‘‘સુદ્ધચિત્તેન ઠપિત’’ન્તિ વુત્તં. સઉસ્સાહત્તાતિ તિયોજનાતિક્કમને સઉસ્સાહત્તા. ઇદઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞો હરિસ્સતી’’તિ અસુદ્ધચિત્તેન ઠપિતં સન્ધાય વુત્તં, અચિત્તકત્તાતિ ઇદં પન સુદ્ધચિત્તેન ઠપિતં સન્ધાય. અનાપત્તિ પાળિયા ન સમેતીતિ ‘‘તિયોજનં હરતી’’તિઆદિપાળિયા, વિસેસતો ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતી’’તિ પાળિયા ચ ન સમેતિ.

સચે સામિકં જાનાપેત્વા ઠપેતિ, આણત્તિયા હરાપેતિ નામાતિ આહ ‘‘સામિકસ્સ અજાનન્તસ્સેવા’’તિ. અગચ્છન્તેપીતિ ગમનં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઠિતયાનેપિ. હેટ્ઠા વા ગચ્છન્તોતિ ભૂમિયં ગચ્છન્તો. અઞ્ઞં હરાપેતીતિ એત્થ અઞ્ઞ-ગ્ગહણેન સામઞ્ઞતો તિરચ્છાનગતાપિ સઙ્ગહિતાતિ આહ – ‘‘અઞ્ઞં હરાપેતીતિ વચનતો અનાપત્તી’’તિ. સુઙ્કઘાતે આપત્તિ હોતીતિ અઞ્ઞં હરાપેન્તસ્સ આપત્તિ. તત્થ અનાપત્તીતિ અઞ્ઞવિહિતસ્સ થેય્યચિત્તાભાવતો અનાપત્તિ.

૫૭૫. ‘‘તં હરન્તસ્સાતિ પુન તિયોજનં હરન્તસ્સા’’તિ મહાગણ્ઠિપદે વુત્તં. તં પન માતિકાટ્ઠકથાયં અઙ્ગેસુ ‘‘પઠમપ્પટિલાભો સતિ ઇમિના વચનેન ન સમેતિ. ‘‘પઠમપ્પટિલાભો’’તિ હિ ઇદં દુતિયપ્પટિલાભો આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતીતિ દીપેતિ, તસ્મા પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ વિસેસાભાવતો અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા હરન્તસ્સ પુન તિયોજનાતિક્કમેપિ અનાપત્તિ વુત્તાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. અઞ્ઞથા અચ્છિન્નં પટિલભિત્વા પુન તિયોજનં હરતીતિ વદેય્ય. વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. અનાપત્તિ કતભણ્ડન્તિ એત્થ ‘‘કમ્બલકોજવાદિકતભણ્ડમ્પિ. પકતિચીવરે લગ્ગલોમાનિ આપત્તિં જનેન્તિયેવા’’તિ વદન્તિ. તનુકપત્તત્થવિકન્તરે અઘટ્ટનત્થં પક્ખિપન્તિ. પક્ખિત્તન્તિ કણ્ણચ્છિદ્દે પક્ખિત્તં. નિધાનમુખં નામાતિ ઇમિના કતભણ્ડસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. એળકલોમાનં અકતભણ્ડતા, પઠમપ્પટિલાભો, અત્તના આદાય વા અઞ્ઞસ્સ અજાનન્તસ્સ યાને પક્ખિપિત્વા વા તિયોજનાતિક્કમનં, આહરણપચ્ચાહરણં, અવાસાધિપ્પાયતાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

એળકલોમસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૭૬. એળકલોમધોવાપનસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

૮. રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૩-૫૮૪. રૂપિયસિક્ખાપદે પન સત્થુવણ્ણોતિ સત્થુના સમાનવણ્ણો. સત્થુનો વણ્ણો સત્થુવણ્ણો, સત્થુવણ્ણો વિય વણ્ણો અસ્સાતિ સત્થુવણ્ણોતિ મજ્ઝપદલોપીસમાસો દટ્ઠબ્બો. પાકતિકો નામ એતરહિ પકતિકહાપણો. રુક્ખફલબીજમયોતિ તિન્તિણિકાદિરુક્ખાનં ફલબીજેન કતો. ઇચ્ચેતં સબ્બમ્પીતિ યથાવુત્તભેદં સબ્બમ્પિ ચતુબ્બિધં નિસ્સગ્ગિયવત્થુ હોતીતિ સમ્બન્ધો. જાતરૂપમાસકોતિ સુવણ્ણકહાપણો.

ગણ્હેય્યાતિ અત્તનો અત્થાય દીયમાનં વા કત્થચિ ઠિતં વા નિપ્પરિગ્ગહં દિસ્વા સયં ગણ્હેય્ય. ‘‘ઇદં અય્યસ્સ હોતૂ’’તિ એવં સમ્મુખા વા ‘‘અસુકસ્મિં નામ ઠાને મમ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં અત્થિ, તં તુય્હં હોતૂ’’તિ એવં પરમ્મુખા ઠિતં વા કેવલં વાચાય વા હત્થમુદ્દાય વા ‘‘તુય્હ’’ન્તિ વત્વા પરિચ્ચત્તસ્સ કાયવાચાહિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ચિત્તેન સાદિયનં ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનં નામ. ‘‘સાદિયતી’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘ગણ્હિતુકામો હોતી’’તિ. ‘‘ઇદં ગુત્તટ્ઠાન’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બન્તિ પચ્ચયપરિભોગંયેવ સન્ધાય આચિક્ખિતબ્બં. ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’’તિ વુત્તે ‘‘ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા’’તિ વુત્તલક્ખણેન નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ આહ – ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહીતિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. પરતો ‘‘ઇમં ગણ્હા’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતમેવ હોતીતિ યસ્મા તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગો કપ્પતિ, તસ્મા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. યસ્મા પન દુબ્બિચારણાય તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગોપિ ન કપ્પતિ, તસ્મા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતન્તિ વેદિતબ્બં.

ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતન્તિ એત્થ ચેતાપિતં ચે, નત્થિ પરિભોગુપાયો, તસ્મા એવં વુત્તં. અકપ્પિયઞ્હિ નિસ્સગ્ગિયં વત્થું ઉગ્ગણ્હિત્વા તં અનિસ્સજ્જિત્વાવ ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠમ્પિ સબ્બેસં ન કપ્પતિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા નિસ્સગ્ગિયં વત્થું પટિગ્ગહેત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામીતિ નિસ્સટ્ઠં વિનાવ ઉપાયં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિત’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘આરામિકાનં વા પત્તભાગન્તિ ઇદં ગિહીનં હત્થગતોપિ સોયેવ ભાગોતિ કત્વા વુત્તં. સચે પન તેન અઞ્ઞં પરિવત્તેત્વા આરામિકા દેન્તિ, પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચૂળગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. તતો હરિત્વાતિ અઞ્ઞેસં પત્તભાગતો હરિત્વા. કસિણપરિકમ્મન્તિ આલોકકસિણપરિકમ્મં. મઞ્ચપીઠાદીનિ વાતિ એત્થ ‘‘તતો ગહિતમઞ્ચપીઠાદીનિ પરિવત્તેત્વા અઞ્ઞં ચે ગહિતં, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. છાયાપીતિ ભોજનસાલાદીનં છાયાપિ. પરિચ્છેદાતિક્કન્તાતિ ગેહપરિચ્છેદં અતિક્કન્તા, છાયાય ગતગતટ્ઠાનં ગેહં નામ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. મગ્ગેનપીતિ એત્થ ‘‘સચે અઞ્ઞો મગ્ગો નત્થિ, મગ્ગં અધિટ્ઠહિત્વા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કીતાયાતિ તેન વત્થુના કીતાય. ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતીતિ સચે ઉપાસકો ‘‘અતિબહુ એતં હિરઞ્ઞં, ઇદં, ભન્તે, અજ્જેવ ન વિનાસેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા સયં ઉપનિક્ખેપં ઠપેતિ, અઞ્ઞેન વા ઠપાપેતિ, એતં ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા તતો ઉદયં પરિભુઞ્જન્તો સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, તેન વત્થુના ગહિતત્તા ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ વુત્તં.

૫૮૫. પતિતોકાસં અસમન્નાહરન્તેન પાતેતબ્બન્તિ ઇદં નિરપેક્ખભાવદસ્સનપરન્તિ વેદિતબ્બં, તસ્મા પતિતટ્ઠાને ઞાતેપિસ્સ ગૂથં છડ્ડેન્તસ્સ વિય નિરપેક્ખભાવોયેવેત્થ પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. અસન્તસમ્ભાવનાયાતિ અત્તનિ અવિજ્જમાનઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનં સન્ધાય વુત્તં. થેય્યપરિભોગો નામ અનરહસ્સ પરિભોગો. ભગવતા હિ અત્તનો સાસને સીલવતો પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, ન દુસ્સીલસ્સ. દાયકાનમ્પિ સીલવતો એવ પરિચ્ચાગો, ન દુસ્સીલસ્સ અત્તનો કારાનં મહપ્ફલભાવસ્સ પચ્ચાસીસનતો. ઇતિ સત્થારા અનનુઞ્ઞાતત્તા દાયકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તત્તા દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો. ઇણવસેન પરિભોગો ઇણપરિભોગો, પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયા અભાવતો ઇણં ગહેત્વા પરિભોગો વિયાતિ અત્થો. તસ્માતિ ‘‘સીલવતો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. ચીવરં પરિભોગે પરિભોગેતિ કાયતો મોચેત્વા મોચેત્વા પરિભોગે. પુરેભત્ત…પે… પચ્છિમયામેસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તથા અસક્કોન્તેન યથાવુત્તકાલવિસેસવસેન એકસ્મિં દિવસે ચતુક્ખત્તું તિક્ખત્તું દ્વિક્ખત્તું સકિંયેવ વા પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

સચસ્સ અપચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘‘હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્તં, તં યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય…પે… હિરિકોપીનપ્પટિચ્છાદનત્થં, હિય્યો યો મયા પિણ્ડપાતો પરિભુત્તો, સો નેવ દવાયાતિઆદિના સચે અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણં ન કરેય્ય, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગેતિ પવેસે પવેસે. એવં પન અસક્કોન્તેન પુરેભત્તાદીસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ઇધ વિસું ન વુત્તં. સતિપચ્ચયતાતિ સતિયા પચ્ચયભાવો, પટિગ્ગહણસ્સ પરિભોગસ્સ ચ પચ્ચવેક્ખણસતિયા પચ્ચયભાવો યુજ્જતિ, પચ્ચવેક્ખિત્વાવ પટિગ્ગહેતબ્બં પરિભુઞ્જિતબ્બઞ્ચાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સતિં કત્વા’’તિઆદિ. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ દ્વીસુપિ ઠાનેસુ પચ્ચવેક્ખણા યુત્તા, એવં સન્તેપિ. અપરે પનાહુ ‘‘સતિપચ્ચયતાતિ સતિભેસજ્જપરિભોગસ્સ પચ્ચયભાવે પચ્ચયેતિ અત્થો. એવં સન્તેપીતિ પચ્ચયે સતિપી’’તિ, તં તેસં મતિમત્તં. તથા હિ પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝતિ, ન પચ્ચયસબ્ભાવમત્તેન.

નનુ ચ ‘‘પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તં, તસ્મા પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? વુચ્ચતે – પુરિમેસુ તાવ તીસુ પચ્ચયેસુ વિસેસો પાકટોયેવ, ગિલાનપચ્ચયે પન યથા વતિં કત્વા રુક્ખમૂલે ગોપિતે તસ્સ ફલાનિપિ રક્ખિતાનિયેવ હોન્તિ, એવમેવ પચ્ચવેક્ખણાય પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલે રક્ખિતે તપ્પટિબદ્ધં પાતિમોક્ખસંવરસીલમ્પિ નિપ્ફન્નં નામ હોતિ. ગિલાનપચ્ચયં અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ સીલં ભિજ્જમાનં પાતિમોક્ખસંવરસીલમેવ ભિજ્જતિ, પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પન પચ્છાભત્તપુરિમયામાદીસુ યાવ અરુણુગ્ગમના અપચ્ચવેક્ખન્તસ્સેવ ભિજ્જતિ. પુરેભત્તઞ્હિ અપચ્ચવેક્ખિત્વાપિ ગિલાનપચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇદમેતેસં નાનાકરણં.

એવં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ વિસુદ્ધિં દસ્સેત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન સબ્બાપિ સુદ્ધિયો દસ્સેતું ‘‘ચતુબ્બિધા હિ સુદ્ધી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુજ્ઝતિ એતાયાતિ સુદ્ધિ, યથાધમ્મં દેસનાવ સુદ્ધિ દેસનાસુદ્ધિ. વુટ્ઠાનસ્સપિ ચેત્થ દેસનાય એવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. છિન્નમૂલાપત્તીનં પન અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાવ દેસના. અધિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો સંવરોવ સુદ્ધિ સંવરસુદ્ધિ. ધમ્મેન સમેન પચ્ચયાનં પરિયેટ્ઠિ એવ સુદ્ધિ પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ વુત્તવિધિના પચ્ચવેક્ખણાવ સુદ્ધિ પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધિ. એસ તાવ સુદ્ધીસુ સમાસનયો. સુદ્ધિમન્તેસુ સીલેસુ દેસના સુદ્ધિ એતસ્સાતિ દેસનાસુદ્ધિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ન પુન એવં કરિસ્સામીતિ એત્થ એવન્તિ સંવરભેદં સન્ધાયાહ. પહાયાતિ વજ્જેત્વા, અકત્વાતિ અત્થો. દાતબ્બટ્ઠેન દાયં, તં આદિયન્તીતિ દાયાદા, અનનુઞ્ઞાતેસુ સબ્બેન સબ્બં પરિભોગાભાવતો અનુઞ્ઞાતેસુયેવ ચ પરિભોગસબ્ભાવભાવતો ભિક્ખૂહિ પરિભુઞ્જિતબ્બપચ્ચયા ભગવતો સન્તકા. ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચેત્થ સાધકન્તિ –

‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા, ‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૯) –

એવં પવત્તં ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચ એત્થ એતસ્મિં અત્થે સાધકં.

અવીતરાગાનં તણ્હાપરવસતાય પચ્ચયપરિભોગે સામિભાવો નત્થિ, તદભાવેન વીતરાગાનં તત્થ સામિભાવો યથારુચિ પરિભોગસબ્ભાવતો. તથા હિ તે પટિકૂલમ્પિ અપ્પટિકૂલાકારેન અપ્પટિકૂલમ્પિ પટિકૂલાકારેન તદુભયમ્પિ વજ્જેત્વા અજ્ઝુપેક્ખનાકારેન પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, દાયકાનઞ્ચ મનોરથં પરિપૂરેન્તિ. તેનાહ – ‘‘તે હિ તણ્હાય દાસબ્યં અતીતત્તા સામિનો હુત્વા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ. યો પનાયં સીલવતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો, સો ઇણપરિભોગસ્સ પચ્ચનીકત્તા આણણ્યપરિભોગો નામ હોતિ. યથા હિ ઇણાયિકો અત્તનો રુચિયા ઇચ્છિતદેસં ગન્તું ન લભતિ, એવં ઇણપરિભોગયુત્તો લોકતો નિસ્સરિતું ન લભતીતિ તપ્પટિપક્ખત્તા સીલવતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો આણણ્યપરિભોગોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા નિપ્પરિયાયતો ચતુપરિભોગવિનિમુત્તો વિસુંયેવાયં પરિભોગોતિ વેદિતબ્બો. સો ઇધ વિસું ન વુત્તો, દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ. સીલવાપિ હિ ઇમાય સિક્ખાય સમન્નાગતત્તા સેક્ખોત્વેવ વુચ્ચતિ. સબ્બેસન્તિ અરિયાનં પુથુજ્જનાનઞ્ચ.

કથં પુથુજ્જનાનં ઇમે પરિભોગા સમ્ભવન્તીતિ? ઉપચારવસેન. યો હિ પુથુજ્જનસ્સપિ સલ્લેખપ્પટિપત્તિયં ઠિતસ્સ પચ્ચયગેધં પહાય તત્થ અનુપલિત્તેન ચિત્તેન પરિભોગો, સો સામિપરિભોગો વિય હોતિ. સીલવતો પન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો વિય હોતિ દાયકાનં મનોરથસ્સ અવિરાધનતો. તેનેવ વુત્તં ‘‘દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ પરિભોગે વત્તબ્બમેવ નત્થિ તસ્સ સેક્ખસઙ્ગહતો. સેક્ખસુત્તઞ્હેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગો નામ લજ્જિસ્સ સન્તકં ગહેત્વા પરિભોગો. અલજ્જિના સદ્ધિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થીતિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠેસુયેવ આસઙ્કા ન કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. અત્તનો ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. સોપિ નિવારેતબ્બોતિ યો પસ્સતિ, તેન નિવારેતબ્બો. યસ્મા અલજ્જીપરિભોગો નામ લજ્જિનો વુચ્ચતિ, તસ્મા આપત્તિ નામ નત્થિ ઉભિન્નમ્પિ અલજ્જીભાવતો, ‘‘અલજ્જીપરિભોગો’’તિ ઇદં નામમત્તમેવ ન લબ્ભતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘આપત્તિ પન અત્થિયેવાતિ વદન્તી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

અધમ્મિયોતિ અનેસનાદીહિ ઉપ્પન્નો. ધમ્મિયોતિ ભિક્ખાચરિયાદીહિ ઉપ્પન્નો. સઙ્ઘસ્સેવ દેતીતિ ભત્તં અગ્ગહેત્વા અત્તના લદ્ધસલાકંયેવ દેતિ. સચે પન લજ્જી અલજ્જિં પગ્ગણ્હાતિ…પે… અન્તરધાપેતીતિ એત્થ કેવલં પગ્ગણ્હિતુકામતાય એવં કાતું ન વટ્ટતિ, ધમ્મસ્સ પન સાસનસ્સ સોતૂનઞ્ચ અનુગ્ગહત્થાય વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પુરિમનયેન ‘‘સો આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા ઇમસ્સ આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. ઉદ્દેસગ્ગહણાદિના ધમ્મસ્સ પરિભોગો ધમ્મપરિભોગો. ધમ્માનુગ્ગહેન ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિયા અભાવેપિ થેરો તસ્સ અલજ્જિભાવંયેવ સન્ધાય ‘‘પાપો કિરાય’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સ પન સન્તિકેતિ મહારક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે.

૫૮૬. રાજોરોધાદયોતિઆદિ ‘‘ઇદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચેતનામત્તસમ્ભવતો વુત્તં. અસ્સતિયા દિન્નન્તિ એત્થ અસ્સતિયા દિન્નં નામ અપરિચ્ચત્તં હોતિ, તસ્મા દસન્તે બદ્ધકહાપણાદિ અસ્સતિયા દિન્નં ભિક્ખુના વત્થસઞ્ઞાય પટિગ્ગહિતઞ્ચ, તતો નેવ રૂપિયં દિન્નં, નાપિ પટિગ્ગહિતઞ્ચ હોતીતિ એત્થ આપત્તિદેસનાકિચ્ચં નત્થિ, તં પન દાયકાનમેવ પટિદાતબ્બં. તેન અકપ્પિયવત્થુના તે ચે દાયકા સપ્પિઆદીનિ કિણિત્વાન સઙ્ઘસ્સ તસ્સ ચ ભિક્ખુનો દેન્તિ, સબ્બેસં કપ્પતિ દાયકાનંયેવ સન્તકત્તા. અટ્ઠકથાયં પન પુઞ્ઞકામેહિ પરિચ્ચજિત્વા દિન્નમેવ સન્ધાય ‘‘પુઞ્ઞકામા…પે… રૂપિયે અરૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં પટિગ્ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા પરિચ્ચજિત્વા દિન્નં વત્થસઞ્ઞાય ગણ્હતોપિ નિસ્સગ્ગિયમેવ. તેન યદિ તે દાયકા નો આગન્ત્વા ગણ્હન્તિ, દાયકે પુચ્છિત્વા અત્તનો અત્થાય ચે પરિચ્ચત્તં, સઙ્ઘે નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બા. તવ ચોળકં પસ્સાહીહિ ઇમિના ગિહિસન્તકેપિ ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિઆદિઅકપ્પિયવોહારેન વિધાનં ભિક્ખુનો ન કપ્પતીતિ દીપેતિ. એકપરિચ્છેદાનીતિ કિરિયાકિરિયભાવતો એકપરિચ્છેદાનિ. જાતરૂપરજતભાવો, અત્તુદ્દેસિકતા, કહાપણાદીસુ અઞ્ઞતરભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૮૭. રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે જાતરૂપાદિચતુબ્બિધમ્પિ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ ઇધ રૂપિયગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘જાતરૂપરજતપરિવત્તન’’ન્તિ. પટિગ્ગહિતપરિવત્તનેતિ સાદિતરૂપિયસ્સ પરિવત્તને, અસાદિયિત્વા વા કપ્પિયેન ગાહેન પટિગ્ગહિતરૂપિયપરિવત્તને.

૫૮૯. ગ-કારસ્સ ક-કારં કત્વા ‘‘સીસૂપક’’ન્તિ લિખિતં, પદભાજને ઘનકતન્તિ પિણ્ડં કતં. સત્થુવણ્ણોતિઆદીસુ ‘‘સત્થુવણ્ણો ચ કહાપણો ચ…પે… યે ચ વોહારં ગચ્છન્તી’’તિ એવં સબ્બત્થ સમુચ્ચયો વેદિતબ્બો. રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞીતિ સકસન્તકં વદતિ. રૂપિયં ચેતાપેતીતિ પરસન્તકં વદતિ. ‘‘નિસ્સગ્ગિયવત્થુના દુક્કટવત્થું વા કપ્પિયવત્થું વા ચેતાપેન્તસ્સપિ એસેવ નયો’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તં. ન હિ ‘‘રૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી અરૂપિયં ચેતાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિત્તિકો પાળિયં વુત્તોતિ આહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. તસ્સાનુલોમત્તાતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – રૂપિયસંવોહારો નામ ન કેવલં રૂપિયેન રૂપિયપરિવત્તનમેવ, અથ ખો ‘‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી રૂપિયં ચેતાપેતી’’તિ વુત્તત્તા અરૂપિયેન રૂપિયચેતાપનમ્પિ રૂપિયસંવોહારો નામ હોતીતિ એતસ્મિં પક્ખેપિ રૂપિયે સતિ રૂપિયસંવોહારોયેવ હોતીતિ અયમત્થો અવુત્તોપિ વિઞ્ઞાયતીતિ. અરૂપિયં નામ દુક્કટવત્થુકપ્પિયવત્થૂનિ. એકન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ એકેન અન્તેન રૂપિયપક્ખેતિ અયં અત્થો ગહેતબ્બો. ‘‘એકતો રૂપિયપક્ખે’’તિ વા પાઠો વેદિતબ્બો. ‘‘એકરૂપિયપક્ખે’’તિપિ પઠન્તિ, તત્થાપિ એકતો રૂપિયપક્ખેતિ અયમેવત્થો ગહેતબ્બો.

કપ્પિયવત્થુના કપ્પિયવત્થુનો કયવિક્કયેપિ તાવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, દુક્કટવત્થુના દુક્કટવત્થુનો કયવિક્કયે કસ્મા ન હોતીતિ અન્ધકટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો. ઇદં સિક્ખાપદં…પે… અરૂપિયેન ચ રૂપિયચેતાપનં સન્ધાય વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદે. તત્થાતિ કયવિક્કયસિક્ખાપદે. તેનેવાતિ કપ્પિયવત્થુનાયેવ.

પુન કપ્પિયભાવં નેતું અસક્કુણેય્યત્તા ‘‘મહાઅકપ્પિયો નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુન્તિ ઇદં પઞ્ચન્નંયેવ સહધમ્મિકાનં અન્તરે પરિવત્તનં સન્ધાય વુત્તં, ગિહીહિ પન ગહેત્વા અત્તનો સન્તકં કત્વા દિન્નં સબ્બેસં કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ પન ઇમિનાવ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વાવ તેન ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં.

યે પન ‘‘પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વાપિ તેન પરિવત્તિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તેસં ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ ઇદં ન યુજ્જતિ. તે પનેત્થ એવં વદન્તિ ‘‘યસ્મા નિસ્સજ્જિતબ્બવત્થું અનિસ્સજ્જિત્વાવ ઉપરૂપરિ અઞ્ઞં અઞ્ઞંયેવ કતં, તસ્મા પરિચ્છેદાભાવતો ઇધ નિસ્સજ્જિતું અવત્વા ‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’ન્તિ વુત્તં, પરિચ્છેદાભાવતોયેવ ‘મૂલે મૂલસામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’તિ ચ ન વુત્ત’’ન્તિ. યદિ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, એવં સન્તે ઇધાપિ અવસાનવત્થું ગહેત્વા સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં કસ્મા ન વટ્ટતિ, ‘‘યો પન રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા…પે… પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’’તિ ઇમિનાપિ પટિગ્ગહિતરૂપિયં અનિસ્સજ્જિત્વા ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડમ્પિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. યદિ તં નિસ્સટ્ઠં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટેય્ય, ‘‘મૂલે મૂલસામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતી’’તિ ન વદેય્ય. અપરે પનેત્થ એવં વદન્તિ ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં હોતિ, રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ ન વટ્ટતિ, તસ્મા તસ્સપિ યથા વટ્ટતિ, તથા દસ્સનત્થં ‘મૂલે મૂલસામિકાન’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ.

દુતિયપત્તસદિસોયેવાતિ ઇમિના પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન કપ્પતીતિ દસ્સેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ. અથ મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ તાવ અકપ્પિયો હોતુ, સેસાનં પન કસ્મા ન કપ્પતીતિ મઞ્ઞમાનો પુચ્છતિ ‘‘કસ્મા સેસાનં ન કપ્પતી’’તિ. કારણમાહ ‘‘મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા’’તિ. પત્તસ્સ કપ્પિયભાવેપિ સમ્પટિચ્છિતમૂલસ્સ નિસ્સજ્જિતબ્બસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા તેન ગહિતપત્તો સેસાનમ્પિ ન કપ્પતિ. યદિ હિ તેન સમ્પટિચ્છિતમૂલં સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠં સિયા, તેન કપ્પિયેન કમ્મેન આરામિકાદીહિ ગહેત્વા દિન્નપત્તો રૂપિયપટિગ્ગાહકં ઠપેત્વા સેસાનં વટ્ટતિ. અપરે પન ‘‘મૂલં સમ્પટિચ્છિત્વા ગહિતપત્તોપિ યદિ સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠો, સેસાનં કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. એવં સન્તે ‘‘મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા’’તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘સઙ્ઘસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તા’’તિ એવમેવ વત્તબ્બં.

દુબ્બિચારિતત્તાતિ ઇમિના રૂપિયસંવોહારો અનેન કતોતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતીતિ યસ્માનેન રૂપિયસંવોહારમત્તમેવ કતં, ન મૂલં સમ્પટિચ્છિતં, તસ્મા વિનયકમ્મવસેન સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ. ઇમસ્મિંયેવ ચ અત્થે પમાણં દસ્સેન્તો ‘‘મહાસુમત્થેરસ્સ કિરા’’તિઆદિમાહ. અપરે પન ‘‘દુબ્બિચારિતત્તાતિ ઇમિના કેવલં ગિહિસન્તકભાવેન ઠિતે દુબ્બિચારિતમત્તં વુત્તં, ન રૂપિયસંવોહારાપજ્જનં, તસ્મા રૂપિયસંવોહારાભાવતો સો પત્તો નિસ્સજ્જિતું ન સક્કાતિ તસ્સ ન કપ્પતિ, અનિસ્સટ્ઠોપિ અઞ્ઞેસં કપ્પતિ. અનિસ્સટ્ઠસ્સેવ ચ અઞ્ઞેસં કપ્પિયભાવદસ્સનત્થં ‘મહાસુમત્થેરસ્સ કિરા’તિઆદિવત્થૂનિ ઉદાહટાનિ. સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જીતિ ઇદઞ્ચ અઞ્ઞેસં કપ્પિયત્તા કેવલં સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પન વિનયકમ્મવસેન સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠભાવં. ઇમસ્સ ચ અત્થસ્સ સપ્પિસ્સ પૂરેત્વાતિ ઇદં વચનં સાધક’’ન્તિ વદન્તિ.

૫૯૧. રૂપિયપટિગ્ગહણરૂપિયસંવોહારેસુ યેન એકેકમેવ કતં, તેન તત્થ તત્થ વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. યેન પન પટિગ્ગહિતરૂપિયેનેવ સંવોહારો કતો, તેન કથં નિસ્સજ્જિતબ્બન્તિ? નયિદં દુક્કરં, ‘‘અહં, ભન્તે, નાનપ્પકારકં રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જિ’’ન્તિ એવમેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદેપિ ‘અરૂપિયે રૂપિયસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિઆદિત્તિકસ્સ અવસાનપદે અનાપત્તિયા વુત્તત્તા કપ્પિયવત્થુવસેનેવ ઇદં તિકં વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘અરૂપિયગ્ગહણેન કપ્પિયવત્થુદુક્કટવત્થૂનં સઙ્ગહોતિ પુરિમપદદ્વયં કપ્પિયવત્થુદુક્કટવત્થૂનં વસેન વુત્તં, અવસાનપદમેવ કપ્પિયવત્થુવસેન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ અનાપત્તિમિસ્સિતે અવસાનત્તિકે સઞ્ઞાનાનત્તં ઠપેત્વા વત્થુનાનત્તસ્સ અભાવતો. દુક્કટવત્થુના પન દુક્કટવત્થુનો ચેતાપનં નેવ ઇધ, ન તત્થ પાળિયં વુત્તન્તિ વચનમેત્થ સાધકં. યં અત્તનો ધનેન પરિવત્તતિ, તસ્સ વા ધનસ્સ વા રૂપિયભાવો ચેવ, પરિવત્તનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

રૂપિયસંવોહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૯૩. કયવિક્કયસિક્ખાપદે પાળિયં જાનાહીતિ એત્થ ઉપધારેહીતિ અત્થો, સુટ્ઠુ ઉપધારેત્વા ગણ્હ, ઇદં ન મનાપન્તિ પુન દાતું ન સક્ખિસ્સસીતિ અધિપ્પાયો.

૫૯૪-૫૯૫. કયન્તિ પરભણ્ડસ્સ ગહણં. વિક્કયન્તિ અત્તનો ભણ્ડસ્સ દાનં. તેનાહ ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિઆદિ. યસ્મા કયિતં નામ પરસ્સ હત્થતો ગહિતં વુચ્ચતિ, વિક્કીતઞ્ચ પરસ્સ હત્થે દિન્નં, તસ્મા ‘‘કયિતઞ્ચ હોતિ પરભણ્ડં અત્તનો હત્થગતં કરોન્તેન, વિક્કીતઞ્ચ અત્તનો ભણ્ડં પરહત્થગતં કરોન્તેના’’તિ વુત્તં. યદિ એવં પાળિયં પરતો ‘‘કયિતઞ્ચ હોતિ વિક્કયિતઞ્ચા’’તિ વત્વા ‘‘અત્તનો ભણ્ડં પરહત્થગતં પરભણ્ડં અત્તનો હત્થગત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇમિના ઇમન્તિઆદિવચનાનુરૂપતો પના’’તિઆદિ. ઇમિનાતિ હિ સકસન્તકં વુત્તં. તદનુરૂપતો પાળિયં પઠમં અત્તનો ભણ્ડં દસ્સિતં, ન કયવિક્કયપદાનુરૂપતો. તઞ્હિ વિપરીતતો પરસન્તકગ્ગહણં પુરક્ખત્વા ઠિતં.

કામં સેસઞાતકેપિ ‘‘ઇમં દેહી’’તિ વદતો વિઞ્ઞત્તિ ન હોતિ, સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનસ્સપિ પન અભાવં દસ્સેતુકામો ‘‘માતરં પન પિતરં વા’’તિ આહ. વિઞ્ઞત્તિ ન હોતીતિ ઇદં વિસું વિઞ્ઞાપનં સન્ધાય વુત્તં. અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા એવં વદન્તો અઞ્ઞાતકં વિઞ્ઞાપેતિ નામાતિ આહ – ‘‘અઞ્ઞાતકં ‘ઇમં દેહી’તિ વદતો વિઞ્ઞત્તી’’તિ. અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અવત્વા ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ દિન્નં અઞ્ઞાતકસ્સ દિન્નં નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સદ્ધાદેય્યવિનિપાતન’’ન્તિ. તિસ્સો આપત્તિયોતિ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસદ્ધાદેય્યવિનિપાતનકયવિક્કયાપત્તિસઙ્ખાતા તિસ્સો આપત્તિયો.

ઇમં નામ કરોહીતિ વદતિ, વટ્ટતીતિ એત્થ ભુત્તોસિ, ઇદાનિ કસ્મા ન કરોસીતિ વત્થુમ્પિ વટ્ટતિ. ‘‘નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ કિઞ્ચાપિ સતિયેવ નિસ્સગ્ગિયવત્થુમ્હિ પાચિત્તિયં વુત્તં, અસતિપિ પન તસ્મિં પાચિત્તિયન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાપમાણેન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ વુત્તં. પરિભુત્તેતિ સપ્પિઆદિં સન્ધાય વુત્તં. યં અત્તનો ધનેન પરિવત્તેતિ, યેન ચ પરિવત્તેતિ, તેસં કપ્પિયવત્થુતા, અસહધમ્મિકતા, કયવિક્કયાપજ્જનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

કયવિક્કયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો કોસિયવગ્ગો દુતિયો.