૧૦. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૭-૫૩૯. રાજસિક્ખાપદે પન ‘‘અજ્જણ્હો’’તિ પાઠે ‘‘અજ્જુણ્હો’’તિપિ પઠન્તિ. ભોગોતિ ભુઞ્જિતબ્બો. યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં. સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તત્થ આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતિ. સતિપિ હિ આગમનસ્સ અસુદ્ધભાવે દૂતો અત્તનો કુસલતાય કપ્પિયવોહારેન વદતિ, ‘‘કપ્પિયકારકો ન નિદ્દિસિતબ્બો’’તિ ઇદં નત્થિ, ન ચ દૂતેન કપ્પિયવોહારવસેન વુત્તે દાયકેન ઇદં કથં પેસિતન્તિ ઈદિસી વિચારણા ઉપલબ્ભતિ, અવિચારેત્વા ચ તં ન સક્કા જાનિતું, યદિ પન આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્ય, ચીવરાનં અત્થાય દૂતસ્સ હત્થે અકપ્પિયવત્થુસ્મિં પેસિતે સબ્બત્થ દાયકેન કથં પેસિતન્તિ પુચ્છિત્વાવ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્ય. તસ્મા અસતિપિ આગમનસુદ્ધિયં સચે સો દૂતો અત્તનો કુસલતાય કપ્પિયવોહારવસેન વદતિ, દૂતસ્સેવ વચનં ગહેતબ્બં. યદિ હિ આગમનસુદ્ધિયેવેત્થ પમાણં, મૂલસામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન પેસિતસ્સ દૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારવસેન વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્ય, તસ્મા સબ્બત્થ દૂતવચનમેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં.

ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેનાતિઆદિના પન ઇમમત્થં દસ્સેતિ – કપ્પિય વસેન આગતમ્પિ ચીવરમૂલં ઈદિસેન દૂતવચનેન અકપ્પિયં હોતિ, તસ્મા તં પટિક્ખિપિતબ્બન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘તેન ભિક્ખુના સો દૂતો એવમસ્સ વચનીયો’’તિઆદિ. સુવણ્ણં, રજતં, કહાપણો, માસકોતિ ઇમાનિ હિ ચત્તારિ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂનિ, મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાળં, લોહિતઙ્કો, મસારગલ્લં, સત્ત ધઞ્ઞાનિ, દાસિદાસં, ખેત્તં, વત્થુ, પુપ્ફારામફલારામાદયોતિ ઇમાનિ દુક્કટવત્થૂનિ ચ અત્તનો વા ચેતિયસઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં વા અત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટન્તિ, તસ્મા તં સાદિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘ન ખો મયં, આવુસો, ચીવરચેતાપન્નં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વુત્તં, ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ ઇદં પન અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ આભતત્તા વત્તું વટ્ટતિ, તસ્મા વુત્તં. ‘‘વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો’’તિ ઇદં ‘‘અત્થિ પનાયસ્મતો કોચિ વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ કપ્પિયવચનેન વુત્તત્તા અનુઞ્ઞાતં. સચે પન દૂતો ‘‘કો ઇમં ગણ્હાતી’’તિ વા ‘‘કસ્સ દેમી’’તિ વા વદતિ, ન નિદ્દિસિતબ્બો. ‘‘આરામિકો વા ઉપાસકો વા’’તિ ઇદં સારુપ્પતાય વુત્તં, ઠપેત્વા પન પઞ્ચ સહધમ્મિકે યો કોચિ કપ્પિયકારકો વટ્ટતિ. ‘‘એસો ખો, આવુસો, ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ ઇદં ભિક્ખુસ્સ કપ્પિયવચનદસ્સનત્થં વુત્તં. એવમેવ હિ વત્તબ્બં, ‘‘એતસ્સ દેહી’’તિઆદિ ન વત્તબ્બં. સો વા ચેતાપેસ્સતિ વાતિ એત્થ એકો વા-સદ્દો પદપૂરણો, ‘‘સઞ્ઞત્તો સો મયા’’તિઆદિ પન દૂતેન એવં આરોચિતેયેવ તં ચોદેતું વટ્ટતિ, નેવાસ્સ હત્થે દત્વા ગતમત્તકારણેનાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

એતાનિ હિ વચનાનિ…પે… ન વત્તબ્બોતિ એત્થ ‘‘એવં વદન્તો પટિક્ખિત્તસ્સ કતત્તા વત્તભેદે દુક્કટં આપજ્જતિ, ચોદના પન હોતિયેવા’’તિ મહાગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. ઉદ્દિટ્ઠચોદનાપરિચ્છેદં દસ્સેત્વાતિ ‘‘દુતિયમ્પિ વત્તબ્બો’’તિઆદિના દસ્સેત્વા. પુચ્છિયમાનોતિ એત્થ પુચ્છિયમાનેનાતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘કરણત્થે પચ્ચત્તવચન’’ન્તિ. આગતકારણં ભઞ્જતીતિ આગતકારણં વિનાસેતિ.

એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘આગતકારણં નામ ચીવરગ્ગહણં, તં ભઞ્જતીતિ વુત્તત્તા પુન તં ચીવરં યેન કેનચિ આકારેન ગહેતું ન વટ્ટતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આગતકારણં નામ કાયવાચાહિ ચોદના, તં ભઞ્જતીતિ વુત્તત્તા પુન તં યેન કેનચિ આકારેન ચોદેતું ન લભતિ. સચે સયમેવ દેતિ, મૂલસામિકો વા દાપેતિ, ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘આગતકારણં નામ ઠાનં, તં ભઞ્જતીતિ વુત્તત્તા યથા ‘અત્થો મે, આવુસો, ચીવરેના’તિ એકાય ચોદનાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ, એવમિધાપિ સચે આસને નિસીદતિ, એકાય નિસજ્જાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. આમિસં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, એકેન પટિગ્ગહણેન દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતિ. ધમ્મં ચે ભાસતિ, ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદે વુત્તપરિચ્છેદાય એકાય વાચાય દ્વે ઠાનાનિ ભઞ્જતી’’તિ વદન્તિ. ઇમેસં પન સબ્બેસમ્પિ વાદં ‘‘અયુત્ત’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વા તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ઇદં વુત્તં ‘‘આગતકારણં નામ ઠાનમેવ, તસ્મા ‘ન કત્તબ્બ’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા નિસજ્જાદીસુ કતેસુ છસુ ઠાનેસુ એકં ઠાનં ભઞ્જતી’’તિ.

તત્ર તત્ર ઠાને તિટ્ઠતીતિ ઇદં ચોદકસ્સ ઠિતટ્ઠાનતો અપક્કમ્મ તત્ર તત્ર ઉદ્દિસ્સ ઠાનંયેવ સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સામં વા ગન્તબ્બં, દૂતો વા પાહેતબ્બો’’તિ ઇદં સભાવતો ચોદેતું અનિચ્છન્તેનપિ કાતબ્બમેવાતિ વદન્તિ. મુખં વિવરિત્વા સયમેવ કપ્પિયકારકત્તં ઉપગતોતિ મુખવેવટિકકપ્પિયકારકો. અવિચારેતુકામતાયાતિ ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘નત્થમ્હાકં કપ્પિયકારકો’’તિ ઇદં ‘‘તાદિસં કરોન્તો કપ્પિયકારકો નત્થી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં.

‘‘મેણ્ડકસિક્ખાપદે વુત્તનયેન પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇદાનિ તં મેણ્ડકસિક્ખાપદં દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ. ઇદમેવ હિ ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિવચનં ભેસજ્જક્ખન્ધકે મેણ્ડકવત્થુસ્મિં (મહાવ. ૨૯૯) વુત્તત્તા ‘‘મેણ્ડકસિક્ખાપદ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિ મેણ્ડકેન નામ સેટ્ઠિના –

‘‘સન્તિ, ભન્તે, મગ્ગા કન્તારા અપ્પોદકા અપ્પભક્ખા, ન સુકરા અપાથેય્યેન ગન્તું, સાધુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાથેય્યં અનુજાનાતૂ’’તિ –

યાચિતેન ભગવતા –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાથેય્યં પરિયેસિતું. તણ્ડુલો તણ્ડુલત્થિકેન, મુગ્ગો મુગ્ગત્થિકેન, માસો માસત્થિકેન, લોણં લોણત્થિકેન, ગુળો ગુળત્થિકેન, તેલં તેલત્થિકેન, સપ્પિ સપ્પિત્થિકેના’’તિ –

વત્વા ઇદં વુત્તં –

‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના, તે કપ્પિયકારકાનં હત્થે હિરઞ્ઞં ઉપનિક્ખિપન્તિ ‘ઇમિના અય્યસ્સ યં કપ્પિયં, તં દેથા’તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યં તતો કપ્પિયં, તં સાદિતું, ન ત્વેવાહં ભિક્ખવે કેનચિ પરિયાયેન જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બન્તિ વદામી’’તિ.

હિરઞ્ઞં ઉપનિક્ખિપન્તીતિ એત્થાપિ ભિક્ખુસ્સ આરોચનં અત્થિયેવાતિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા અનિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકત્તં ભજતીતિ ન ચોદેતબ્બો સિયા. યદિ મૂલં સન્ધાય ચોદેતિ, તં સાદિતમેવ સિયાતિ આહ ‘‘મૂલં અસાદિયન્તેના’’તિ.

‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ઇદં અત્તના ચોદનાઠાનઞ્ચ ન કાતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. અઞ્ઞં પન કપ્પિયકારકં પેસેત્વા લોકચારિત્તવસેન અનુયુઞ્જિત્વાપિ કપ્પિયવત્થું આહરાપેતું વટ્ટતિ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ નિક્ખિત્તસ્સ અત્તનો સન્તકત્તા’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બં. સચે સયમેવ ચીવરં આનેત્વા દેન્તિ, ગહેતબ્બં. નો ચે, કિઞ્ચિ ન વત્તબ્બા’’તિ દળ્હં કત્વા વુત્તત્તા ન ગહેતબ્બન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. ન હિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતં સયં અવિઞ્ઞાપેત્વા અઞ્ઞેન વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ, ન ચ યત્થ અઞ્ઞં પેસેત્વા આહરાપેતું વટ્ટતિ, તત્થ સયં ગન્ત્વા ન આહરાપેતબ્બન્તિ સક્કા વત્થું. યદિ ચેત્થ અઞ્ઞેન આહરાપેતું વટ્ટતિ, ‘‘અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનમેવ નિરત્થકં સિયા. ‘‘દૂતેના’’તિ ઇમસ્સ બ્યભિચારં દસ્સેતિ ‘‘સયં આહરિત્વાપી’’તિ. દદન્તેસૂતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાયાતિ ઇમિના પન ‘‘ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ ઇમસ્સ બ્યભિચારં દસ્સેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ વુત્તત્તા પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય દિન્નેપિ ઠાનચોદનાદિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કાતબ્બં.

પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તીતિ પટિગ્ગહણે પાચિત્તિયં, પરિભોગે દુક્કટં. સ્વેવ સાપત્તિકોતિ દુક્કટાપત્તિં સન્ધાય વદતિ. ઇદઞ્ચ અટ્ઠકથાપમાણેનેવ ગહેતબ્બં. ‘‘પરસ્સ નિદ્દોસભાવદસ્સનત્થં સ્વેવ સાપત્તિકો સદોસોતિ વુત્તં હોતી’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘ચોદેતીતિ વુત્તત્તા પન આપત્તિયા ચોદેતીતિ કત્વા સ્વેવ સાપત્તિકોતિ ઇદં દુક્કટંયેવ સન્ધાય વત્તું યુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તિયેવાતિ દુક્કટમેવ સન્ધાય વુત્તં. તળાકસ્સપિ ખેત્તસઙ્ગહિતત્તા તસ્સ પટિગ્ગહણેપિ આપત્તિ વુત્તા. ચત્તારો પચ્ચયે સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂતિ દેતીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્ચતુ, તળાકં દમ્મી’’તિ વા ‘‘ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થં તળાકં દમ્મી’’તિ વા વદતિ, વટ્ટતિયેવ. ‘‘ઇતો તળાકતો ઉપ્પન્ને ચત્તારો પચ્ચયે દમ્મી’’તિ વુત્તે પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

અમ્હાકં એકં કપ્પિયકારકં ઠપેથાતિ વુત્તેતિ ઇદં ઈદિસંયેવ સન્ધાય વુત્તં. કપ્પિયક્કમેન સમ્પટિચ્છિતેસુ ખેત્તતળાકાદીસુ પન અવુત્તેપિ કપ્પિયકારકં ઠપેતું લબ્ભતિયેવ. યસ્મા પરસન્તકં નાસેતું ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘ન સસ્સકાલે’’તિ વુત્તં. ‘‘જનપદસ્સ સામિકોતિ ઇમિનાવ યો તં જનપદં વિચારેતિ, તેનપિ અચ્છિન્દિત્વા દિન્નં વટ્ટતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ઉદકવાહકન્તિ ઉદકમાતિકં. કપ્પિયવોહારેપીતિ એત્થ ‘‘વિધાનં વક્ખામા’’તિ પાઠસેસો. ઉદકવસેનાતિ ઉદકપરિભોગત્થં. સુદ્ધચિત્તાનન્તિ કેવલં ઉદકપરિભોગત્થમેવાતિ અધિપ્પાયો. અલજ્જિના કારાપિતે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘લજ્જીભિક્ખુના’’તિ. પકતિભાગો નામ ઇમસ્મિં રટ્ઠે ચતુઅમ્બણમત્તં. અકટ્ઠપુબ્બં નવસસ્સં નામ. અપરિચ્છિન્નભાગેતિ ‘‘એત્તકે ભૂમિભાગે એત્તકો ભાગો દાતબ્બો’’તિ એવં અપરિચ્છિન્નભાગે.

રજ્જુયા વા દણ્ડેન વાતિ એત્થ ‘‘પાદેહિપિ મિનિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ખલે વા ઠત્વા રક્ખતીતિ એત્થ પન થેનેત્વા ગણ્હન્તે દિસ્વા ‘‘મા ગણ્હથા’’તિ નિવારેન્તો રક્ખતિ નામ. સચે પન અવિચારેત્વા કેવલં તુણ્હીભૂતોવ રક્ખણત્થાય ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતિ, વટ્ટતિ. સચેપિ તસ્મિં તુણ્હીભૂતે ચોરિકાય હરન્તિ, ‘‘મયં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચેસ્સામા’’તિ એવં વત્તું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. નીહરાપેતિ પટિસામેતીતિ એત્થાપિ ‘‘સચે પરિયાયેન વદતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અપુબ્બસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા અઞ્ઞેસં વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તસ્સેવ તં અકપ્પિય’’ન્તિ.

નનુ ચ દુબ્બિચારિતમત્તેન તસ્સેવ તં અકપ્પિયં, ન સબ્બેસં રૂપિયસંવોહારે ચતુત્થપત્તો વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) ‘‘યો પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ. તસ્મા યં તે આહરન્તિ, સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તાતિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘કહાપણે સાદિયિત્વા વિચારિતં સન્ધાય એવં વુત્ત’’ન્તિ. સઙ્ઘિકત્તા ચ નિસ્સજ્જિતું ન સક્કા, તસ્મા સબ્બેસં ન કપ્પતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘અસાદિયિત્વાપિ કહાપણાનં વિચારિતત્તા રૂપિયસંવોહારો કતો હોતિ, સઙ્ઘિકત્તા ચ નિસ્સજ્જિતું ન સક્કા, તસ્મા સબ્બેસં ન કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ઇદં વુત્તં ‘‘ચતુત્થપત્તો ગિહિસન્તકાનંયેવ કહાપણાનં વિચારિતત્તા અઞ્ઞેસં કપ્પતિ, ઇધ પન સઙ્ઘિકાનં વિચારિતત્તા સબ્બેસં ન કપ્પતી’’તિ. સબ્બેસમ્પિ વાદો તેન તેન પરિયાયેન યુજ્જતિયેવ.

ચતુસાલદ્વારેતિ ભોજનસાલં સન્ધાય વુત્તં. પરિયાયેન કથિતત્તાતિ ‘‘ગણ્હા’’તિ અવત્વા ‘‘સીમા ગતા’’તિ પરિયાયેન કથિતત્તા. પકતિભૂમિકરણત્થં ‘‘હેટ્ઠા ગહિતં પંસુ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. દાસં દમ્મીતિ એત્થ ‘‘મનુસ્સં દમ્મીતિ વુત્તે વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કુક્કુટસૂકરા…પે… વટ્ટતીતિ એત્થ કુક્કુટસૂકરેસુ દીયમાનેસુ ‘‘ઇમેહિ અમ્હાકં અત્થો નત્થિ, સુખં જીવન્તુ, અરઞ્ઞે વિસ્સજ્જેથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) ખેત્તાદીનં પટિગ્ગહણે અયં સબ્બો વિનિચ્છયો વુત્તો. કપ્પિયકારકસ્સ ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠભાવો, દૂતેન અપ્પિતતા, તતુત્તરિ વાયામો, તેન વાયામેન પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

રાજસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચીવરવગ્ગો પઠમો.