૮. પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૦. અટ્ઠમે પાકારેન પરિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ગોપુરટ્ટાલકયુત્તન્તિ દ્વારપાસાદેન ચ તત્થ તત્થ પાકારમત્થકે પતિટ્ઠાપિતઅટ્ટાલકેહિ ચ યુત્તં. વેળૂહિ પરિક્ખિત્તત્તા અબ્ભન્તરે પુપ્ફૂપગફલૂપગરુક્ખસઞ્છન્નત્તા ચ નીલોભાસં. છાયૂદકસમ્પત્તિયા ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા ચ મનોરમં. કાળકવેસેનાતિ કલન્દકરૂપેન. નિવાપન્તિ ભોજનં. તન્તિ ઉય્યાનં. દબ્બોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામન્તિ દબ્બત્થમ્ભે પતિતત્તા દબ્બોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં અહોસિ.

કસ્સપદસબલસ્સ સાસનોસક્કનકાલે કિર સત્ત ભિક્ખૂ એકચિત્તા હુત્વા અઞ્ઞે સાસને અગારવં કરોન્તે દિસ્વા ‘‘ઇધ કિં કરોમ, એકમન્તે સમણધમ્મં કત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સામા’’તિ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા ઉચ્ચં પબ્બતસિખરં અભિરુહિત્વા અત્તનો ચિત્તબલં જાનન્તા ‘‘નિસ્સેણિં પાતેન્તુ, જીવિતે સાલયા ઓતરન્તુ, મા પચ્છાનુતપ્પિનો અહુવત્થા’’તિ વત્વા સબ્બે એકચિત્તા હુત્વા નિસ્સેણિં પાતેત્વા ‘‘અપ્પમત્તા હોથ, આવુસો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવદિત્વા ચિત્તરુચિયેસુ ઠાનેસુ નિસીદિત્વા સમણધમ્મં કાતું આરભિંસુ.

તત્રેકો થેરો પઞ્ચમે દિવસે અરહત્તં પત્વા ‘‘મમ કિચ્ચં નિપ્ફન્નં, અહં ઇમસ્મિં ઠાને કિં કરિસ્સામી’’તિ ઇદ્ધિયા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા આહ – ‘‘આવુસો, ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથ, ભિક્ખાચારકિચ્ચં મમાયત્તં હોતુ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ. કિં નુ મયં, આવુસો, નિસ્સેણિં પાતેન્તા એવં અવચુમ્હ ‘‘યો પઠમં ધમ્મં સચ્છિકરોતિ, સો ભિક્ખં આહરતુ, તેનાભતં સેસા પરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરિસ્સન્તી’’તિ. નત્થિ, આવુસોતિ. તુમ્હે અત્તનો પુબ્બહેતુનાવ લભિત્થ, મયમ્પિ સક્કોન્તા વટ્ટસ્સન્તં કરિસ્સામ, ગચ્છથ તુમ્હેતિ. થેરો તે સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તો ફાસુકટ્ઠાને પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિત્વા ગતો. અપરોપિ થેરો સત્તમે દિવસે અનાગામિફલં પત્વા તતો ચુતો સુદ્ધાવાસબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, ઇતરે થેરા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા તેસુ તેસુ કુલેસુ નિબ્બત્તા. એકો ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલનગરે રાજગેહે નિબ્બત્તો, એકો પચ્ચન્તિમરટ્ઠે પરિબ્બાજિકાય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો, એકો બાહિયરટ્ઠે કુટુમ્બિયગેહે નિબ્બત્તો, એકો રાજગહે કુટુમ્બિયગેહે નિબ્બત્તો.

અયં પન દબ્બત્થેરો મલ્લરટ્ઠે અનુપિયનગરે એકસ્સ મલ્લરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ માતા ઉપવિજઞ્ઞા કાલમકાસિ. મતસરીરં સુસાનં નેત્વા દારુચિતકં આરોપેત્વા અગ્ગિં અદંસુ. અગ્ગિવેગસન્તત્તં ઉદરપટલં દ્વેધા અહોસિ. દારકો અત્તનો પુઞ્ઞબલેન ઉપ્પતિત્વા એકસ્મિં દબ્બત્થમ્ભે નિપતિ, તં દારકં ગહેત્વા અય્યિકાય અદંસુ. સા તસ્સ નામં ગણ્હન્તી દબ્બત્થમ્ભે પતિત્વા લદ્ધજીવિકત્તા ‘‘દબ્બો’’તિ તસ્સ નામં અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘દબ્બોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામ’’ન્તિ.

તસ્સ સત્તવસ્સિકકાલે સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો મલ્લરટ્ઠે ચારિકં ચરમાનો અનુપિયનિગમં પત્વા અનુપિયમ્બવને વિહરતિ. દબ્બકુમારો સત્થારં દિસ્વા સહ દસ્સનેનેવ પસીદિત્વા પબ્બજિતુકામો હુત્વા ‘‘અહં દસબલસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ અય્યિકં આપુચ્છિ. સા ‘‘સાધુ તાતા’’તિ દબ્બકુમારં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં કુમારં પબ્બાજેથા’’તિ આહ. સત્થા અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘ભિક્ખુ ઇમં દારકં પબ્બાજેહી’’તિ. સો થેરો સત્થુ વચનં સુત્વા દબ્બકુમારં પબ્બાજેન્તો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. પુબ્બહેતુસમ્પન્નો કતાભિનીહારો પઠમકેસવટ્ટિયા વોરોપનક્ખણેયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, દુતિયાય કેસવટ્ટિયા ઓરોપિયમાનાય સકદાગામિફલે, તતિયાય અનાગામિફલે, સબ્બકેસાનં પન ઓરોપનઞ્ચ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયા ચ અપચ્છા અપુરે અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘થેરો કિર સત્તવસ્સિકોવ સંવેગં લભિત્વા પબ્બજિતો ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણીતિ વેદિતબ્બો’’તિ.

સાવકેન પત્તબ્બન્તિ યથુપનિસ્સયં તેન તેન સાવકેન પત્તબ્બં. તિસ્સો વિજ્જાતિઆદિ યથાસમ્ભવવસેન વુત્તં. ગુણજાતન્તિ ‘‘યઞ્ચ કિઞ્ચિ સાવકેન પત્તબ્બ’’ન્તિ નપુંસકલિઙ્ગસમ્બન્ધદસ્સનત્થં વુત્તં. ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ સોળસવિધસ્સ કિચ્ચસ્સ કતત્તાતિ દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ દુક્ખપરિઞ્ઞા સમુદયપ્પહાનં નિરોધસચ્છિકિરિયા મગ્ગભાવનાતિ એકેકસ્સ મગ્ગસ્સ ચતુન્નં ચતુન્નં કિચ્ચાનં વસેન સોળસવિધસ્સ કિચ્ચસ્સ કતત્તા. તતો તતો પટિક્કમિત્વાતિ તતો તતો કિચ્ચતો આરમ્મણતો ચ પટિવત્તિત્વા. સિલાપટ્ટકેતિ પાસાણફલકે. તેરસાપીતિ ભત્તુદ્દેસકસેનાસનગ્ગાહાપકભણ્ડાગારિકચીવરપટિગ્ગાહકચીવરભાજનકયાગુભાજનકફલભાજનકખજ્જભાજનકઅપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસાટિયગ્ગાહાપકપત્તગ્ગાહાપકઆરામિકપેસકસામણેરપેસકસમ્મુતીનં વસેન તેરસાપિ સમ્મુતિયો દાતું વટ્ટન્તિ.

૩૮૨. અપિસૂતિ એત્થ સૂતિ નિપાતમત્તં, અપિ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો ‘‘વિકાલે’’તિ ઇમસ્સ અનન્તરં દટ્ઠબ્બો, વિકાલેપિ આગચ્છન્તીતિ અત્થો. જાનન્તાતિ દૂરભાવં જાનન્તા. એવં સબ્બપદેસૂતિ એત્થ કતિકસણ્ઠાનાદીનં નાનપ્પકારત્તા તસ્મિં તસ્મિં વિહારે કતિકવત્તાદીનિ વિસું વિસું કથાપેતીતિ વેદિતબ્બં. સબ્બવિહારેસુ ચ ગમનમગ્ગે સમપ્પમાણે કત્વા અધિટ્ઠાતીતિ વદન્તિ. અયઞ્હિ નિમ્મિતાનં ધમ્મતાતિ અનિયમેત્વા નિમ્મિતાનં અયં ‘‘એકસ્મિં ભાસમાનસ્મિ’’ન્તિઆદિ ધમ્મતા. તથા હિ યે વણ્ણવયસરીરાવયવપરિક્ખારકિરિયાવિસેસાદીહિ નિયમં અકત્વા નિમ્મિતા હોન્તિ, તે અનિયમેત્વા નિમ્મિતત્તા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ વા યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ કરોન્તિ. સચે પન નાનપ્પકારે કાતુકામો હોતિ, કેચિ પઠમવયે, કેચિ મજ્ઝિમવયે, કેચિ પચ્છિમવયે, તથા દીઘકેસે, ઉપડ્ઢમુણ્ડે, મિસ્સકકેસે, ઉપડ્ઢરત્તચીવરે, પણ્ડુકચીવરે, પદભાણધમ્મકથાસરભઞ્ઞપઞ્હપુચ્છનપઞ્હવિસ્સજ્જનચીવરસિબ્બનધોવનાદીનિ કરોન્તે, અપરેપિ વા નાનપ્પકારકે કાતુકામો હોતિ, તેન પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘એત્તકા ભિક્ખૂ પઠમવયા હોન્તૂ’’તિઆદિના નયેન પરિકમ્મં કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠાનચિત્તેન સદ્ધિં ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારાયેવ હોન્તિ. અવત્થુકવચનં ન હોતીતિ નિમ્મિતાનં ‘‘અયં મઞ્ચો’’તિઆદિવચનં અવત્થુકં ન હોતિ સબ્બત્થ મઞ્ચપીઠાનં સમ્ભવતો.

૩૮૩. એકચારિકભત્તન્તિ અતિમનાપત્તા વિસું ઠિતિકાય પાપેતબ્બં ભત્તં. તદ્ધિતવોહારેનાતિ ચત્તારિ પરિમાણમસ્સ ચતુક્કન્તિ એવં તદ્ધિતવોહારેન. ઓદનસ્સ પુચ્છાય સાધકતમત્તા આહ – ‘‘કરણત્થેયેવ કરણવચન’’ન્તિ, ઓદનેન કરણભૂતેન પુચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. યે ચ ઓદનેન કરણભૂતેન પુચ્છન્તિ, તેસં પુચ્છનાકારદસ્સનત્થં ‘‘કિં, ભન્તે, ઓદનં દેમાતિ પુચ્છન્તી’’તિ વુત્તં.

ભવોતિ ભવિતબ્બો. અસમન્નાહરિત્વાતિ આભોગં અકત્વા. રત્તિં સમ્મન્તયમાનાતિ કઞ્ચિ કાલં સુપિત્વા વુટ્ઠાય સમ્મન્તયમાના. રત્તિયઞ્હિ પઠમયામમજ્ઝિમયામેસુ સુપિત્વા પબુદ્ધાનં અજ્જતનકાલેપિ અનજ્જતનાભિમાનો હોતિ, તસ્મા તે ‘‘હિય્યો’’તિ આહંસુ. યે પન રત્તિયં કમ્મપ્પસુતા જાગરિયમનુયુત્તા હોન્તિ, તેસં અજ્જતનાભિમાનોયેવ, તસ્મા તે ‘‘અજ્જ’’ઇચ્ચેવ વોહરન્તિ, ન ‘‘હિય્યો’’તિ. પધૂપાયન્તાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનકકોધવસેન પધૂપાયન્તા.

૩૮૪. દબ્બ દબ્બાતિ દુતિયો દબ્બ-સદ્દો પણ્ડિતાધિવચનોતિ આહ ‘‘દબ્બા પણ્ડિતા’’તિ. એવં ન નિબ્બેઠેન્તીતિ સમ્બન્ધો. નિબ્બેઠેન્તીતિ અત્તાનં દોસતો મોચેન્તિ. વુટ્ઠાનલક્ખણં મઞ્ઞમાનાતિ વુટ્ઠાનલક્ખણન્તિ મઞ્ઞમાના. ન ઘટિયતીતિ થેરસ્સ સુસીલપટિઞ્ઞાય તસ્સા દુસ્સીલપટિઞ્ઞાવચનં ન ઘટિયતીતિ અધિપ્પાયો. એત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. નાસેથાતિ સેતકં દત્વા ગિહિભાવં પાપેથાતિ અત્થો. લિઙ્ગનાસના હેત્થ અધિપ્પેતા. ઇમમેવ ચ દસ્સેતું ‘‘તિસ્સો નાસના’’તિઆદિ વુત્તં. એકકમ્માદિસંવાસસ્સ અકરણં સંવાસનાસના. દણ્ડકમ્મનાસના નામ વાલુકાદીનિ ઓકિરિત્વા યાવ ખમાપેતિ, તાવ દણ્ડકમ્મવસેન નિક્કડ્ઢનં. ચર પિરે વિનસ્સાતિ નિક્કડ્ઢનાકારદસ્સનં. તત્થ ચરાતિ ગચ્છ, અપેહીતિ વુત્તં હોતિ. પિરેતિ પર અમામક, અમ્હાકં અનજ્ઝત્તિકભૂતાતિ અત્થો. પિરેતિ હિ પર-સદ્દેન સમાનત્થં સમ્બોધનવચનં. અથ વા પિરેતિ ‘‘પરતો’’તિ ઇમિના સમાનત્થં નિપાતપદં, તસ્મા ચર પિરેતિ પરતો ગચ્છ, મા ઇધ તિટ્ઠાતિ અત્થો. વિનસ્સાતિ અદસ્સનં ગચ્છ.

યસ્મા તે ભિક્ખૂ અત્તાનં અપ્પકાસેત્વા ઠિતા, તસ્મા અનુયુઞ્જથાતિ ઇમસ્સ ગવેસથ જાનાથાતિ અત્થો વુત્તો. કારકો હોતીતિ ‘‘અય્યેનમ્હિ દૂસિતા’’તિ પટિઞ્ઞાતત્તા તાય પટિઞ્ઞાય યદિ નાસિતા, થેરો કારકો હોતિ, સદોસોતિ અત્થો. અકારકો હોતીતિ તાય કતપટિઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા યદિ ભગવતા પકતિદુસ્સીલભાવંયેવ સન્ધાય સા નાસિતા, થેરો અકારકો હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથા’’તિ વુત્તે ‘‘અય્યેનમ્હિ દૂસિતા’’તિ તાય કતપટિઞ્ઞાય ભૂતતા આપજ્જતીતિ આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો હોતિ સદોસો’’તિ. ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેતિ, દુક્કટન્તિ ઇમિના મહાઅટ્ઠકથાવાદો દસ્સિતો. મુસાવાદે પાચિત્તિયન્તિ વુત્તન્તિ ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેન્તસ્સ મુસાવાદે પાચિત્તિયન્તિ વુત્તં.

તત્રાતિ તેસુ દુક્કટપાચિત્તિયેસુ. ઇતો પટ્ઠાય ‘‘તસ્મા પાચિત્તિયમેવ યુજ્જતી’’તિ વચનપરિયન્તં દ્વીસુપિ અટ્ઠકથાસુ અધિપ્પાયવિભાવનં. તત્થ પુરિમનયેતિ ‘‘ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેતિ, દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તઅટ્ઠકથાનયે. દુક્કટમેવ યુજ્જતીતિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચે? તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. ભિક્ખુનો ભિક્ખુસ્મિં સઙ્ઘાદિસેસોતિ ભિક્ખું અમૂલકેન અન્તિમવત્થુના અનુદ્ધંસેન્તસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘાદિસેસોતિ અત્થો. પચ્છિમનયેપિ ‘‘ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેન્તસ્સ મુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં. કુરુન્દીનયેપિ મુસાવાદત્તા પાચિત્તિયમેવ યુજ્જતીતિ વિસંવાદપુરેક્ખતાય પાચિત્તિયમેવ યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં ભિક્ખું અમૂલકેન અન્તિમવત્થુના અનુદ્ધંસેન્તસ્સ અક્કોસન્તસ્સ ચ મુસાવાદત્તા પાચિત્તિયેનેવ ભવિતબ્બન્તિ ચે? તત્થ સતિપિ મુસાવાદે વચનપ્પમાણતો સઙ્ઘાદિસેસઓમસવાદપાચિત્તિયેહેવ ભવિતબ્બં, ન સમ્પજાનમુસાવાદપાચિત્તિયેનાતિ દસ્સેતું ‘‘વચનપ્પમાણતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ વચનપ્પમાણતોતિ ભગવતા વુત્તપાળિવચનપ્પમાણતો. ઇદાનિ તં વચનં દસ્સેતું ‘‘અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયેના’’તિઆદિ વુત્તં. ભિક્ખુસ્સ પન ભિક્ખુનિયા દુક્કટન્તિ વચનં નત્થીતિ ભિક્ખુનિયા અનુદ્ધંસને ભિક્ખુનો દુક્કટન્તિ વચનં નત્થિ તથા પાળિયં અનાગતત્તા. સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયન્તિ વચનમત્થીતિ સામઞ્ઞતો વુત્તં સમ્પજાનમુસાવાદસિક્ખાપદં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ દ્વીસુપિ અટ્ઠકથાવાદેસુ અધિપ્પાયં વિભાવેત્વા તેસુ પચ્છિમવાદે દોસં દસ્સેત્વા પુરિમવાદં પતિટ્ઠપેતુકામો આચરિયો ‘‘તત્ર પના’’તિઆદિમાહ. તત્રાતિ ‘‘પાચિત્તિયમેવ યુજ્જતી’’તિ વુત્તવાદે. અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયે અસતિ પાચિત્તિયન્તિ ઇમિના સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયસ્સ ઓકાસં દસ્સેતિ. વિસું પાચિત્તિયં વુત્તન્તિ સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયતો વિસું અઞ્ઞમેવ પાચિત્તિયં વુત્તં. એતેહિ નાસના નત્થીતિ સામઞ્ઞતો વુત્તં, ઇમિસ્સા પન દુક્કટેન નાસના નત્થીતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં કસ્મા નં ભગવા નાસેતીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ.

૩૮૫-૩૮૬. દૂસિતોતિ દુટ્ઠસદ્દસ્સ કમ્મસાધનતં દસ્સેતિ. દૂસયતિ પરં વિનાસેતીતિ દૂસકો. ઇમિના ‘‘દૂસયતીતિ દોસો’’તિ દોસસદ્દસ્સ કત્તુસાધનતા વુત્તા. પકતિભાવં જહાપિતોતિ દુસસદ્દસ્સ વિકતિયં પઠિતત્તા વુત્તં, પકતિયા સોમ્મભાવં જહાપિતોતિ અત્થો, વિકારમાપાદિતોતિ વુત્તં હોતિ. આકારનાનત્તેનાતિ દૂસિતાકારસ્સ દૂસકાકારસ્સ ચ નાનત્તેન. અનભિરદ્ધોતિ અતુટ્ઠો. યો પન અતુટ્ઠો, સો સુખિતો નામ ન હોતીતિ આહ ‘‘ન સુખિતો’’તિ. ‘‘આરાધિતો રાજા’’તિઆદીસુ પસાદિતોતિ અત્થસમ્ભવતો ‘‘ન વા પસાદિતો’’તિ વુત્તં. ખીલસદ્દો થદ્ધભાવવચનો કચવરપરિયાયો ચ હોતીતિ આહ – ‘‘ચિત્તથદ્ધભાવચિત્તકચવરસઙ્ખાતં પટિઘખીલ’’ન્તિ. ખીલયતિ તેન ચિત્તં થદ્ધભાવં આપજ્જતીતિ ખીલં, ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવો. સો ચ અત્થતો પટિઘોયેવ. ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવલક્ખણો હિ પટિઘો, તસ્મિઞ્ચ ઉપ્પન્ને ચિત્તં ઉક્લાપજાતટ્ઠાનં વિય અમનુઞ્ઞં હોતિ, તસ્મા કચવરસદિસત્તાપિ પટિઘોવ ‘‘ખીલ’’ન્તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘પટિઘખીલ’’ન્તિ. ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવત્તા કચવરસદિસત્તા ચ પટિઘોયેવ ખીલં પટિઘખીલં. નપ્પતીતોતિ પીતિસુખાદીહિ ન અભિગતો ન અનુગતો, ન ઉપેતોતિ અત્થો. યો ચ પીતિસુખાદીહિ અનુપગતો, સો તેહિ વજ્જિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘પીતિસુખાદીહિ વજ્જિતો’’તિ. યો ચ તેહિ વજ્જિતો, ન સો તેન અભિસટો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ન અભિસટો’’તિ, પીતિસુખાદીહિ ન પત્થટોતિ અત્થો.

યેનાતિ યેન કોપેન. દુટ્ઠોતિ માતિકાય આગતપદં દસ્સેતિ, કુપિતોતિ પદભાજને આગતપદં. અત્થતો એકત્તેપિ ઉભિન્નં પદાનં વસેન ‘‘ઉભયમ્પી’’તિ વુત્તં. એવં ‘‘તેન ચ કોપેન તેન ચ દોસેના’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેન ‘‘દ્વીહી’’તિ વુત્તં, અત્થતો પન દોસોયેવ. સો ચ સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નોતિ આહ ‘‘ઇમેહિ દ્વીહિ સઙ્ખારક્ખન્ધમેવ દસ્સેતી’’તિ. ‘‘અનત્તમનતા અનભિરદ્ધી’’તિ વચનેહિ દોમનસ્સવેદનાવ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઇમેહિ દ્વીહિ વેદનાક્ખન્ધં દસ્સેતી’’તિ.

યદા પન ચોદકેન અદિટ્ઠં અસુતં અપરિસઙ્કિતં વા હોતિ, તદા અમૂલકં નામ હોતીતિ આહ ‘‘તં પનસ્સ…પે… ચોદકવસેન અધિપ્પેત’’ન્તિ. યદિ ચુદિતકવસેન અધિપ્પેતં સિયા, અમૂલકં નામ અનજ્ઝાપન્નન્તિ પદભાજનં વદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યં પારાજિકન્તિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ અઞ્ઞતરં. પદભાજને પન પાળિયં આગતાનેવ ગહેત્વા ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. એતન્તિ ચુદિતકસ્સ આપન્નાનાપન્નત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

તથેવાતિ પસાદસોતેન દિબ્બસોતેન વાતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. સુત્વાવ જાનિતબ્બતો ‘‘સુતટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તં. પરિસઙ્કનં પરિસઙ્કિતં, દિટ્ઠાનુગતં પરિસઙ્કિતં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં. એવં સેસેસુપિ. ઇમેસન્તિ કત્તુઅત્થે સામિવચનં, ઇમેહીતિ અત્થો. કરિસ્સન્તિ વાતિ એત્થ વિભત્તિપરિણામં કત્વા ઇમેતિ યોજેતબ્બં. દિટ્ઠં અત્થિ સમૂલકં, અત્થિ અમૂલકન્તિ ઇદં અજ્ઝાચારસ્સ સબ્ભાવાસબ્ભાવં સન્ધાય વુત્તં. અત્થિ સઞ્ઞાસમૂલકં, અત્થિ સઞ્ઞાઅમૂલકન્તિ ઇદં પન દિટ્ઠસઞ્ઞાય સબ્ભાવાસબ્ભાવં સન્ધાય.

સમીપે ઠત્વાતિ દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે સમીપે ઠત્વાતિ વદન્તીતિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. પરતો પન ‘‘દૂતં વા પણ્ણં વા સાસનં પેસેત્વા ચોદેન્તસ્સ સીસં ન એતી’’તિ પરમ્મુખાચોદનાય એવ અનાપત્તિયા વુત્તત્તા ‘‘સમીપે ઠત્વા’’તિ ઇદં સમ્મુખભાવમત્તદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના) અઙ્ગં દસ્સેન્તેન ‘‘ચાવનાધિપ્પાયેન સમ્મુખાચોદના’’તિ વુત્તં, ન ચ સમ્મુખભાવો દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરેયેવાતિ નિયમો સક્કા વત્થું. વિનયવિનિચ્છયઞ્ચ પત્વા ગરુકેયેવ ઠાતબ્બન્તિ વુત્તં, તસ્મા ઉપપરિક્ખિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. ચોદાપકસ્સેવ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસોતિ આણત્તસ્સ વાચાય વાચાય ચોદાપકસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો. મયાપિ દિટ્ઠં સુતં અત્થીતિ ઇદં આણત્તસ્સપિ ચોદકભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, એવં પન અવત્વાપિ ‘‘પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’તિ ઇદમેવ વચનં પરસ્સ વચનં વિય અકત્વા અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોયેવ. સતિપિ પન અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયે ‘‘અસુકેન એવં વુત્ત’’ન્તિ દસ્સેત્વા વદન્તસ્સ નત્થિ સઙ્ઘાદિસેસોતિ વદન્તિ.

સમ્બહુલા સમ્બહુલે સમ્બહુલેહિ વત્થૂહિ ચોદેન્તીતિ એત્થ સમ્બહુલેતિ બહુત્તનિદ્દેસે કારણં ન દિસ્સતિ. વત્થુચોદકાનંયેવ હિ એકાનેકવસેન ઇદં ચતુક્કમાગતં, ન ચુદિતકસ્સપિ એકાનેકવસેન. તથા હિ એકસ્સેવ ચુદિતકસ્સ વસેન એકવત્થુએકચોદકએકવત્થુનાનાચોદકનાનાવત્થુએકચોદકનાનાવત્થુનાનાચોદકપ્પભેદં ઇદં ચતુક્કમાગતં, તેનેવ ચતુત્થચોદનં દસ્સેન્તેનપિ ‘‘ઇમિસ્સા ચોદનાય નાનાવત્થૂનિ નાનાચોદકા’’તિ વુત્તં, ન પન ‘‘નાનાચુદિતકા’’તિ, તસ્મા ‘‘સમ્બહુલે’’તિ બહુત્તનિદ્દેસે કારણં ન દિસ્સતિ. અથ વા પઠમં તીસુપિ ચોદનાસુ એકત્તેન ચુદિતકં નિદ્દિસિત્વાપિ ઇધ બહુત્તેન નિદ્દેસો ‘‘ન કેવલં એકસ્મિંયેવ ચુદિતકે ચોદના સમ્ભવતિ, અથ ખો સમ્બહુલેસુપી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું કતો.

ચોદેતું પન કો લભતિ, કો ન લભતીતિઆદિ અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયં વિનાપિ ચોદનાલક્ખણં દસ્સેતું વુત્તં. સીલસમ્પન્નોતિ ઇદં દુસ્સીલસ્સ વચનં અપ્પમાણન્તિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. ભિક્ખુનીનં પન ભિક્ખું ચોદેતું અનિસ્સરત્તા ‘‘ભિક્ખુનિમેવા’’તિ વુત્તં. સતિપિ ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ અનિસ્સરભાવે તાહિ કતચોદનાપિ ચોદનારુહત્તા ચોદનાયેવાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પઞ્ચપિ સહધમ્મિકા લભન્તી’’તિ વુત્તં. ભિક્ખુસ્સ સુત્વા ચોદેતીતિઆદિના ચોદકો યેસં સુત્વા ચોદેતિ, તેસમ્પિ વચનં પમાણમેવાતિ સમ્પટિચ્છિતત્તા તેસં ચોદનાપિ રુહતેવાતિ દસ્સેતું થેરો સુત્તં નિદસ્સેસિ.

દૂતં વા પણ્ણં વા સાસનં વા પેસેત્વાતિ ‘‘ત્વંયેવ ગન્ત્વા ચોદેહી’’તિ દૂતં વા પેસેત્વા યો તં ચોદેતું સક્કોતિ, તસ્સ મુખસાસનં વા પણ્ણં વા પેસેત્વા. સીસં ન એતીતિ સઙ્ઘાદિસેસો ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા દૂતસાસનાદીહિ ચોદાપેન્તસ્સપિ આપત્તિયેવાતિ પઞ્ઞાયતિ, ‘‘સીસં ન એતી’’તિ ઇદં પન અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન ગહેતબ્બં. સમયેનાતિ પકતિયા સદ્દં સુત્વા અત્થવિજાનનસમયેન.

ગરુકાનં દ્વિન્નન્તિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં. અવસેસાનં વસેનાતિ પઞ્ચલહુકાપત્તીનં વસેન. ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિ દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ. ‘‘અન્તવા લોકો, અનન્તવા લોકો’’તિઆદિનયપ્પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતં અન્તં ગણ્હાતીતિ અન્તગ્ગાહિકા. આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નં સિક્ખાપદાનં વસેનાતિ આજીવહેતુ આજીવકારણા પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ, આજીવહેતુ આજીવકારણા સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, આજીવહેતુ આજીવકારણા યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ અરહાતિ ભણતિ, પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ, આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ પણીતભોજનાનિ અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ, આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુની પણીતભોજનાનિ અગિલાના અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ પાટિદેસનીયસ્સ, આજીવહેતુ આજીવકારણા ભિક્ખુ સૂપં વા ઓદનં વા અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ, આજીવવિપત્તિપચ્ચયા ઇમા છ આપત્તિયો આપજ્જતીતિ એવં પરિવારપાળિયં (પરિ. ૨૮૭) દસ્સિતાનં છન્નં સિક્ખાપદાનં વસેન. દિટ્ઠિવિપત્તિઆજીવવિપત્તીહિ ચોદેન્તોપિ તમ્મૂલિકાય આપત્તિયા એવ ચોદેતિ.

‘‘કસ્મા મં ન વન્દસી’’તિ પુચ્છિતે ‘‘અસ્સમણોસિ અસક્યપુત્તિયોસી’’તિ અવન્દનકારણસ્સ વુત્તત્તા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો ન વન્દિતબ્બોતિ વદન્તિ. ચોદેતુકામતાય એવ અવન્દિત્વા અત્તના વત્તબ્બસ્સ વુત્તમત્થં ઠપેત્વા અવન્દિયભાવે તં કારણં ન હોતીતિ ચૂળગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ અવન્દનીયેસુ અવુત્તત્તા તેન સદ્ધિં સયન્તસ્સ સહસેય્યાપત્તિયા અભાવતો તસ્સ ચ પટિગ્ગહણસ્સ રુહનતો તદેવ યુત્તતરન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. કિઞ્ચાપિ યાવ સો ભિક્ખુભાવં પટિજાનાતિ, તાવ વન્દિતબ્બો. યદા પન ‘‘અસ્સમણોમ્હી’’તિ પટિજાનાતિ, તદા ન વન્દિતબ્બોતિ અયમેત્થ વિસેસો વેદિતબ્બો. અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ હિ ભિક્ખુભાવં પટિજાનન્તસ્સેવ ભિક્ખુભાવો, ન તતો પરં. ભિક્ખુભાવં અપ્પટિજાનન્તો હિ અનુપસમ્પન્નપક્ખં ભજતિ. યસ્મા આમિસં દેન્તો અત્તનો ઇચ્છિતટ્ઠાનેયેવ દેતિ, તસ્મા પટિપાટિયા નિસિન્નાનં યાગુભત્તાદીનિ દેન્તેન એકસ્સ ચોદેતુકામતાય અદિન્નેપિ ચોદના નામ ન હોતીતિ આહ ‘‘ન તાવતા ચોદના હોતી’’તિ.

તિંસાનીતિ તિંસ એતેસમત્થીતિ તિંસાનિ, તિંસવન્તાનીતિ અત્થો, તિંસાધિકાનીતિ વુત્તં હોતિ. ગુણવચનત્તા તદ્ધિતલોપં કત્વા ‘‘તિંસાની’’તિ વુત્તં. અથ વા તિંસ ચોદના અધિકા એતેસૂતિ તિંસાનિ. તસ્મિં અધિકમિતિ ડકારપચ્ચયે સતિ રૂપમિદં દટ્ઠબ્બં. નવુતાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

ઉબ્બાહિકાય તં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતબ્બન્તિ ઉબ્બાહિકાય સમ્મતેહિ તં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતબ્બં. અલજ્જુસ્સન્નાય હિ પરિસાય દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતબ્બો. ‘‘સીલવા હોતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિઆદિના સમથક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૩૧) વુત્તદસઙ્ગસમ્પત્તિયા સમન્નાગતા દ્વે તયો ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા તત્થેવ વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મન્નિતબ્બા. એવં સમ્મતેહિ પન તેહિ ભિક્ખૂહિ વિસું વા નિસીદિત્વા તસ્સાયેવ વા પરિસાય ‘‘અઞ્ઞેહિ ન કિઞ્ચિ કથેતબ્બ’’ન્તિ સાવેત્વા તં અધિકરણં વિનિચ્છિનિતબ્બં. તુમ્હાકન્તિ ચુદિતકચોદકે સન્ધાય વુત્તં.

કિમ્હીતિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં. કિમ્હિ નમ્પિ ન જાનાસીતિ કિમ્હિ નન્તિ વચનમ્પિ ન જાનાસિ. નાસ્સ અનુયોગો દાતબ્બોતિ નાસ્સ પુચ્છા પટિપુચ્છા દાતબ્બા. ‘‘દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિઆદિવચનતો ‘‘અલજ્જીનિગ્ગહત્થાય…પે… પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એહિતીતિ આગમિસ્સતિ. દિટ્ઠસન્તાનેનાતિ દિટ્ઠસમ્બન્ધેન, દિટ્ઠનિયામેનાતિ વુત્તં હોતિ. વિવાદવત્થુસઙ્ખાતે અત્થે પચ્ચત્થિકા અત્થપ્પચ્ચત્થિકા. સઞ્ઞં દત્વાતિ તેસં કથં પચ્છિન્દિત્વા અત્તનો વચનં સાધેતું સઞ્ઞં કત્વા. અસુદ્ધસઞ્ઞાય ઉપ્પન્નત્તા ‘‘અનનુચ્છવિકો’’તિ આહ. એકસમ્ભોગપરિભોગાતિ ઇદં અત્તનો સન્તિકા તેસં મોચનત્થં વુત્તં, ન પન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્ભોગે યોજનત્થં. વિનિચ્છયો ન કાતબ્બોતિ ‘‘અમ્હાકં વચને અટ્ઠાતબ્બસભાવા એતે અલજ્જિનો’’તિ જાનન્તેન વિનિચ્છયો ન કાતબ્બો.

વિરદ્ધં હોતીતિ અત્તના કતદોસપ્પટિચ્છાદનત્થં કઞ્ચિ મુસાવાદં કત્વા વિરદ્ધં હોતિ. પટિઞ્ઞં ન દેતીતિ સચે મયા કતદોસં વક્ખામિ, મય્હં અનુવત્તકા ભિજ્જિસ્સન્તીતિ ‘‘કતં મયા’’તિ પટિઞ્ઞં ન દેતિ. સુદ્ધો હોતૂતિ તેસં વચનેન સુદ્ધો નામ હોતુ, તેસં વચનેન એકદ્વેવારમસ્સ વિનિચ્છયો દાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. ઠાને ન તિટ્ઠતીતિ લજ્જિટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ. વિનિચ્છયો ન દાતબ્બોતિ અલજ્જિભાવમાપન્નત્તા ન દાતબ્બો.

અમૂલકમ્પિ સમૂલકમ્પિ મૂલં ગહેત્વા વદન્તીતિ આહ ‘‘દ્વે મૂલાની’’તિ. કાલેન વક્ખામીતિઆદીસુ એકો એકં ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તો કાલેન વદતિ નામ. સઙ્ઘમજ્ઝે ગણમજ્ઝે સલાકગ્ગયાગુઅગ્ગવિતક્કમાળકભિક્ખાચારમગ્ગઆસનસાલાદીસુ ઉપટ્ઠાકેહિ પરિવારિતક્ખણે વા ચોદેન્તો અકાલેન વદતિ નામ. તચ્છેન વદન્તો ભૂતેન વદતિ નામ. ‘‘અમ્ભો મહલ્લક-પરિસાવચર-પંસુકૂલિક-ધમ્મકથિક-પતિરૂપં તવ ઇદ’’ન્તિ વદન્તો ફરુસેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં પન કત્વા ‘‘ભન્તે મહલ્લકાત્થ, પરિસાવચરા પંસુકૂલિકા ધમ્મકથિકાત્થ, પતિરૂપં તુમ્હાકં ઇદ’’ન્તિ વદન્તો સણ્હેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં કત્વા વદન્તો અત્થસઞ્હિતેન વદતિ નામ. મેત્તચિત્તો વક્ખામિ, નો દોસન્તરોતિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા વક્ખામિ, ન દુટ્ઠચિત્તો હુત્વા. પન્નરસસુ ધમ્મેસૂતિ પરિસુદ્ધકાયસમાચારતા, પરિસુદ્ધવચીસમાચારતા, સબ્રહ્મચારીસુ મેત્તચિત્તતા, બહુસ્સુતતા, ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનં વિત્થારેન સ્વાગતસુવિભત્તસુપ્પવત્તસુવિનિચ્છિતતા, ‘‘કાલેન વક્ખામી’’તિઆદિના વુત્તપઞ્ચધમ્મા, કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પતા, આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતાતિ ઇમેસુ પન્નરસસુ ધમ્મેસુ. તત્થ કારુઞ્ઞતાતિ કારુણિકભાવો. ઇમિના કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ દસ્સિતો. હિતેસિતાતિ હિતગવેસનતા. અનુકમ્પતાતિ તેન હિતેન સંયોજના. દ્વીહિપિ મેત્તા ચ મેત્તાપુબ્બભાગો ચ દસ્સિતો. આપત્તિવુટ્ઠાનતાતિ આપત્તિતો વુટ્ઠાપેત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપના. વત્થું ચોદેત્વા સારેત્વા પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કમ્મકરણં વિનયપુરેક્ખારતા નામ. સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચાતિ વચીસચ્ચે ચ અકુપ્પતાય ચ. ચુદિતકેન હિ સચ્ચઞ્ચ વત્તબ્બં, કોપો ચ ન કાતબ્બો, નેવ અત્તના કુજ્ઝિતબ્બો, ન પરો ઘટ્ટેતબ્બોતિ અત્થો.

ભુમ્મપ્પત્તિયાતિ ભુમ્મવચને સમ્પત્તે, ભુમ્મત્થે ઇદં ઉપયોગવચનન્તિ વુત્તં હોતિ. અધિકરીયન્તિ એત્થાતિ અધિકરણાનિ. કે અધિકરીયન્તિ? સમથા. કથં અધિકરીયન્તિ? સમનવસેન. અધિકરણં સમેન્તિ વૂપસમેન્તીતિ હિ સમથા. અથ વા સમનત્થાય પવત્તમાનેહિ સમથેહિ અધિકાતબ્બાનીતિ અધિકરણાનિ. યથા હિ સમનવસેન સમથાનં વિવાદાદીસુ અધિકત્તુભાવો, એવં વિવાદાદીનં તેહિ અધિકત્તબ્બતાપિ. તેનાહ ‘‘સમથેહિ અધિકરણીયતા’’તિ. ઇમિના અધિકરણસદ્દસ્સ કમ્મસાધનતા વુત્તા. ગાહન્તિ ‘‘અસુકં ચોદેસ્સામી’’તિ મનસા ચોદનાય ગહણં. ચેતનન્તિ ‘‘ચોદેસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નચેતનં. અક્ખન્તિન્તિ ચુદિતકે ઉપ્પન્નં અક્ખન્તિં. વોહારન્તિ ચોદનાવસપ્પત્તવચનં. પણ્ણત્તિન્તિ ચોદનાવસપ્પવત્તનામપણ્ણત્તિં. અત્તાદાનં ગહેત્વાતિ ચોદનં મનસા ગહેત્વા. તં અધિકરણન્તિ તં ગાહલક્ખણં અધિકરણં.

તસ્મા પણ્ણત્તિ અધિકરણન્તિ અટ્ઠકથાસુ કતસન્નિટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમ્પિ ન યુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તેતિ અટ્ઠકથાચરિયા. પારાજિકધમ્મોતિ પારાજિકાપત્તિ. અચ્ચન્તઅકુસલત્તાતિ લોકવજ્જભાવતો પારાજિકાપત્તિયા એકન્તઅકુસલત્તા. યાય પણ્ણત્તિયાતિ નામપણ્ણત્તિં સન્ધાય વદતિ. અભિલાપેનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. પઞ્ઞત્તોતિ વોહારવસેન કથિતો. અધિકરણે પવત્તત્તા ચ અધિકરણન્તિ મઞ્ચટ્ઠેસુ મઞ્ચવોહારો વિય. યસ્મા અમૂલકેન ચોદેન્તો ચુદિતકે પુગ્ગલે તં અધિકરણં નત્થીતિ સલ્લક્ખેતિ, તસ્મા તસ્સ વચનં અભિધેય્યસુઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘સભાવતો નત્થી’’તિ. તઞ્ચ ખો ઇધેવાતિ તઞ્ચ યથાવુત્તપરિયાયેન પણ્ણત્તિયા અધિકરણભાવો ઇધેવ ઇમસ્મિંયેવ સિક્ખાપદે. ‘‘માતાપિ પુત્તેન વિવદતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ વિવાદસ્સ અધિકરણભાવો ન સમ્ભવતિ સમથેહિ અનધિકરણીયત્તાતિ આહ ‘‘ઇધેકચ્ચો વિવાદો’’તિ.

અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂનીતિ લક્ખણવચનમેતં યથા ‘‘યદિ મે બ્યાધિતા દહેય્યું, દાતબ્બમિદમોસધ’’ન્તિ, તસ્મા તેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો વિવાદો ‘‘અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. અનુવાદોતિ ઉપવદના ચેવ ચોદના ચ. તત્થ ઉપવદના નામ અક્કોસો. પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધાતિ માતિકાય આગતા પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધા. સત્તાતિ તેયેવ પઞ્ચ, વિભઙ્ગે આગતા થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાપત્તિયો દ્વેતિ સત્ત. કિચ્ચયતાતિ કત્તબ્બતા. કરણીયતાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉભયેનપિ અપલોકનાદિસઙ્ઘકમ્મંયેવ દસ્સેતિ, તેનાહ ‘‘અપલોકનકમ્મ’’ન્તિઆદિ.

આપત્તાધિકરણં ઠપેત્વા સેસાધિકરણેહિ ચોદનાયેવ નત્થીતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં પનત્થે…પે… આપત્તાધિકરણમેવ અધિપ્પેત’’ન્તિ. સપદાનુક્કમનિદ્દેસસ્સાતિ પદાનં અનુક્કમેન નિદ્દેસો પદાનુક્કમનિદ્દેસો, પદભાજનસ્સેતં અધિવચનં. તેન સહ વત્તમાનં સપદાનુક્કમનિદ્દેસં, સિક્ખાપદં, તસ્સ પદાનુક્કમનિદ્દેસસહિતસ્સ સિક્ખાપદસ્સાતિ અત્થો, પદભાજનસહિતસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

અસ્સાતિ કત્તુઅત્થે સામિવચનં, અનેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એતેન ચોદકેના’’તિઆદિ. ઇધાગતેસૂતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે આગતેસુ. અઞ્ઞત્ર આગતેસૂતિ ઇતો અઞ્ઞત્ર ઓમસવાદાદિસિક્ખાપદપાળિયં આગતેસુ. દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો સીલવિરહિતો. પાપધમ્મોતિ દુસ્સીલત્તા એવ હીનજ્ઝાસયતાય લામકસભાવો. અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારોતિ અપરિસુદ્ધકાયકમ્માદિતાય અસુચિ હુત્વા સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. દુસ્સીલો હિ કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘‘ઇદં અસુકેન કતં ભવિસ્સતી’’તિ પરેસં આસઙ્કનીયો હોતિ, કેનચિદેવ વા કરણીયેન મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કચ્ચિ નુ ખો ઇમે મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’’તિ અત્તનોયેવ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. પટિચ્છન્નકમ્મન્તોતિ લજ્જિતબ્બતાય પટિચ્છાદેતબ્બકમ્મન્તો. અસ્સમણોતિ ન સમણો. સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘અહમ્પિ સમણો’’તિ મિચ્છાપટિઞ્ઞાય સમણપટિઞ્ઞો. અસેટ્ઠચારિતાય અબ્રહ્મચારી. ઉપોસથાદીસુ ‘‘અહમ્પિ બ્રહ્મચારી’’તિ મિચ્છાપટિઞ્ઞાય બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો. પૂતિના કમ્મેન સીલવિપત્તિયા અન્તો અનુપવિટ્ઠત્તા અન્તોપૂતિ. છદ્વારેહિ રાગાદિકિલેસાનુવસ્સનેન તિન્તત્તા અવસ્સુતો. સઞ્જાતરાગાદિકચવરત્તા સીલવન્તેહિ છડ્ડેતબ્બત્તા ચ કસમ્બુજાતો.

ઇધ પાળિયન્તિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે પાળિયં. જેટ્ઠબ્બતિકોતિ કલિદેવીવતનિયુત્તો. કલિદેવી કિર સિરીદેવિયા જેટ્ઠા, તસ્મા તસ્સા વતધરો ‘‘જેટ્ઠબ્બતિકો’’તિ વુચ્ચતિ. તં પન વતં સમાદિયિત્વા પૂરેન્તો સકલસરીરે મસિં મક્ખેત્વા કાકપત્તાનિ મુટ્ઠિયં કત્વા કલિદેવિં ફલકે લિખાપેત્વા તં કાજકોટિયં બન્ધિત્વા થોમેન્તો વિચરતિ. યદગ્ગેનાતિ યત્તકેન. તદગ્ગેનાતિ તત્તકેન. નો કપ્પેતીતિઆદિ વેમતિકભાવદીપનત્થમેવ વુત્તન્તિ મહાપદુમત્થેરસ્સ અધિપ્પાયો. દુતિયત્થેરો પન ‘‘નો કપ્પેતિ, નસ્સરતિ, પમુટ્ઠો’’તિ એતેહિ વેમતિકભાવાવત્થાય અદીપનતો અઞ્ઞો વેમતિકભાવો, અઞ્ઞાનિ નો કપ્પનાદીનીતિ ચતુન્નમ્પિ વિભાગેન અત્થં દસ્સેતિ, તસ્મા તસ્સ વાદો યુત્તતરોતિ પચ્છા વુત્તો. દસ્સને વેમતિકો હોતીતિ પુગ્ગલે ઞાતેપિ તસ્સ કિરિયાય સમ્મા અદિટ્ઠભાવતો ચિરકાલાતિક્કમતો વા તં કિરિયં કરોન્તો ‘‘એસ મયા દિટ્ઠો વા, ન વા’’તિ દસ્સને વેમતિકો હોતિ. પુગ્ગલે વેમતિકો હોતીતિ તેન કતકમ્મે ઞાતેપિ તં કમ્મં કરોન્તસ્સ સમ્મા અદિટ્ઠભાવતો કાલન્તરભાવતો વા ‘‘તસ્સ કમ્મસ્સ કારકો અયં વા, નો’’તિ પુગ્ગલે વેમતિકો હોતિ.

૩૮૯. ‘‘તજ્જનીયકમ્માદિસત્તવિધમ્પિ કમ્મં કરિસ્સામા’’તિ આપત્તિયા ચોદેન્તસ્સ અધિપ્પાયો કમ્માધિપ્પાયો. ‘‘આપત્તિતો વુટ્ઠાપેસ્સામી’’તિ અધિપ્પાયો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો. અનુદ્ધંસેન્તસ્સાતિ ઇમિના ચાવનાધિપ્પાયં દસ્સેતિ. અક્કોસાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ પાચિત્તિયન્તિ અક્કોસાધિપ્પાયેન સત્તહિપિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ સમ્મુખા વદન્તસ્સ પાચિત્તિયં. દુક્કટન્તિ અક્કોસાધિપ્પાયેન વદન્તસ્સ દુક્કટં.

‘‘એવં સંવદ્ધા હિ તસ્સ ભગવતો પરિસા યદિદં અઞ્ઞમઞ્ઞવચનેન અઞ્ઞમઞ્ઞવુટ્ઠાપનેના’’તિ વચનતો કુરુન્દટ્ઠકથાનયં પતિટ્ઠપેન્તો ‘‘કુરુન્દિયં પના’’તિઆદિમાહ. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ. ય્ય-કારે સમ્પત્તે રે-કારો અતિક્કન્તો નામ હોતીતિ આહ ‘‘રે-કારે અનતિક્કન્તે’’તિ. ઉપોસથસ્સ ઞત્તિકમ્મભાવતો ઞત્તિયા સમત્તાય ઉપોસથો કતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘ય્ય-કારે સમ્પત્તે ન લબ્ભતી’’તિ.

ઇદઞ્ચિદઞ્ચાતિ ‘‘પાણાતિપાતં અદિન્નાદાન’’ન્તિઆદિં. ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ અસ્સમણો અનુપાસકો’’તિ અક્કોસાધિપ્પાયેન પરમ્મુખા વદન્તસ્સ દુક્કટં, સમ્મુખા વદન્તસ્સ પન પાચિત્તિયમેવ. યથા ‘‘અસૂરિયં પસ્સતિ કઞ્ઞા’’તિ એત્થ ‘‘સૂરિયં ન પસ્સતિ કઞ્ઞા’’તિ અયમત્થો લબ્ભતિ, એવં ‘‘અનોકાસં કારાપેત્વા’’તિ એત્થાપિ ‘‘ઓકાસં અકારાપેત્વા’’તિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ. યં ચોદેતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નોતિ સઙ્ખ્યૂપગમનં, તસ્મિં સુદ્ધસઞ્ઞિતા, યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાદિવસેન અમૂલકતા, ચાવનાધિપ્પાયેન સમ્મુખા ચોદના, તસ્સ તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.