૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં

૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

ઇદાનિ પારાજિકસંવણ્ણનાસમનન્તરા યા તેરસકાદિસંવણ્ણના સમારદ્ધા, તસ્સાપિ –

અનાકુલા અસન્દેહા, પરિપુણ્ણવિનિચ્છયા;

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્ના, હોતિ સારત્થદીપની.

તેરસકસ્સાતિ તેરસ સિક્ખાપદાનિ પરિમાણાનિ અસ્સ કણ્ડસ્સાતિ તેરસકં, તસ્સ તેરસકસ્સ કણ્ડસ્સાતિ અત્થો.

૨૩૪. અનભિરતોતિ અઞ્ઞત્થ ગિહિભાવં પત્થયમાનો વુચ્ચતિ, ઇધ પન કામરાગવસેન ઉક્કણ્ઠિતતાય વિક્ખિત્તચિત્તતાય સમન્નાગતો અધિપ્પેતોતિ આહ વિક્ખિત્તચિત્તોતિઆદિ.

૨૩૬-૨૩૭. સઞ્ચેતનિકાતિ એત્થ સં-સદ્દો વિજ્જમાનત્થતાય સાત્થકોતિ દસ્સેન્તો આહ સંવિજ્જતિ ચેતના અસ્સાતિ. તત્થ ચેતનાતિ વીતિક્કમવસપ્પવત્તા પુબ્બભાગચેતના. અસ્સાતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા. ઇમસ્મિં વિકપ્પે ઇક-સદ્દસ્સ વિસું અત્થો નત્થીતિ આહ સઞ્ચેતનાવ સઞ્ચેતનિકાતિ. ઇદાનિ સં-સદ્દસ્સ અત્થં અનપેક્ખિત્વા ઇક-સદ્દોવ અસ્સત્થિઅત્થં પકાસેતીતિ દસ્સેન્તો સઞ્ચેતના વા અસ્સા અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકાતિ દુતિયવિકપ્પમાહ. સંવિજ્જતિ ચેતના અસ્સાતિ પદભાજને વત્તબ્બે બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા જાનન્તોતિઆદિ વુત્તં. ઉપક્કમામીતિ જાનન્તોતિ મોચનત્થં ઉપક્કમામીતિ જાનન્તો.

આસયભેદતોતિ પિત્તાદિઆસયભેદતો. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ હિ રઞ્ઞોપિ ચક્કવત્તિસ્સ પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાસયેસુ ચતૂસુ અઞ્ઞતરો આસયો હોતિયેવ, મન્દપઞ્ઞાનં પન ચત્તારોપિ આસયા હોન્તિ. ધાતુનાનત્તતોતિ પથવીધાતુઆદીનં ચતુન્નં ધાતૂનં, ચક્ખાદીનં વા અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં, રસસોણિતાદીનં વા ધાતૂનં નાનત્તતો.

વત્થિસીસન્તિ વત્થિપુટસ્સ અબ્ભન્તરે મત્થકપસ્સં. ‘‘રાગ…પે… અસક્કોન્તો’’તિ રાગપરિયુટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં. રાજા પન ‘‘સમ્ભવસ્સ સકલકાયો ઠાન’’ન્તિ સુતપુબ્બત્તા વીમંસનત્થં એવમકાસીતિ વદન્તિ. દકસોતન્તિ મુત્તમગ્ગં, અઙ્ગજાતપ્પદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. દકસોતોરોહણતો પટ્ઠાય પન ઉપાદિન્નતો વિનિમુત્તતાય સમ્ભવે ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ રૂપં અવસિસ્સતિ, સેસં તિસમુટ્ઠાનં નત્થીતિ વેદિતબ્બં. આપોધાતુયા સન્તાનવસેન પવત્તમાનાય અવત્થાવિસેસો સમ્ભવો, સો ચતુસમુટ્ઠાનિકો અટ્ઠકથાયં ચતુસમુટ્ઠાનિકેસુ સમ્ભવસ્સ વુત્તત્તા. સો પન સોળસવસ્સકાલે ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ રાગવસેન ઠાનાચાવનં હોતીતિ વદન્તિ, તસ્મા યં વુત્તં કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ, તં સમ્ભવસ્સ ઠાનાચાવનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ન પન સમ્ભવો ચિત્તસમુટ્ઠાનોયેવાતિ દીપેતું, તેનેવ તત્થ વિસ્સટ્ઠિગ્ગહણં કતં. ‘‘ખીણાસવાનં પન બ્રહ્માનઞ્ચ સમ્ભવો નત્થી’’તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં, તસ્મા યં વુત્તં કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭) ‘‘તાસં દેવતાનં સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ નત્થી’’તિ, તમ્પિ ઠાનાચાવનં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, ન પન દેવતાનં સબ્બસો સમ્ભવસ્સ અભાવં સન્ધાય. છન્નમ્પિ પન કામાવચરદેવતાનં કામા પાકતિકાયેવ. મનુસ્સા વિય હિ તે દ્વયંદ્વયસમાપત્તિવસેનેવ મેથુનં પટિસેવન્તિ, કેવલં પન નિસ્સન્દાભાવો તેસં વત્તબ્બો. તઙ્ખણિકપરિળાહવૂપસમાવહં સમ્ફસ્સસુખમેવ હિ તેસં કામકિચ્ચં. કેચિ પન ‘‘ચાતુમહારાજિકતાવતિંસાનંયેવ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયા કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતિ, યામાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલિઙ્ગનમત્તેન, તુસિતાનં હત્થામસનમત્તેન, નિમ્માનરતીનં હસિતમત્તેન, પરનિમ્મિતવસવત્તીનં ઓલોકિતમત્તેન કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં તાદિસસ્સ કામેસુ વિરજ્જનસ્સ તેસુ અભાવતો કામાનઞ્ચ ઉત્તરુત્તરિ પણીતતરપણીતતમભાવતો.

તથેવાતિ ‘‘મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતો’’તિઆદિં અતિદિસતિ. ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનતો ચાવના વુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તેતિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિ. એત્થાતિ તીસુપિ વાદેસુ. અધિવાસેત્વાતિ નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા પુન વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્ને અધિવાસેત્વા. અન્તરા નિવારેતુન્તિ ઠાનતો ચુતં દકસોતં ઓતરિતું અદત્વા અન્તરા નિવારેતું. તેનાહ – ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ. ઠાનાચાવનમત્તેનેવાતિ દકસોતં અનોતિણ્ણેપીતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ ‘‘સકલો કાયો ઠાન’’ન્તિ વાદે ઠાનાચાવનં વદન્તેન સકલસરીરતો ચુતસ્સપિ દકસોતોરોહણતો પુબ્બે અપ્પમત્તકસ્સ અન્તરાળસ્સ સમ્ભવતો વુત્તં. સકલસરીરે વા તસ્મિં તસ્મિં પદેસે ઠિતસ્સ ઠાના ચુતં સન્ધાય ‘‘ઠાનાચાવનમત્તેનેવા’’તિ વુત્તં. નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સેવાતિ મોચનસ્સાદેન ઉપક્કમન્તસ્સ. હત્થપરિકમ્માદીસુ સતિપિ મોચનસ્સાદે નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો નત્થિ આપત્તીતિ આહ ‘‘હત્તપરિકમ્મ…પે… અનાપત્તી’’તિ. અયં સબ્બાચરિયસાધારણવિનિચ્છયોતિ ‘‘દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થા’’તિઆદિના વુત્તો તિણ્ણમ્પિ આચરિયાનં સાધારણો વિનિચ્છયો.

ખોભકરણપચ્ચયો નામ વિસભાગભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વાતિ પસન્ના અત્થકામતાય, કુદ્ધા અનત્થકામતાય. અત્થાય વા અનત્થાય વાતિ સભાવતો ભવિતબ્બાય અત્થાય વા અનત્થાય વા. ઉપસંહરન્તીતિ અત્તનો દેવાનુભાવેન ઉપનેન્તિ. બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તન્તિ તદા કિર પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય વિગતસુરાપાનં માલાગન્ધાદિવિભૂતિસમ્પન્નં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાના બોધિસત્તમાતા સત્તમે દિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા સિરિસયને નિપન્ના નિદ્દં ઓક્કમમાના ઇમં સુપિનં અદ્દસ – ચત્તારો કિર નં મહારાજાનો સયનેનેવ સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા અનોતત્તદહં નેત્વા ન્હાપેત્વા દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા દિબ્બગન્ધેહિ વિલિમ્પેત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા તતો અવિદૂરે રજતપબ્બતો, તસ્સ અન્તો કનકવિમાનં અત્થિ, તસ્મિં પાચીનતો સીસં કત્વા નિપજ્જાપેસું. અથ બોધિસત્તો સેતવરવારણો હુત્વા તતો અવિદૂરે એકો સુવણ્ણપબ્બતો, તત્થ ચરિત્વા તતો ઓરુય્હ રજતપબ્બતં અભિરુહિત્વા કનકવિમાનં પવિસિત્વા માતરં પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણપસ્સં ફાલેત્વા કુચ્છિં પવિટ્ઠસદિસો અહોસિ. ઇમં સુપિનં સન્ધાય એતં વુત્તં ‘‘બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્ત’’ન્તિ.

પઞ્ચ મહાસુપિનેતિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૯૬) મહન્તેહિ પુરિસેહિ પસ્સિતબ્બતો મહન્તાનઞ્ચ અત્થાનં નિમિત્તભાવતો મહાસુપિને. તે પન પઞ્ચ મહાસુપિને નેવ લોકિયમહાજનો પસ્સતિ, ન મહારાજાનો, ન ચક્કવત્તિરાજાનો, ન અગ્ગસાવકા, ન પચ્ચેકબુદ્ધા, ન સમ્માસમ્બુદ્ધા, એકો સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોયેવ પસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને’’તિ. અમ્હાકઞ્ચ પન બોધિસત્તો કદા તે સુપિને પસ્સીતિ? ‘‘સ્વે બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ ચાતુદ્દસિયં પક્ખસ્સ રત્તિવિભાયનકાલે પસ્સિ. કાલવસેન હિ દિવા દિટ્ઠો સુપિનો ન સમેતિ, તથા પઠમયામે મજ્ઝિમયામે ચ. પચ્છિમયામે બલવપચ્ચૂસે પન અસિતપીતસાયિતે સમ્માપરિણામગતે કાયસ્મિં ઓજાય પતિટ્ઠિતાય અરુણે ઉગ્ગચ્છમાને દિટ્ઠસુપિનો સમેતિ. ઇટ્ઠનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો ઇટ્ઠં પટિલભતિ, અનિટ્ઠનિમિત્તં પસ્સન્તો અનિટ્ઠં, તસ્મા બોધિસત્તોપિ સુપિનં પસ્સન્તો રત્તિવિભાયનકાલે પસ્સિ.

કે પન તે પઞ્ચ મહાસુપિનાતિ? તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો પઞ્ચ મહાસુપિના પાતુરહેસું (અ. નિ. ૫.૧૯૬) – અયં મહાપથવી મહાસયનં અહોસિ, હિમવા પબ્બતરાજા બિમ્બોહનં અહોસિ, પુરત્થિમે સમુદ્દે વામહત્થો ઓહિતો અહોસિ, પચ્છિમે સમુદ્દે દક્ખિણહત્થો ઓહિતો અહોસિ, દક્ખિણસમુદ્દે ઉભો પાદા ઓહિતા અહેસું, અયં પઠમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં દબ્બતિણસઙ્ખાતા તિરિયા નામ તિણજાતિ નઙ્ગલમત્તેન રત્તદણ્ડેન નાભિતો ઉગ્ગન્ત્વા તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ વિદત્થિમત્તં રતનમત્તં બ્યામમત્તં યટ્ઠિમત્તં ગાવુતમત્તં અડ્ઢયોજનમત્તં યોજનમત્તન્તિ એવં ઉગ્ગન્ત્વા અનેકયોજનસહસ્સં નભં આહચ્ચ ઠિતા અહોસિ, અયં દુતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં સેતા કિમી કણ્હસીસા પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વા યાવ જાણુમણ્ડલા પટિચ્છાદેસું, અયં તતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં ચત્તારો સકુણા નાનાવણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા પાદમૂલે નિપતિત્વા સબ્બસેતા સમ્પજ્જિંસુ, અયં ચતુત્થો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં બોધિસત્તો મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સ ઉપરૂપરિ ચઙ્કમતિ અલિપ્પમાનો મીળ્હેન, અયં પઞ્ચમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ. ઇમે પઞ્ચ મહાસુપિના.

તત્થ પઠમો અનુત્તરાય સમ્માસમ્બોધિયા પુબ્બનિમિત્તં, દુતિયો અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ દેવમનુસ્સેસુ સુપ્પકાસિતભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, તતિયો બહૂનં ઓદાતવસનાનં ગિહીનં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા સરણગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચતુત્થો ખત્તિયાદીનં ચતુન્નં વણ્ણાનં તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અનુત્તરવિમુત્તિસચ્છિકિરિયાય પુબ્બનિમિત્તં, પઞ્ચમો ચતુન્નં પચ્ચયાનં લાભિતાય તેસુ ચ અનુપલિત્તભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

અપિચ યં સો ચક્કવાળમહાપથવિં સિરિસયનભૂતં અદ્દસ, તં બુદ્ધભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં બિમ્બોહનં અદ્દસ, તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણબિમ્બોહનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં ચત્તારો હત્થપાદે સમુદ્દસ્સ ઉપરૂપરિભાગેન ગન્ત્વા ચક્કવાળમત્થકે ઠિતે અદ્દસ, તં ધમ્મચક્કસ્સ અપ્પટિવત્તિયભાવે પુબ્બનિમિત્તં. યં અત્તાનં ઉત્તાનકં નિપન્નં અદ્દસ, તં તીસુ ભવેસુ અવકુજ્જાનં સત્તાનં ઉત્તાનમુખભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા પસ્સન્તો વિય અહોસિ, તં દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં યાવ ભવગ્ગા એકાલોકં અહોસિ, તં અનાવરણઞાણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇતિ તંતંવિસેસાધિગમનિમિત્તભૂતે પઞ્ચ મહાસુપિને પસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને’’તિ.

કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિનેતિ –

‘‘ઉસભા રુક્ખા ગાવિયો ગવા ચ,

અસ્સો કંસો સિઙ્ગાલી ચ કુમ્ભો;

પોક્ખરણી ચ અપાકચન્દનં,

લાબૂનિ સીદન્તિ સિલા પ્લવન્તિ.

‘‘મણ્ડૂકિયો કણ્હસપ્પે ગિલન્તિ,

કાકં સુવણ્ણા પરિવારયન્તિ;

તસા વકા એળકાનં ભયા હી’’તિ. (જા. ૧.૧.૭૭) –

ઇમે સોળસ સુપિને પસ્સન્તો કોસલરાજા વિય.

૧. એકદિવસં કિર કોસલરાજા રત્તિં નિદ્દૂપગતો પચ્છિમયામે સોળસ સુપિને પસ્સિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.મહાસુપિનજાતકવણ્ણના). તત્થ ચત્તારો અઞ્જનવણ્ણા કાળઉસભા ‘‘યુજ્ઝિસ્સામા’’તિ ચતૂહિ દિસાહિ રાજઙ્ગણં આગન્ત્વા ‘‘ઉસભયુદ્ધં પસ્સિસ્સામા’’તિ મહાજને સન્નિપતિતે યુજ્ઝનાકારં દસ્સેત્વા નદિત્વા ગજ્જિત્વા અયુજ્ઝિત્વાવ પટિક્કન્તા. ઇમં પઠમં સુપિનં અદ્દસ.

૨. ખુદ્દકા રુક્ખા ચેવ ગચ્છા ચ પથવિં ભિન્દિત્વા વિદત્થિમત્તમ્પિ રતનમત્તમ્પિ અનુગ્ગન્ત્વાવ પુપ્ફન્તિ ચેવ ફલન્તિ ચ. ઇમં દુતિયં અદ્દસ.

૩. ગાવિયો તદહુજાતાનં વચ્છાનં ખીરં પિવન્તિયો અદ્દસ. અયં તતિયો સુપિનો.

૪. ધુરવાહે આરોહપરિણાહસમ્પન્ને મહાગોણે યુગપરમ્પરાય અયોજેત્વા તરુણે ગોદમ્મે ધુરે યોજેન્તે અદ્દસ, તે ધુરં વહિતું અસક્કોન્તા છડ્ડેત્વા અટ્ઠંસુ, સકટાનિ નપ્પવત્તિંસુ. અયં ચતુત્થો સુપિનો.

૫. એકં ઉભતોમુખં અસ્સં અદ્દસ, તસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ યવસીસં દેન્તિ, સો દ્વીહિપિ મુખેહિ ખાદતિ. અયં પઞ્ચમો સુપિનો.

૬. મહાજનો સતસહસ્સગ્ઘનકં સુવણ્ણપાતિં સમ્મજ્જિત્વા ‘‘ઇધ પસ્સાવં કરોહી’’તિ એકસ્સ જરસિઙ્ગાલસ્સ ઉપનામેસિ, તં તત્થ પસ્સાવં કરોન્તં અદ્દસ. અયં છટ્ઠો સુપિનો.

૭. એકો પુરિસો રજ્જું વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિપતિ, તેન નિસિન્નપીઠસ્સ હેટ્ઠા સયિતા છાતસિઙ્ગાલી તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ તં ખાદતિ. ઇમં સત્તમં સુપિનં અદ્દસ.

૮. રાજદ્વારે બહૂહિ તુચ્છકુમ્ભેહિ પરિવારેત્વા ઠપિતં એકં મહન્તં પૂરિતકુમ્ભં અદ્દસ, ચત્તારોપિ પન વણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ ચતૂહિ અનુદિસાહિ ચ ઘટેહિ ઉદકં આહરિત્વા પૂરિતકુમ્ભમેવ પૂરેન્તિ, પૂરિતપૂરિતં ઉદકં ઉત્તરિત્વા પલાયતિ, તેપિ પુનપ્પુનં તત્થેવ ઉદકં આસિઞ્ચન્તિ, તુચ્છકુમ્ભે ઓલોકેન્તાપિ નત્થિ. અયં અટ્ઠમો સુપિનો.

૯. એકં પઞ્ચપદુમસઞ્છન્નં ગમ્ભીરં સબ્બતોતિત્થં પોક્ખરણિં અદ્દસ, સમન્તતો દ્વિપદચતુપ્પદા ઓતરિત્વા તત્થ પાનીયં પિવન્તિ, તસ્સા મજ્ઝે ગમ્ભીરટ્ઠાને ઉદકં આવિલં, તીરપ્પદેસે દ્વિપદચતુપ્પદાનં અક્કમનટ્ઠાને અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલં. અયં નવમો સુપિનો.

૧૦. એકિસ્સાયેવ ચ કુમ્ભિયા પચ્ચમાનં ઓદનં અપાકં અદ્દસ, ‘‘અપાક’’ન્તિ વિચારેત્વા વિભજિત્વા ઠપિતં વિય તીહાકારેહિ પચ્ચમાનં એકસ્મિં પસ્સે અતિકિલિન્નો હોતિ, એકસ્મિં ઉત્તણ્ડુલો, એકસ્મિં સુપક્કોતિ. અયં દસમો સુપિનો.

૧૧. સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તે અદ્દસ. અયં એકાદસમો સુપિનો.

૧૨. તુચ્છલાબૂનિ ઉદકે સીદન્તાનિ અદ્દસ. અયં દ્વાદસમો સુપિનો.

૧૩. મહન્તમહન્તા કૂટાગારપ્પમાણા ઘનસિલા નાવા વિય ઉદકે પ્લવમાના અદ્દસ. અયં તેરસમો સુપિનો.

૧૪. ખુદ્દકમધુકપુપ્ફપ્પમાણા મણ્ડૂકિયો મહન્તે કણ્હસપ્પે વેગેન અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પલનાળે વિય છિન્દિત્વા મંસં ખાદિત્વા ગિલન્તિયો અદ્દસ. અયં ચુદ્દસમો સુપિનો.

૧૫. દસહિ અસદ્ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ગામગોચરં કાકં કઞ્ચનવણ્ણવણ્ણતાય ‘‘સુવણ્ણા’’તિ લદ્ધનામે સુવણ્ણરાજહંસે પરિવારેન્તે અદ્દસ. અયં પન્નરસમો સુપિનો.

૧૬. પુબ્બે દીપિનો એળકે ખાદન્તિ, તે પન એળકે દીપિનો અનુબન્ધિત્વા મુરામુરાતિ ખાદન્તે અદ્દસ, અથઞ્ઞે તસા વકા એળકે દૂરતોવ દિસ્વા તસિતા તાસપ્પત્તા હુત્વા એળકાનં ભયા પલાયિત્વા ગુમ્બગહનાનિ પવિસિત્વા નિલીયિંસુ. અયં સોળસમો સુપિનો.

૧. તત્થ અધમ્મિકાનં રાજૂનં અધમ્મિકાનઞ્ચ મનુસ્સાનં કાલે લોકે વિપરિવત્તમાને કુસલે ઓસન્ને અકુસલે ઉસ્સન્ને લોકસ્સ પરિહીનકાલે દેવો ન સમ્મા વસ્સિસ્સતિ, મેઘપાદા છિજ્જિસ્સન્તિ, સસ્સાનિ મિલાયિસ્સન્તિ, દુબ્ભિક્ખં ભવિસ્સતિ, વસ્સિતુકામા વિય ચતૂહિ દિસાહિ મેઘા ઉટ્ઠહિત્વા ઇત્થિકાહિ આતપે પત્થટાનં વીહિઆદીનં તેમનભયેન અન્તો પવેસિતકાલે પુરિસેસુ કુદાલપિટકે આદાય આળિબન્ધનત્થાય નિક્ખન્તેસુ વસ્સનાકારં દસ્સેત્વા ગજ્જિત્વા વિજ્જુલતા નિચ્છારેત્વા ઉસભા વિય અયુજ્ઝિત્વા અવસ્સિત્વાવ પલાયિસ્સન્તિ. અયં પઠમસ્સ વિપાકો.

૨. લોકસ્સ પરિહીનકાલે મનુસ્સાનં પરિત્તાયુકકાલે સત્તા તિબ્બરાગા ભવિસ્સન્તિ, અસમ્પત્તવયાવ કુમારિયો પુરિસન્તરં ગન્ત્વા ઉતુનિયો ચેવ ગબ્ભિનિયો ચ હુત્વા પુત્તધીતાહિ વડ્ઢિસ્સન્તિ. ખુદ્દકરુક્ખાનં પુપ્ફં વિય હિ તાસં ઉતુનિભાવો, ફલં વિય ચ પુત્તધીતરો ભવિસ્સન્તિ. અયં દુતિયસ્સ વિપાકો.

૩. મનુસ્સાનં જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મસ્સ નટ્ઠકાલે સત્તા માતાપિતૂસુ વા સસ્સુસસુરેસુ વા લજ્જં અનુપટ્ઠપેત્વા સયમેવ કુટુમ્બં સંવિદહન્તાવ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મહલ્લકાનં દાતુકામા દસ્સન્તિ, અદાતુકામા ન દસ્સન્તિ, મહલ્લકા અનાથા હુત્વા અસયંવસી દારકે આરાધેત્વા જીવિસ્સન્તિ તદહુજાતાનં વચ્છાનં ખીરં પિવન્તિયો મહાગાવિયો વિય. અયં તતિયસ્સ વિપાકો.

૪. અધમ્મિકરાજૂનં કાલે અધમ્મિકરાજાનો પણ્ડિતાનં પવેણિકુસલાનં કમ્મનિત્થરણસમત્થાનં મહામત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, ધમ્મસભાયં વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ પણ્ડિતે વોહારકુસલે મહલ્લકે અમચ્ચે ન ઠપેસ્સન્તિ. તબ્બિપરીતાનં પન તરુણતરુણાનં યસં દસ્સન્તિ, તથારૂપે એવ ચ વિનિચ્છયટ્ઠાને ઠપેસ્સન્તિ, તે રાજકમ્માનિ ચેવ યુત્તાયુત્તઞ્ચ અજાનન્તા નેવ તં યસં ઉક્ખિપિતું સક્ખિસ્સન્તિ, ન રાજકમ્માનિ નિત્થરિતું, તે અસક્કોન્તા કમ્મધુરં છડ્ડેસ્સન્તિ, મહલ્લકાપિ પણ્ડિતા અમચ્ચા યસં અલભન્તા કિચ્ચાનિ નિત્થરિતું સમત્થાપિ ‘‘કિં અમ્હાકં એતેહિ, મયં બાહિરકા જાતા, અબ્ભન્તરિકા તરુણદારકા જાનિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પન્નાનિ કમ્માનિ ન કરિસ્સન્તિ, એવં સબ્બથાપિ તેસં રાજૂનં હાનિયેવ ભવિસ્સતિ, ધુરં વહિતું અસમત્થાનં વચ્છદમ્માનં ધુરે યોજિતકાલો વિય, ધુરવાહાનઞ્ચ મહાગોણાનં યુગપરમ્પરાય અયોજિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં ચતુત્થસ્સ વિપાકો.

૫. અધમ્મિકરાજકાલેયેવ અધમ્મિકબાલરાજાનો અધમ્મિકે લોલમનુસ્સે વિનિચ્છયે ઠપેસ્સન્તિ, તે પાપપુઞ્ઞેસુ અનાદરા બાલા સભાયં નિસીદિત્વા વિનિચ્છયં દેન્તા ઉભિન્નમ્પિ અત્થપચ્ચત્થિકાનં હત્થતો લઞ્જં ગહેત્વા ખાદિસ્સન્તિ અસ્સો વિય દ્વીહિ મુખેહિ યવસીસં. અયં પઞ્ચમસ્સ વિપાકો.

૬. અધમ્મિકાયેવ વિજાતિરાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં આસઙ્કાય યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીને વડ્ઢેસ્સન્તિ, એવં મહાકુલાનિ દુગ્ગતાનિ ભવિસ્સન્તિ, લામકકુલાનિ ઇસ્સરાનિ. તે ચ કુલીના પુરિસા જીવિતું અસક્કોન્તા ‘‘ઇમે નિસ્સાય જીવિસ્સામા’’તિ અકુલીનાનં ધીતરો દસ્સન્તિ, ઇતિ તાસં કુલધીતાનં અકુલીનેહિ સદ્ધિં સંવાસો જરસિઙ્ગાલસ્સ સુવણ્ણપાતિયં પસ્સાવકરણસદિસો ભવિસ્સતિ. અયં છટ્ઠસ્સ વિપાકો.

૭. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઇત્થિયો પુરિસલોલા સુરાલોલા અલઙ્કારલોલા વિસિખાલોલા આમિસલોલા ભવિસ્સન્તિ દુસ્સીલા દુરાચારા. તા સામિકેહિ કસિગોરક્ખાદીનિ કમ્માનિ કત્વા કિચ્છેન કસિરેન સમ્ભતં ધનં જારેહિ સદ્ધિં સુરં પિવન્તિયો માલાગન્ધવિલેપનં ધારયમાના અન્તોગેહે અચ્ચાયિકમ્પિ કિચ્ચં અનોલોકેત્વા ગેહપરિક્ખેપસ્સ ઉપરિભાગેનપિ છિદ્દટ્ઠાનેહિપિ જારે ઉપધારયમાના સ્વે વપિતબ્બયુત્તકં બીજમ્પિ કોટ્ટેત્વા યાગુભત્તખજ્જકાનિ સજ્જેત્વા ખાદમાના વિલુમ્પિસ્સન્તિ હેટ્ઠાપીઠકનિપન્નકછાતકસિઙ્ગાલી વિય વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિત્તરજ્જું. અયં સત્તમસ્સ વિપાકો.

૮. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે લોકો પરિહાયિસ્સતિ, રટ્ઠં નિરોજં ભવિસ્સતિ, રાજાનો દુગ્ગતા કપણા ભવિસ્સન્તિ. યો ઇસ્સરો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભણ્ડાગારે સતસહસ્સમત્તા કહાપણા ભવિસ્સન્તિ, તે એવં દુગ્ગતા સબ્બે જનપદે અત્તનો કમ્મં કારયિસ્સન્તિ, ઉપદ્દુતા મનુસ્સા સકે કમ્મન્તે છડ્ડેત્વા રાજૂનંયેવ અત્થાય પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાનિ વપન્તા રક્ખન્તા લાયન્તા મદ્દન્તા પવેસેન્તા ઉચ્છુખેત્તાનિ કરોન્તા યન્તાનિ વાહેન્તા ફાણિતાદીનિ પચન્તા પુપ્ફારામે ફલારામે ચ કરોન્તા તત્થ તત્થ નિપ્ફન્નાનિ પુપ્ફફલાદીનિ આહરિત્વા રઞ્ઞો કોટ્ઠાગારમેવ પૂરેસ્સન્તિ, અત્તનો ગેહેસુ તુચ્છકોટ્ઠે ઓલોકેન્તાપિ ન ભવિસ્સન્તિ, તુચ્છતુચ્છકુમ્ભે અનોલોકેત્વા પૂરિતકુમ્ભપૂરણસદિસમેવ ભવિસ્સતિ. અયં અટ્ઠમસ્સ વિપાકો.

૯. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, છન્દાદિવસેન અગતિં ગચ્છન્તા રજ્જં કારેસ્સન્તિ, ધમ્મેન વિનિચ્છયં નામ ન દસ્સન્તિ, લઞ્જવિત્તકા ભવિસ્સન્તિ ધનલોલા, રટ્ઠવાસિકેસુ તેસં ખન્તિમેત્તાનુદ્દયં નામ ન ભવિસ્સતિ, કક્ખળા ફરુસા ઉચ્છુયન્તે ઉચ્છુગણ્ઠિકા વિય મનુસ્સે પીળેન્તા નાનપ્પકારં બલિં ઉપ્પાદેત્વા ધનં ગણ્હિસ્સન્તિ, મનુસ્સા બલિપીળિતા કિઞ્ચિ દાતું અસક્કોન્તા ગામનિગમાદયો છડ્ડેત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસ્સન્તિ, મજ્ઝિમજનપદો સુઞ્ઞો ભવિસ્સતિ, પચ્ચન્તો ઘનવાસો સેય્યથાપિ પોક્ખરણિયા મજ્ઝે ઉદકં આવિલં પરિયન્તે વિપ્પસન્નં. અયં નવમસ્સ વિપાકો.

૧૦. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તેસુ અધમ્મિકેસુ રાજયુત્તાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ નેગમજાનપદાપીતિ સમણબ્રાહ્મણે ઉપાદાય સબ્બે મનુસ્સા અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તતો તેસં આરક્ખદેવતા બલિપટિગ્ગાહિકદેવતા રુક્ખદેવતા આકાસટ્ઠકદેવતાતિ એવં દેવતાપિ અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે વાતા વિસમા ખરા વાયિસ્સન્તિ, તે આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ કમ્પેસ્સન્તિ, તેસુ કમ્પિતેસુ દેવતા કુપિતા દેવં વસ્સિતું ન દસ્સન્તિ, વસ્સમાનોપિ સકલરટ્ઠે એકપ્પહારેનેવ ન વસ્સિસ્સતિ, વસ્સમાનોપિ સબ્બત્થ કસિકમ્મસ્સ વા વપ્પકમ્મસ્સ વા ઉપકારો હુત્વા ન વસ્સિસ્સતિ. યથા ચ રટ્ઠે, એવં જનપદેપિ ગામેપિ એકતળાકસ્સરેપિ એકપ્પહારેનેવ ન વસ્સિસ્સતિ, તળાકસ્સ ઉપરિભાગે વસ્સન્તો હેટ્ઠાભાગે ન વસ્સિસ્સતિ, હેટ્ઠા વસ્સન્તો ઉપરિ ન વસ્સિસ્સતિ, એકસ્મિં ભાગે સસ્સં અતિવસ્સેન નસ્સિસ્સતિ, એકસ્મિં અવસ્સન્તો મિલાયિસ્સતિ, એકસ્મિં સમ્મા વસ્સમાનો સમ્પાદેસ્સતિ, એવં એકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જે વુત્તા સસ્સા તિપ્પકારા ભવિસ્સન્તિ એકકુમ્ભિયા ઓદનો વિય. અયં દસમસ્સ વિપાકો.

૧૧. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે સાસને પરિહાયન્તે પચ્ચયલોલા અલજ્જિકા બહૂ ભિક્ખૂ ભવિસ્સન્તિ, તે ભગવતા પચ્ચયલોલુપ્પં નિમ્મથેત્વા કથિતધમ્મદેસનં ચીવરાદિચતુપચ્ચયહેતુ પરેસં દેસેસ્સન્તિ, પચ્ચયેહિ મુચ્છિત્વા નિરત્થકપક્ખે ઠિતા નિબ્બાનાભિમુખં કત્વા દેસેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, કેવલં ‘‘પદબ્યઞ્જનસમ્પત્તિઞ્ચેવ મધુરસદ્દઞ્ચ સુત્વા મહગ્ઘાનિ ચીવરાનિ દસ્સન્તિ’’ઇચ્ચેવં દેસેસ્સન્તિ. અપરે અન્તરવીથિચતુક્કરાજદ્વારાદીસુ નિસીદિત્વા કહાપણઅડ્ઢકહાપણપાદમાસકરૂપાદીનિપિ નિસ્સાય દેસેસ્સન્તિ. ઇતિ ભગવતા નિબ્બાનગ્ઘનકં કત્વા દેસિતં ધમ્મં ચતુપચ્ચયત્થાય ચેવ કહાપણઅડ્ઢકહાપણાદિઅત્થાય ચ વિક્કિણિત્વા દેસેન્તા સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તા વિય ભવિસ્સન્તિ. અયં એકાદસમસ્સ વિપાકો.

૧૨. અધમ્મિકરાજકાલે લોકે વિપરિવત્તન્તેયેવ રાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીનાનઞ્ઞેવ દસ્સન્તિ, તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, ઇતરે દલિદ્દા. રાજસમ્મુખેપિ રાજદ્વારેપિ અમચ્ચસમ્મુખેપિ વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ તુચ્છલાબુસદિસાનં અકુલીનાનંયેવ કથા ઓસીદિત્વા ઠિતા વિય નિચ્ચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા ભવિસ્સતિ, સઙ્ઘસન્નિપાતેપિ સઙ્ઘકમ્મગણકમ્મટ્ઠાનેસુ ચેવ પત્તચીવરપરિવેણાદિવિનિચ્છયટ્ઠાનેસુ ચ દુસ્સીલાનં પાપપુગ્ગલાનંયેવ કથા નિય્યાનિકા ભવિસ્સતિ, ન લજ્જિભિક્ખૂનન્તિ એવં સબ્બથાપિ તુચ્છલાબૂનં સીદનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં દ્વાદસમસ્સ વિપાકો.

૧૩. તાદિસેયેવ કાલે અધમ્મિકરાજાનો અકુલીનાનં યસં દસ્સન્તિ, તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના દુગ્ગતા. તેસુ ન કેચિ ગારવં કરિસ્સન્તિ, ઇતરેસુયેવ કરિસ્સન્તિ, રાજસમ્મુખે વા અમચ્ચસમ્મુખે વા વિનિચ્છયટ્ઠાને વા વિનિચ્છયકુસલાનં ઘનસિલાસદિસાનં કુલપુત્તાનં કથા ન ઓગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ. તેસુ કથેન્તેસુ ‘‘કિં ઇમે કથેન્તી’’તિ ઇતરે પરિહાસમેવ કરિસ્સન્તિ, ભિક્ખુસન્નિપાતેપિ વુત્તપ્પકારેસુ ઠાનેસુ નેવ પેસલે ભિક્ખૂ ગરુકાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તિ, નાપિ નેસં કથા પરિયોગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ, સિલાનં પ્લવકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં તેરસમસ્સ વિપાકો.

૧૪. લોકે પરિહાયન્તેયેવ મનુસ્સા તિબ્બરાગાદિજાતિકા કિલેસાનુવત્તકા હુત્વા તરુણતરુણાનં અત્તનો ભરિયાનં વસે વત્તિસ્સન્તિ, ગેહે દાસકમ્મકરાદયોપિ ગોમહિંસાદયોપિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણમ્પિ સબ્બં તાસંયેવ આયત્તં ભવિસ્સતિ, ‘‘અસુકહિરઞ્ઞસુવણ્ણં વા પરિચ્છેદાદિજાતં વા કહ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘યત્થ વા તત્થ વા હોતુ, કિં તુય્હિમિના બ્યાપારેન, ત્વં મય્હં ઘરે સન્તં વા અસન્તં વા જાનિતુકામો જાતો’’તિ વત્વા નાનપ્પકારેહિ અક્કોસિત્વા મુખસત્તીહિ કોટ્ટેત્વા દાસચેટકં વિય વસે કત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયં પવત્તેસ્સન્તિ, એવં મધુકપુપ્ફપ્પમાણમણ્ડૂકપોતિકાનં આસીવિસે કણ્હસપ્પે ગિલનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં ચુદ્દસમસ્સ વિપાકો.

૧૫. દુબ્બલરાજકાલે રાજાનો હત્થિસિપ્પાદીસુ અકુસલા યુદ્ધેસુ અવિસારદા ભવિસ્સન્તિ, તે અત્તનો રાજાધિપચ્ચં આસઙ્કમાના સમાનજાતિકાનં કુલપુત્તાનં ઇસ્સરિયં અદત્વા અત્તનો પાદમૂલિકન્હાપકકપ્પકાદીનં દસ્સન્તિ, જાતિગોત્તસમ્પન્ના કુલપુત્તા રાજકુલે પતિટ્ઠં અલભમાના જીવિકં કપ્પેતું અસમત્થા હુત્વા ઇસ્સરિયટ્ઠાને જાતિગોત્તહીને અકુલીને ઉપટ્ઠહન્તા વિચરિસ્સન્તિ, સુવણ્ણરાજહંસેહિ કાકસ્સ પરિવારિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં પન્નરસમસ્સ વિપાકો.

૧૬. અધમ્મિકરાજકાલેયેવ ચ અકુલીનાવ રાજવલ્લભા ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના અપ્પઞ્ઞાતા દુગ્ગતા. તે રાજવલ્લભા રાજાનં અત્તનો કથં ગાહાપેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ બલવન્તો હુત્વા દુબ્બલાનં પવેણિઆગતાનિ ખેત્તવત્થુઆદીનિ ‘‘અમ્હાકં સન્તકાનિ એતાની’’તિ અભિયુઞ્જિત્વા તે ‘‘ન તુમ્હાકં, અમ્હાક’’ન્તિ આગન્ત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ વિવદન્તે વેત્તલતાદીહિ પહારાપેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા અપકડ્ઢાપેત્વા ‘‘અત્તનો પમાણં ન જાનાથ, અમ્હેહિ સદ્ધિં વિવદથ, ઇદાનિ વો રઞ્ઞો કથેત્વા હત્થપાદચ્છેદાદીનિ કારેસ્સામા’’તિ સન્તજ્જેસ્સન્તિ, તે તેસં ભયેન અત્તનો સન્તકાનિ ખેત્તવત્થૂનિ ‘‘તુમ્હાકંયેવ તાનિ, ગણ્હથા’’તિ નિય્યાતેત્વા અત્તનો ગેહાનિ પવિસિત્વા ભીતા નિપજ્જિસ્સન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ પેસલે ભિક્ખૂ યથારુચિ વિહેઠેસ્સન્તિ, પેસલા ભિક્ખૂ પટિસરણં અલભમાના અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગહનટ્ઠાનેસુ નિલીયિસ્સન્તિ, એવં હીનજચ્ચેહિ ચેવ પાપભિક્ખૂહિ ચ ઉપદ્દુતાનં જાતિમન્તકુલપુત્તાનઞ્ચેવ પેસલભિક્ખૂનઞ્ચ એળકાનં ભયેન તસવકાનં પલાયનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં સોળસમસ્સ વિપાકો. એવં તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પુબ્બનિમિત્તભૂતે સોળસ સુપિને પસ્સિ. તેન વુત્તં – ‘‘કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિને’’તિ. એત્થ ચ પુબ્બનિમિત્તતો અત્તનો અત્થાનત્થનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો અત્તનો કમ્માનુભાવેન પસ્સતિ, કોસલરાજા વિય લોકસ્સ અત્થાનત્થનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો પન સબ્બસત્તસાધારણકમ્માનુભાવેન પસ્સતીતિ વેદિતબ્બં.

કુદ્ધા હિ દેવતાતિ નાગમહાવિહારે મહાથેરસ્સ કુદ્ધા દેવતા વિય. રોહણે કિર નાગમહાવિહારે મહાથેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનપલોકેત્વાવ એકં નાગરુક્ખં છિન્દાપેસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા થેરસ્સ કુદ્ધા પઠમમેવ નં સચ્ચસુપિનેન પલોભેત્વા પચ્છા ‘‘ઇતો તે સત્તદિવસમત્થકે ઉપટ્ઠાકો રાજા મરિસ્સતી’’તિ સુપિને આરોચેસિ. થેરો તં કથં આહરિત્વા રાજોરોધાનં આચિક્ખિ. તા એકપ્પહારેનેવ મહાવિરવં વિરવિંસુ. રાજા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિ. તા ‘એવં થેરેન વુત્ત’’ન્તિ આરોચયિંસુ. રાજા દિવસે ગણાપેત્વા સત્તાહે વીતિવત્તે થેરસ્સ હત્થપાદે છિન્દાપેસિ. એકન્તસચ્ચમેવ હોતીતિ ફલસ્સ સચ્ચભાવતો વુત્તં, દસ્સનં પન વિપલ્લત્થમેવ. તેનેવ પહીનવિપલ્લાસા પુબ્બનિમિત્તભૂતમ્પિ સુપિનં ન પસ્સન્તિ, દ્વીહિ તીહિ વા કારણેહિ કદાચિ સુપિનં પસ્સન્તીતિ આહ ‘‘સંસગ્ગભેદતો’’તિ. ‘‘અસેક્ખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા’’તિ વચનતો ચતુન્નમ્પિ કારણાનં વિપલ્લાસો એવ મૂલકારણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તન્તિ સુપિનકાલે પવત્તં ભવઙ્ગચિત્તં. રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણન્તિ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તતો અઞ્ઞં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં ન હોતિ. ઈદિસાનીતિ પચ્ચક્ખતો અનુભૂતપુબ્બપરિકપ્પિતરૂપાદિઆરમ્મણાનિ ચેવ રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચ. સબ્બોહારિકચિત્તેનાતિ પકતિચિત્તેન. દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તોતિ કુસલાકુસલસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો. આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણેતિ ઇદં યાવ તદારમ્મણુપ્પત્તિ, તાવ પવત્તં ચિત્તવારં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સુપિનેનેવ દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મેતિ કથનકાલે પન અબ્યાકતોયેવ આવજ્જનમત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો’’તિ વદન્તિ. એવં વદન્તેહિ પઞ્ચદ્વારે દુતિયમોઘવારે વિય મનોદ્વારેપિ આવજ્જનં દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં એકચિત્તક્ખણિકસ્સ આવજ્જનસ્સ ઉપ્પત્તિયં ‘‘દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે’’તિ કપ્પનાય અસમ્ભવતો.

એત્થ ચ ‘‘સુપિનન્તેપિ તદારમ્મણવચનતો પચ્ચુપ્પન્નવસેન વા અતીતવસેન વા સભાવધમ્માપિ સુપિનન્તે આરમ્મણં હોન્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘યદિપિ સુપિનન્તે વિભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠિતે રૂપાદિવત્થુમ્હિ તદારમ્મણં વુત્તં, તથાપિ સુપિનન્તે ઉપટ્ઠિતનિમિત્તસ્સ પરિકપ્પવસેન ગહેતબ્બતાય દુબ્બલભાવતો દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવપ્પત્તિતો તન્નિસ્સિતં હદયવત્થુ ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તતો તન્નિસ્સિતાપિ ચિત્તુપ્પત્તિ ન સુપ્પસન્ના અસુપ્પસન્નવટ્ટિનિસ્સિતદીપપ્પભા વિય, તસ્મા દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ એત્થ દુબ્બલહદયવત્થુકત્તા’’તિ અત્થં વદન્તિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

સુપિનન્તચેતનાતિ મનોદ્વારિકજવનવસેન પવત્તા સુપિનન્તે ચેતના. સુપિનઞ્હિ પસ્સન્તો મનોદ્વારિકેનેવ જવનેન પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. પટિબુજ્ઝન્તો ચ મનોદ્વારિકેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. નિદ્દાયન્તસ્સ હિ મહાવટ્ટિં જાલેત્વા દીપે ચક્ખુસમીપં ઉપનીતે પઠમં ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેતિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ, અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ, તેન ચિત્તેન ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને આલોકો’’તિ જાનાતિ. તથા નિદ્દાયન્તસ્સ કણ્ણસમીપે તૂરિયેસુ પગ્ગહિતેસુ ઘાનસમીપે સુગન્ધેસુ વા દુગ્ગન્ધેસુ વા પુપ્ફેસુ ઉપનીતેસુ મુખે સપ્પિમ્હિ વા ફાણિતે વા પક્ખિત્તે પિટ્ઠિયં પાણિના પહારે દિન્ને પઠમં સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેન્તિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ, અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તિ, તતો સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ, તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને સદ્દો, સઙ્ખસદ્દો ભેરિસદ્દો’’તિ વા ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને ગન્ધો, મૂલગન્ધો સારગન્ધો’’તિ વા ‘‘કિં ઇદં મય્હં મુખે પક્ખિત્તં, સપ્પિ ફાણિત’’ન્તિ વા ‘‘કેનમ્હિ પિટ્ઠિયં પહટો, અતિથદ્ધો મે પહારો’’તિ વા વત્તા હોતિ, એવં મનોદ્વારિકજવનેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. સુપિનમ્પિ તેનેવ પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન.

અસ્સાતિ અસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ. નનુ ચ અયુત્તોયં નિદ્દેસો ‘‘સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સા’’તિ. ન હિ આપત્તિનિકાયસ્સ આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ સઙ્ઘો ઇચ્છિતો, કિઞ્ચરહિ વુટ્ઠાનસ્સાતિ ઇમં ચોદનં મનસિ સન્નિધાય યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા અધિપ્પાયં વિવરન્તો ‘‘કિં વુત્તં હોતી’’તિઆદિમાહ. આપત્તિતો વુટ્ઠાનસ્સ આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતો સઙ્ઘો આપત્તિયાવ ઇચ્છિતો નામ હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. આપત્તિવુટ્ઠાનન્તિ આપત્તિતો વુટ્ઠાનં, અનાપત્તિકભાવૂપગમનન્તિ અત્થો. વચનકારણન્તિ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ એવં વચને કારણં. સમુદાયે નિરુળ્હો નિકાય-સદ્દો તદેકદેસે પવત્તમાનોપિ તાય એવ રુળ્હિયા પવત્તતીતિ આહ રુળીસદ્દેનાતિ. અથ વા કિઞ્ચિ નિમિત્તં ગહેત્વા સતિપિ અઞ્ઞસ્મિં તંનિમિત્તયુત્તે કિસ્મિઞ્ચિદેવ વિસયે સમ્મુતિયા ચિરકાલતાવસેન નિમિત્તવિરહેપિ પવત્તનિરુળ્હો રુળ્હી નામ. યથા મહિયં સેતીતિ મહિંસો, ગચ્છતીતિ ગોતિ, એવં નિકાય-સદ્દસ્સપિ રુળ્હિભાવો વેદિતબ્બો. એકસ્મિમ્પિ વિસિટ્ઠે સતિપિ સામઞ્ઞા વિય સમુદાયે પવત્તવોહારો અવયવેપિ પવત્તતીતિ આહ અવયવે સમૂહવોહારેન વાતિ. નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સાતિ વીમંસાધિપ્પાયસ્સ.

૨૩૮-૨૩૯. લોમા એતેસં સન્તીતિ લોમસા, બહુલોમાતિ વુત્તં હોતિ. અરોગો ભવિસ્સામીતિ રાગપરિળાહવૂપસમતો નિરોગો ભવિસ્સામિ. મોચનેનાતિ મોચનત્થાય ઉપક્કમકરણેન. ઉપક્કમકરણઞ્હેત્થ મોચનન્તિ અધિપ્પેતં મોચેતિ એતેનાતિ કત્વા. બીજં ભવિસ્સતીતિ ચોળગ્ગહણાદિકમ્મં સન્ધાય વુત્તં.

૨૪૦. દ્વે આપત્તિસહસ્સાનીતિ ખણ્ડચક્કાદિભેદં અનામસિત્વા વુત્તં, ઇચ્છન્તેન પન ખણ્ડચક્કાદિભેદેનપિ આપત્તિગણના કાતબ્બા. મિસ્સકચક્કન્તિ ઉભતોવડ્ઢનકં સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ચ નીલઞ્ચ પીતકઞ્ચાતિઆદિના એકક્ખણે અનેકવણ્ણાનં મોચનાધિપ્પાયવચનં યથાધિપ્પાયેન મોચનં ભવતુ વા મા વા, ઇમિનાપિ અધિપ્પાયેન ઉપક્કમિત્વા મોચેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થં. ન હિ એકસ્મિં ખણે નીલાદીનં સબ્બેસમ્પિ મુત્તિ સમ્ભવતિ. અઞ્ઞં વદતીતિ અત્તનો દોસં ઉજું વત્તું અસક્કોન્તો પુન પુટ્ઠો અઞ્ઞં ભણતિ.

મોચનસ્સાદોતિ મોચનસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તઅસ્સાદો. તેનેવ ‘‘મોચેતું અસ્સાદો મોચનસ્સાદો’’તિ વુત્તં. ગેહસ્સિતપેમન્તિ એત્થ ગેહ-સદ્દેન ગેહે ઠિતા માતુભગિનીઆદયો અજ્ઝત્તિકઞાતકા ગહિતા. તેસુ માતુપેમાદિવસેન ઉપ્પન્નો સિનેહો ગેહસ્સિતપેમં, અઞ્ઞત્થ પન ગેહસ્સિતપેમન્તિ પઞ્ચકામગુણિકરાગો વુચ્ચતિ. સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેનાતિ રાગસમ્પયુત્તસુખવેદનામુખેન. એકેન પદેનાતિ ગેહસ્સિતપેમ-પદેન.

તથેવાતિ મોચનસ્સાદચેતનાય એવ. પુબ્બભાગે મોચનસ્સાદવસેન કતપ્પયોગં અવિજહિત્વાવ સયિતત્તા ‘‘સચે પન…પે… સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વુત્તં. પુન સુદ્ધચિત્તે ઉપ્પન્ને તસ્સ પયોગસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ‘‘સુદ્ધચિત્તો…પે… અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. જગ્ગનત્થાયાતિ ધોવનત્થાય. અનોકાસન્તિ અઙ્ગજાતપ્પદેસં.

૨૬૩-૨૬૪. ગેહસ્સિતકામવિતક્કન્તિ પઞ્ચકામગુણસન્નિસ્સિતં કામવિતક્કં. વત્થિં દળ્હં ગહેત્વાતિ અઙ્ગજાતસ્સ અગ્ગે પસ્સાવનિગ્ગમનટ્ઠાને ચમ્મં દળ્હં ગહેત્વા. નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો ‘‘મોચનસ્સાદાધિપ્પાયસ્સપિ મુત્તે અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

૨૬૫. ‘‘એહિ મે ત્વં, આવુસો, સામણેરાતિ આણત્તિયા અઞ્ઞેન કતોપિ પયોગો અત્તનાવ કતો નામ હોતીતિ કત્વા આપત્તિ વુત્તા. યદિ પન અનાણત્તો સયમેવ કરોતિ, અઙ્ગપારિપૂરિયા અભાવતો અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ. સુત્તસામણેરવત્થુસ્મિં અસુચિમ્હિ મુત્તેપિ અઙ્ગજાતસ્સ ગહણપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, ન પન મુત્તપચ્ચયા.

૨૬૬. કાયત્થમ્ભનવત્થુસ્મિં ચલનવસેન યથા અઙ્ગજાતેપિ ઉપક્કમો સમ્ભવતિ, તથાપિ વિજમ્ભિતત્તા આપત્તિ વુત્તા. ‘‘પચ્છતો વા’’તિ વચનતો ઉભોસુ પસ્સેસુ કટિયં ઊરુપ્પદેસોપિ ગહિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં, તસ્મા ઉભોસુપિ પસ્સેસુ ઠત્વા ઇમસ્મિં ઓકાસે નિમિત્તન્તિ ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સપિ આપત્તિયેવ. ‘‘અઙ્ગજાત’’ન્તિ વચનતો નિમિત્તન્તિ પસ્સાવમગ્ગોવ વુત્તો. ઉમ્મીલનનિમીલનવસેન પન ન કારેતબ્બોતિ ઉમ્મીલનનિમીલનપ્પયોગવસએન આપત્તિભેદો ન કારેતબ્બોતિ અત્થો. અનેકક્ખત્તુમ્પિ ઉમ્મીલેત્વા નિમીલેત્વા ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ એકમેવ દુક્કટન્તિ વુત્તં હોતિ. અક્ખીનિ અવિપ્ફન્દેત્વા અભિમુખં સમ્પત્તસ્સ માતુગામસ્સ નિમિત્તોલોકનેપિ આપત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘દારુધીતલિકલેપચિત્તાનં અઙ્ગજાતુપનિજ્ઝાનેપિ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ.

૨૬૭. પુપ્ફાવલીતિ કીળાવિસેસસ્સાધિવચનં. તં કીળન્તા નદીઆદીસુ છિન્નતટં ઉદકેન ચિક્ખલ્લં કત્વા તત્થ ઉભો પાદે પસારેત્વા નિસિન્ના પપતન્તિ. ‘‘પુપ્ફાવલિય’’ન્તિપિ પાઠો. પવેસેન્તસ્સાતિ દ્વિકમ્મકત્તા વાલિકં અઙ્ગજાતન્તિ ઉભયત્થાપિ ઉપયોગવચનં કતં. વાલિકન્તિ વાલિકાયાતિ અત્થો. ચેતના, ઉપક્કમો, મુચ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૯. દુતિયે યેસુ વિવટેસુ અન્ધકારો હોતિ, તાનિ વિવરન્તોતિ બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિતુકામો એવમકાસિ. તેન કતસ્સપિ વિપ્પકારસ્સ અત્તનિ કતત્તા ‘‘અત્તનો વિપ્પકાર’’ન્તિ વુત્તં. ઉળારત્તતાતિ ઉળારચિત્તતા, પણીતાધિમુત્તતાતિ વુત્તં હોતિ.

૨૭૦. ઓતિણ્ણોતિ ઇદં કમ્મસાધનં કત્તુસાધનં વા હોતીતિ તદુભયવસેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યક્ખાદીહિ વિય સત્તા’’તિઆદિમાહ. અસમપેક્ખિત્વાતિ યથાસભાવં અનુપપરિક્ખિત્વા, યથા તે રતિજનકા રૂપાદયો વિસયા અનિચ્ચદુક્ખાસુભાનત્તાકારેન અવત્થિતા, તથા અપસ્સિત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૨૭૧. સઞ્ઞમવેલન્તિ સીલમરિયાદં. આચારોતિ આચરણં હત્થગહણાદિકિરિયા. અસ્સાતિ ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ પદસ્સ.

૨૭૩. એતેસં પદાનં વસેનાતિ આમસનાદિપદાનં વસેન. ઇતો ચિતો ચ…પે… સઞ્ચોપેતીતિ અત્તનો હત્થં વા કાયં વા તિરિયં ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચારેતિ. ‘‘કાયતો અમોચેત્વાવાતિ વચનતો મત્થકતો પટ્ઠાય હત્થં ઓતારેન્તસ્સ કાયતો મોચેત્વા નિવત્થસાટકૂપરિ ઓમસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, સાટકતો ઓતારેત્વા જઙ્ઘતો પટ્ઠાય કાયં ઓમસન્તસ્સ પુન સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વદન્તિ.

દ્વાદસસુપિ આમસનાદિપ્પયોગેસુ એકેકસ્મિં પયોગે કાયતો અમોચિતે એકેકાવ આપત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘મૂલગ્ગહણમેવ પમાણ’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ એકેન હત્થેન કાયં ગહેત્વા ઇતરેન હત્થેન કાયપરામસનં સન્ધાય વુત્તં. એકેન પન હત્થેન કાયપટિબદ્ધં ગહેત્વા ઇતરેન તત્થ તત્થ કાયં પરામસતો પયોગગણનાય આપત્તિ. અયં પન સઙ્ઘાદિસેસો ન કેવલં વત્થુવસેનેવ, અપિચ સઞ્ઞાવસેનપીતિ આહ ‘‘ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ. પાળિયં તિરચ્છાનગતો ચ હોતીતિ એત્થ તિરચ્છાનગતિત્થિયા તિરચ્છાનગતપુરિસસ્સ ચ ગહણં વેદિતબ્બં.

સમસારાગોતિ કાયસંસગ્ગરાગેન એકસદિસરાગો. પુરિમનયેનેવાતિ રજ્જુવત્થાદીહિ પરિક્ખિપિત્વા ગહણે વુત્તનયેન. પુન પુરિમનયેનેવાતિ સમસારાગો વુત્તો. અનન્તરનયેનેવાતિ કાયપટિબદ્ધઆમસનનયેન. વેણિગ્ગહણેન લોમાનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા લોમાનં ફુસનેપિ સઙ્ઘાદિસેસો વુત્તો. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પકાસેતુકામો ‘‘ઉપાદિન્નકેન હી’’તિઆદિમાહ.

યથાનિદ્દિટ્ઠનિદ્દેસેતિ યથાવુત્તકાયસંસગ્ગનિદ્દેસે. તેનાતિ તેન યથાવુત્તકારણેન. સઞ્ઞાય વિરાગિતમ્હીતિ સઞ્ઞાય વિરદ્ધાય. લિઙ્ગબ્યત્તયેન ‘‘વિરાગિતમ્હી’’તિ વુત્તં. ઇમં નામ વત્થુન્તિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે આગતં સન્ધાય વદતિ. અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ વત્થું સન્ધાય વદતીતિપિ કેચિ. સારત્તન્તિ કાયસંસગ્ગરાગેન સારત્તં. વિરત્તન્તિ કાયસંસગ્ગરાગરહિતં માતુભગિનીઆદિં સન્ધાય વદતિ. ‘‘વિરત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વિરત્તં ગણ્હિ, દુક્કટન્તિ માતુપેમાદિવસેન ગહણે દુક્કટં વુત્તં.

ઇમાય પાળિયા સમેતીતિ સમ્બન્ધો. કથં સમેતીતિ ચે? યદિ હિ ‘‘ઇત્થિયા કાયપટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને ઇત્થિસઞ્ઞા વિરાગિતા ભવેય્ય, કાયપટિબદ્ધગ્ગહણે થુલ્લચ્ચયં વદન્તેન ભગવતા ‘‘ઇત્થી ચ હોતિ ઇત્થિસઞ્ઞી ચા’’તિ ન વત્તબ્બં સિયા, વુત્તઞ્ચ, તસ્મા ‘‘ઇત્થિયા કાયપટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામી’’તિ કાયં ગણ્હન્તસ્સ ઇત્થિસઞ્ઞા વિરાગિતા નામ ન હોતીતિ ‘‘કાયપટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામીતિ કાયં ગણ્હન્તો યથાવત્થુકમેવ આપજ્જતી’’તિ મહાસુમત્થેરેન વુત્તવાદો ઇમાય પાળિયા સમેતિ. યો પનેત્થ ‘‘સતિપિ ઇત્થિસઞ્ઞાય કાયપટિબદ્ધં ગણ્હન્તસ્સ ગહણસમયે ‘કાયપટિબદ્ધં ગણ્હિસ્સામી’તિ સઞ્ઞં ઠપેત્વા ‘ઇત્થિં ગણ્હામી’તિ સઞ્ઞાય અભાવતો વત્થુસઞ્ઞાનં ભિન્નત્તા અયુત્ત’’ન્તિ વદેય્ય, સો પુચ્છિતબ્બો ‘‘કિં કાયપટિબદ્ધં વત્થાદિં ગણ્હન્તો ઇત્થિયા રાગેન ગણ્હાતિ, ઉદાહુ વત્થાદીસુ રાગેના’’તિ. યદિ ‘‘વત્થાદીસુ રાગેન ગણ્હાતી’’તિ વદેય્ય, ઇત્થિયા કાયપટિબદ્ધં અહુત્વા અઞ્ઞત્થ ઠિતં વત્થાદિં ગણ્હન્તસ્સપિ થુલ્લચ્ચયં સિયા, તસ્મા ઇત્થી ઇત્થિસઞ્ઞા સારત્તભાવો ગહણઞ્ચાતિ અઙ્ગપારિપૂરિસબ્ભાવતો મહાસુમત્થેરવાદોવ યુત્તવાદો. અટ્ઠકથાવિનિચ્છયેહિ ચ સમેતીતિ એત્થાપિ અયમધિપ્પાયો – યદિ સઞ્ઞાવિરાગેન વિરાગિતં નામ સિયા, ‘‘સમ્બહુલા ઇત્થિયો બાહાહિ પરિક્ખિપિત્વા ગણ્હામી’’તિ એવંસઞ્ઞિસ્સ ‘‘મજ્ઝગતિત્થિયો કાયપટિબદ્ધેન ગણ્હામી’’તિ એવરૂપાય સઞ્ઞાય અભાવતો મજ્ઝગતાનં વસેન થુલ્લચ્ચયં ન સિયા, એવં સન્તેપિ અટ્ઠકથાય થુલ્લચ્ચયસ્સ વુત્તત્તા સઞ્ઞાવિરાગેન વિરાગિતં નામ ન હોતીતિ અયમત્થો સિદ્ધોયેવાતિ. નીલેન દુવિઞ્ઞેય્યસભાવતો કાળિત્થી વુત્તા.

૨૭૯. સેવનાધિપ્પાયોતિ ફસ્સસુખસેવનાધિપ્પાયો. ઇત્થિયા કાયેન ભિક્ખુસ્સ કાયપટિબદ્ધામસનવારેપિ ફસ્સં પટિવિજાનાતીતિ ઇદં અત્તનો કાયપટિબદ્ધામસનેપિ કાયસમ્બન્ધસભાવતો વુત્તં. એત્થાતિ નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયવારે. મોક્ખાધિપ્પાયોતિ એત્થ પઠમં કાયસંસગ્ગરાગે સતિપિ પચ્છા મોક્ખાધિપ્પાયસ્સ અનાપત્તિ.

૨૮૧. પારિપન્થિકાતિ વિલુમ્પનિકા, અન્તરાયિકાતિ વુત્તં હોતિ. નદીસોતેન વુય્હમાનં માતરન્તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં, અઞ્ઞાસુપિ પન ઇત્થીસુ કારુઞ્ઞાધિપ્પાયેન માતરિ વુત્તનયેન પટિપજ્જન્તસ્સ નેવત્થિ દોસોતિ વદન્તિ. ‘‘માતર’’ન્તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞાસં ન વટ્ટતીતિ વદન્તાપિ અત્થિ. તિણણ્ડુપકન્તિ હિરીવેરાદિમૂલેહિ કતચુમ્બટકં. તાલપણ્ણમુદ્દિકન્તિ તાલપણ્ણેહિ કતઅઙ્ગુલિમુદ્દિકં. પરિવત્તેત્વાતિ અત્તનો નિવાસનપારુપનભાવતો અપનેત્વા, ચીવરત્થાય અપનામેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ચીવરત્થાય પાદમૂલે ઠપેતિ, વટ્ટતીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, પચ્ચત્થરણવિતાનાદિઅત્થમ્પિ વટ્ટતિયેવ, પૂજાદિઅત્થં તાવકાલિકમ્પિ ગહેતું વટ્ટતિ.

ઇત્થિસણ્ઠાનેન કતન્તિ એત્થ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો પારાજિકવત્થુભૂતતિરચ્છાનગતિત્થીનમ્પિ અનામાસભાવતો તાદિસં ઇત્થિસણ્ઠાનેન કતં તિરચ્છાનગતરૂપમ્પિ અનામાસન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ભિક્ખુનીહિ પટિમારૂપં આમસિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ આચરિયા. ઇત્થિરૂપાનિ દસ્સેત્વા કતં વત્થઞ્ચ પચ્ચત્થરણઞ્ચ ભિત્તિઞ્ચ ઇત્થિરૂપં અનામસિત્વા ગણ્હિતું વટ્ટતિ. ભિન્દિત્વાતિ એત્થ હત્થેન અગ્ગહેત્વાવ કેનચિદેવ દણ્ડાદિના ભિન્દિતબ્બં. એત્થ ચ ‘‘અનામાસમ્પિ હત્થેન અપરામસિત્વા દણ્ડાદિના કેનચિ ભિન્દિતું વટ્ટતી’’તિ ઇધ વુત્તત્તા ‘‘પંસુકૂલં ગણ્હન્તેન માતુગામસરીરેપિ સત્થાદીહિ વણં કત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા ચ ગહિતમણ્ડૂકસપ્પિનિં દણ્ડાદીહિ નિપ્પીળેત્વા મણ્ડૂકં વિસ્સજ્જાપેતું વટ્ટતિ.

મગ્ગં અધિટ્ઠાયાતિ મગ્ગે ગચ્છામીતિ એવં મગ્ગસઞ્ઞી હુત્વાતિ અત્થો. કીળન્તેનાતિ ઇદં ગિહિસન્તકં સન્ધાય વુત્તં, ભિક્ખુસન્તકં પન યેન કેનચિ અધિપ્પાયેન અનામસિતબ્બમેવ દુરુપચિણ્ણભાવતો. તાલપનસાદીનીતિ ચેત્થ આદિ-સદ્દેન નાળિકેરલબુજતિપુસઅલાબુકુમ્ભણ્ડપુસ્સફલએળાલુકફલાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘યથાવુત્તફલાનંયેવ ચેત્થ કીળાધિપ્પાયેન આમસનં ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા પાસાણસક્ખરાદીનિ કીળાધિપ્પાયેનપિ આમસિતું વટ્ટતિ.

મુત્તાતિ હત્થિકુમ્ભજાદિકા અટ્ઠવિધા મુત્તા. તથા હિ હત્થિકુમ્ભં, વરાહદાઠં, ભુજઙ્ગસીસં, વલાહકં, વેળુ, મચ્છસિરો, સઙ્ખો, સિપ્પીતિ અટ્ઠ મુત્તાયોનિયો. તત્થ હત્થિકુમ્ભજા પીતવણ્ણા પભાવિહીના. વરાહદાઠજા વરાહદાઠવણ્ણાવ. ભુજઙ્ગસીસજા નીલાદિવણ્ણા સુવિસુદ્ધા વટ્ટલા. વલાહકજા આભાસૂરા દુબ્બિભાગરૂપા રત્તિભાગે અન્ધકારં વિદ્ધમન્તિયો તિટ્ઠન્તિ, દેવૂપભોગા એવ ચ હોન્તિ. વેળુજા કરકફલસમાનવણ્ણા ન આભાસૂરા, તે ચ વેળૂ અમનુસ્સગોચરે એવ પદેસે જાયન્તિ. મચ્છસિરજા પાઠીનપિટ્ઠિસમઆનવણ્ણા વટ્ટલા લઘવો ચ હોન્તિ પભાવિહીના ચ, તે ચ મચ્છા સમુદ્દમજ્ઝેયેવ જાયન્તિ. સઙ્ખજા સઙ્ખઉદરચ્છવિવણ્ણા કોલફલપ્પમાણાપિ હોન્તિ પભાવિહીનાવ. સિપ્પિજા પભાવિસેસયુત્તા હોન્તિ નાનાસણ્ઠાના. એવં જાતિતો અટ્ઠવિધાસુ મુત્તાસુ યા મચ્છસઙ્ખસિપ્પિજા, તા સામુદ્દિકા. ભુજઙ્ગજાપિ કાચિ સામુદ્દિકા હોન્તિ, ઇતરા અસામુદ્દિકા. યસ્મા બહુલં સામુદ્દિકાવ મુત્તા લોકે દિસ્સન્તિ, તત્થાપિ સપ્પિજાવ, ઇતરા કદાચિ કાચિ, તસ્મા સમ્મોહવિનોદનિયં ‘‘મુત્તાતિ સામુદ્દિકા મુત્તા’’તિ વુત્તં.

મણીતિ ઠપેત્વા વેળુરિયાદિકે સેસો જોતિરસાદિભેદો સબ્બોપિ મણિ. વેળુરિયોતિ વંસવણ્ણમણિ. સઙ્ખોતિ સામુદ્દિકસઙ્ખો. સિલાતિ કાળસિલાપણ્ડુસિલાસેતસિલાદિભેદા સબ્બાપિ સિલા. રજતન્તિ કહાપણાદિકં વુત્તાવસેસં રતનસમ્મતં. જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. લોહિતઙ્કોતિ રત્તમણિ. મસારગલ્લન્તિ કબરમણિ. ભણ્ડમૂલત્થાયાતિ પત્તચીવરાદિભણ્ડમૂલત્થાય. કુટ્ઠરોગસ્સાતિ નિદસ્સનમત્તં, તાય વૂપસમેતબ્બસ્સ યસ્સ કસ્સચિ રોગસ્સત્થાયપિ વટ્ટતિયેવ. ‘‘ભેસજ્જત્થઞ્ચ અધિટ્ઠાયેવ મુત્તા વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. આકરમુત્તોતિ આકરતો મુત્તમત્તો. ‘‘ભણ્ડમૂલત્થાય સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ ઇમિના ચ આમસિતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. પચિત્વા કતોતિ કાચકારેહિ પચિત્વા કતો.

ધોતવિદ્ધો ચ રતનમિસ્સોતિ અલઙ્કારત્થં કઞ્ચનલતાદિં દસ્સેત્વા કતો રતનખચિતો ધોતવિદ્ધો અનામાસો. ધોતવિદ્ધો ચ રતનમિસ્સો ચાતિ વિસું વા પદં સમ્બન્ધિતબ્બં. પાનીયસઙ્ખોતિ ઇમિના ચ સઙ્ખેન કતપાનીયભાજનપિધાનાદિસમણપરિક્ખારોપિ આમસિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. સેસન્તિ રતનમિસ્સં ઠપેત્વા અવસેસં. મુગ્ગવણ્ણંયેવ રતનસમ્મિસ્સં કરોન્તિ, ન અઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘મુગ્ગવણ્ણાવા’’તિ, મુગ્ગવણ્ણા રતનમિસ્સાવ ન વટ્ટતીતિ વુત્તં હોતિ. સેસાતિ રતનસમ્મિસ્સં ઠપેત્વા અવસેસા મુગ્ગવણ્ણા નીલસિલા.

બીજતો પટ્ઠાયાતિ ધાતુપાસાણતો પટ્ઠાય. સુવણ્ણચેતિયન્તિ ધાતુકરણ્ડકં. પટિક્ખિપીતિ ‘‘ધાતુટ્ઠપનત્થાય ગણ્હથા’’તિ અવત્વા ‘‘તુમ્હાકં ગણ્હથા’’તિ પેસિતત્તા પટિક્ખિપિ. સુવણ્ણબુબ્બુળકન્તિ સુવણ્ણતારકં. ‘‘કેળાપયિતુન્તિ ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચારન્તેહિ આમસિતું વટ્ટતી’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. કચવરમેવ હરિતું વટ્ટતીતિ ચેતિયગોપકા વા ભિક્ખૂ હોન્તુ અઞ્ઞે વા, હત્થેનપિ પુઞ્છિત્વા કચવરં અપનેતું વટ્ટતિ, મલમ્પિ પમજ્જિતું વટ્ટતિયેવ.

આરકૂટલોહન્તિ કિત્તિમલોહં. તીણિ હિ કિત્તિમલોહાનિ કંસલોહં, વટ્ટલોહં, આરકૂટન્તિ. તત્થ તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં, સીસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં, પકતિરસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં આરકૂટં. તેનેવ તંકરણેન નિબ્બત્તત્તા ‘‘કિત્તિમલોહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘જાતરૂપગતિકમેવાતિ વુત્તત્તા આરકૂટં સુવણ્ણસદિસમેવ આમસિતું ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞં પન વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘આરકૂટં અનામસિતબ્બતો જાતરૂપગતિકમેવાતિ વુત્તં, તસ્મા ઉભયમ્પિ જાતરૂપં વિય આમસિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પઠમં વુત્તોયેવ ચ અત્થો ગણ્ઠિપદકારેહિ અધિપ્પેતો. પટિજગ્ગિતું વટ્ટતીતિ સેનાસનપટિબદ્ધત્તા વુત્તં.

સામિકાનં પેસેતબ્બન્તિ સામિકાનં સાસનં પેસેતબ્બં. ભિન્દિત્વાતિ હત્થેન અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞેન યેન કેનચિ ભિન્દિત્વા. ભેરિસઙ્ઘાટોતિ સઙ્ઘટિતચમ્મભેરી. વીણાસઙ્ઘાટોતિ સઙ્ઘટિતચમ્મવીણા. ચમ્મવિનદ્ધાનં ભેરિવીણાનમેતં અધિવચનં. તુચ્છપોક્ખરન્તિ અવિનદ્ધચમ્મં ભેરિપોક્ખરં વીણાપોક્ખરઞ્ચ. આરોપિતચમ્મન્તિ ભેરિઆદીનં વિનદ્ધનત્થાય મુખવટ્ટિયં આરોપિતચમ્મં તતો ઉદ્ધરિત્વા વિસું ઠપિતચમ્મઞ્ચ. ઓનહિતું વાતિ ભેરિપોક્ખરાદીનિ ચમ્મં આરોપેત્વા વિનન્ધિતું. ઓનહાપેતું વાતિ તથેવ અઞ્ઞેહિ વિનન્ધાપેતું. પારાજિકપ્પહોનકકાલેતિ અકુથિતકાલે.

૨૮૨. સઙ્કમાદિ ભૂમિગતિકત્તા ન કાયપટિબદ્ધટ્ઠાનિયન્તિ દુક્કટં વુત્તં. એકપદિકસઙ્કમોતિ ખુદ્દકસેતુ. સકટમગ્ગસઙ્કમોતિ સકટમગ્ગભૂતો મહાસેતુ. ઠાના ચાલેતુન્તિ રજ્જું ઠાના ચાલેતું. પટિચ્છાદેતબ્બાતિ અપનેતબ્બા. મનુસ્સિત્થી, ઇત્થિસઞ્ઞિતા, કાયસંસગ્ગરાગો, તેન રાગેન વાયામો, હત્થગ્ગાહાદિસમાપજ્જનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૮૩. તતિયે ઉત્તરપદલોપેન છિન્નઓત્તપ્પા ‘‘છિન્નિકા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘છિન્નિકાતિ છિન્નઓતપ્પા’’તિ.

૨૮૫. યથા યુવા યુવતિન્તિ એતેન ઓભાસને નિરાસઙ્કભાવં દસ્સેતિ. મેથુનુપસઞ્હિતાહીતિ ઇદં દુટ્ઠુલ્લવાચાય સિખાપ્પત્તલક્ખણદસ્સનં. ઇત્થિલક્ખણેનાતિ વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘સુભલક્ખણેના’’તિ વુત્તં. ન તાવ સીસં એતીતિ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિઆદિના વણ્ણભણનં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિજનકં હુત્વા મત્થકં ન પાપુણાતિ. વણ્ણભણનઞ્હિ યેનાકારેન ભણન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ, તેનાકારેન ભણન્તસ્સ સિખાપ્પત્તં નામ હોતિ. ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સમન્નાગતાસીતિઆદિકં પન દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગવસેન ભણન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

એકાદસહિ પદેહિ અઘટિતે સીસં ન એતીતિ ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીહિ એકાદસહિ પદેહિ અઘટિતે અવણ્ણભણનં સીસં ન એતિ, અવણ્ણભણનં નામ ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. ઘટિતેપીતિ એકાદસહિ પદેહિ અવણ્ણભણને ઘટિતેપિ. ઇમેહિ તીહિ ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ ‘‘સિખરણી’’તિઆદીહિ તીહિયેવ પદેહિ અવણ્ણભણને ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો પસ્સાવમગ્ગસ્સ નિયતવચનત્તા અચ્ચોળારિકત્તા ચ. અનિમિત્તાસીતિઆદીહિ પન અટ્ઠહિ પદેહિ ઘટિતે કેવલં અવણ્ણભણનમેવ સમ્પજ્જતિ, ન સઙ્ઘાદિસેસો, તસ્મા તાનિ થુલ્લચ્ચયવત્થૂનીતિ કેચિ. અક્કોસનમત્તત્તા દુક્કટવત્થૂનીતિ અપરે. પરિબ્બાજિકાવત્થુસ્મિં વિય થુલ્લચ્ચયમેવેત્થ યુત્તતરં દિસ્સતિ. કુઞ્ચિકપણાલિમત્તન્તિ કુઞ્ચિકાછિદ્દમત્તં.

૨૮૬-૨૮૭. ગરુકાપત્તિન્તિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગે પારાજિકાપત્તિં સન્ધાય વદતિ. હસન્તો હસન્તોતિ સભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અહસન્તોપિ વાચસ્સાદરાગેન પુનપ્પુનં વદતિ, આપત્તિયેવ. કાયચિત્તતોતિ હત્થમુદ્દાય ઓભાસન્તસ્સ કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ.

૨૮૮. તસ્મા દુક્કટન્તિ અપ્પટિવિજાનનહેતુ દુક્કટં, પટિવિજાનન્તિયા પન અખેત્તપદત્તા થુલ્લચ્ચયેન ભવિતબ્બં. તેનેવ પરિબ્બાજિકાવત્થુસ્મિં પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં વક્ખતિ.

૨૮૯. અસદ્ધમ્મં સન્ધાયાહાતિ ‘‘વાપિત’’ન્તિ ઇમસ્સ બીજનિક્ખેપવચનત્તા વુત્તં. સંસીદતીતિ વહતિ પવત્તતિ. અથ વા સંસીદતીતિ સંસીદિસ્સતિ. મનુસ્સિત્થી, ઇત્થિસઞ્ઞિતા, દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગો, તેન રાગેન ઓભાસનં, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૦. ચતુત્થે ચીવરન્તિ નિવાસનાદિ યં કિઞ્ચિ ચીવરં. પિણ્ડપાતન્તિ યો કોચિ આહારો. સો હિ પિણ્ડોલ્યેન ભિક્ખુનો પત્તે પતનતો તત્થ તત્થ લદ્ધભિક્ખાનં પિણ્ડાનં પાતો સન્નિપાતોતિ વા પિણ્ડપાતોતિ વુચ્ચતિ. સેનાસનન્તિ સયનઞ્ચ આસનઞ્ચ. યત્થ હિ વિહારાદિકે સેતિ નિપજ્જતિ આસતિ નિસીદતિ, તં સેનાસનં. પતિ એતિ એતસ્માતિ પચ્ચયોતિ આહ ‘‘પતિકરણટ્ઠેન પચ્ચયો’’તિ. રોગસ્સ પતિઅયનટ્ઠેન વા પચ્ચયો, પચ્ચનીકગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો, વૂપસમનત્થેનાતિ વુત્તં હોતિ. ધાતુક્ખોભલક્ખણસ્સ હિ તંહેતુકદુક્ખવેદનાલક્ખણસ્સ વા રોગસ્સ પટિપક્ખભાવો પતિઅયનટ્ઠો. યસ્સ કસ્સચીતિ સપ્પિઆદીસુ યસ્સ કસ્સચિ. સપ્પાયસ્સાતિ હિતસ્સ વિકારવૂપસમેનાતિ અધિપ્પાયો. ભિસક્કસ્સ કમ્મં તેન વિધાતબ્બતો, તેનાહ ‘‘અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ. નગરપરિક્ખારેહીતિ નગરં પરિવારેત્વા રક્ખણકેહિ. આવાટપરિક્ખેપો પરિખા ઉદ્દાપો પાકારો એસિકા પલિઘો પાકારમત્થકમણ્ડલન્તિ સત્ત નગરપરિક્ખારાતિ વદન્તિ. સેતપરિક્ખારોતિ સુવિસુદ્ધસીલાલઙ્કારો. અરિયમગ્ગો હિ ઇધ ‘‘રથો’’તિ અધિપ્પેતો. તસ્સ ચ સમ્માવાચાદયો અલઙ્કારટ્ઠેન ‘‘પરિક્ખારો’’તિ વુત્તા. ચક્કવીરિયોતિ વીરિયચક્કો. જીવિતપરિક્ખારાતિ જીવિતસ્સ પવત્તિકારણાનિ. સમુદાનેતબ્બાતિ સમ્મા ઉદ્ધં ઉદ્ધં આનેતબ્બા પરિયેસિતબ્બા. પરિવારોપિ હોતિ અન્તરાયાનં પરિતો વારણતો, તેનાહ – ‘‘જીવિત…પે… રક્ખણતો’’તિ. તત્થ અન્તરન્તિ વિવરં, ઓકાસોતિ અત્થો. રક્ખણતોતિ વેરિકાનં અન્તરં અદત્વા અત્તનો સામીનં પરિવારેત્વા ઠિતસેવકા વિય રક્ખણતો. અસ્સાતિ જીવિતસ્સ. કારણભાવતોતિ ચિરપ્પવત્તિયા કારણભાવતો. રસાયનભૂતઞ્હિ ભેસજ્જં સુચિરમ્પિ કાલં જીવિતં પવત્તેતિયેવ.

૨૯૧. ઉપચારેતિ યત્થ ઠિતો વિઞ્ઞાપેતું સક્કોતિ, તાદિસે. કામો ચેવ હેતુ ચ પારિચરિયા ચ અત્થો. સેસં બ્યઞ્જનન્તિઆદીસુ પાળિયં ‘‘અત્તકામ’’ન્તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા અત્તનો કામં, અત્તનો હેતું, અત્તનો અધિપ્પાયં, અત્તનો પારિચરિયન્તિ ચત્તારો અત્થા પદભાજને વુત્તા. તેસુ પઠમે અત્થવિકપ્પે કામો ચ હેતુ ચ પારિચરિયા ચ અત્થો, સેસં અધિપ્પાયપદમેકં બ્યઞ્જનં પઠમવિગ્ગહે તદત્થસ્સ અસમ્ભવભાવતો નિરત્થકત્તા. દુતિયે પન અત્થવિકપ્પે અધિપ્પાયો ચ પારિચરિયા ચ અત્થો, કામો ચ હેતુ ચાતિ સેસં પદદ્વયં બ્યઞ્જનં તેસં તત્થ અત્થાભાવતોતિ એવં ચત્તારિ પદાનિ દ્વિન્નં વિગ્ગહાનં વસેન યોજિતાનીતિ કેચિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદે ચ અયમેવત્થો વુત્તો. ચૂળમજ્ઝિમમહાગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘પઠમસ્મિં અત્થવિકપ્પે કામો ચ હેતુ ચ પારિચરિયા ચ અધિપ્પાયત્થો, સેસં મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેન કામેનાતિઆદિ વિગ્ગહવાક્યં અક્ખરવિવરણમત્તતો બ્યઞ્જનમત્તં. દુતિયે અત્થવિકપ્પે અધિપ્પાયો ચ પારિચરિયા ચ અધિપ્પાયત્થો, સેસં અત્તના કામિતા ઇચ્છિતાતિઆદિ વિગ્ગહવાક્યં અક્ખરવિવરણમત્તતો બ્યઞ્જનમત્ત’’ન્તિ એવમત્થો વુત્તો. ‘‘બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા’’તિ વચનતો અયમેવત્થો ઇધ યુત્તતરોતિ વિઞ્ઞાયતિ. બ્યઞ્જને આદરં અકત્વાતિ ઇમિના હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તવિગ્ગહવસેન બ્યઞ્જને આદરં અકત્વાતિ અયમત્થો દીપિતો.

ઇદાનિ યથાવુત્તમેવત્થં પદભાજનેન સંસન્દિત્વા દસ્સેતું ‘‘અત્તનો કામં અત્તનો હેતું અત્તનો પારિચરિયન્તિ હિ વુત્તે જાનિસ્સન્તિ પણ્ડિતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અત્તનો હેતુ’’ન્તિ વુત્તે અત્તનો અત્થાયાતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અત્તનો કામં અત્તનો પારિચરિય’’ન્તિ ચ વુત્તે કામેન પારિચરિયાતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તસ્મા અત્તનો કામં અત્તનો હેતું અત્તનો પારિચરિયન્તિ ઇમેહિ તીહિ પદેહિ અત્તનો અત્થાય કામેન પારિચરિયા અત્તકામપારિચરિયાતિ અયમત્થવિકપ્પો વુત્તોતિ વિઞ્ઞૂ જાનિસ્સન્તિ. ‘‘અત્તનો અધિપ્પાય’’ન્તિ વુત્તે પન અધિપ્પાયસદ્દસ્સ કામિતસદ્દેન સમાનત્થભાવતો અત્તનો પારિચરિયન્તિ ઇમસ્સ ચ ઉભયવિગ્ગહસામઞ્ઞતો અત્તનો ઇચ્છિતકામિતટ્ઠેન અત્તકામપારિચરિયાતિ અયમત્થવિકપ્પો દ્વીહિ પદેહિ દસ્સિતોતિ વિઞ્ઞૂ જાનિસ્સન્તીતિ.

એતદગ્ગન્તિ એસા અગ્ગા. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદે કિઞ્ચાપિ મેથુનયાચનં આગતં, તથાપિ તં દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગવસેન વુત્તં, ઇધ પન અત્તનો મેથુનસ્સાદરાગવસેનાતિ અયં વિસેસો. વિનીતવત્થૂસુ ‘‘તેન હિ ભગિનિ અગ્ગદાનં દેહી’’તિ ઇદં અત્તનો અત્થાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. મનુસ્સિત્થી, ઇત્થિસઞ્ઞિતા, અત્તકામપારિચરિયાય રાગો, તેન રાગેન વણ્ણભણનં, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૬. પઞ્ચમે પણ્ડિતસ્સ ભાવો પણ્ડિચ્ચં, ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. ગતિમન્તાતિ ઞાણગતિયા સમન્નાગતા. પણ્ડિતાતિ ઇમિના સભાવઞાણેન સમન્નાગતતા વુત્તા, બ્યત્તાતિ ઇમિના ઇત્થિકત્તબ્બેસુ વિસારદપઞ્ઞાય. તેનાહ ‘‘ઉપાયઞ્ઞૂ વિસારદા’’તિ. મેધાવિનીતિ ઠાનુપ્પત્તિપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય તસ્મિં તસ્મિં અત્થકિચ્ચે ઉપટ્ઠિતે ઠાનસો તઙ્ખણે એવ ઉપ્પજ્જનપઞ્ઞાય સમન્નાગતા. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠં દિટ્ઠં કરોતી’’તિ. છેકાતિ યાગુભત્તસમ્પાદનાદીસુ નિપુણા. ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્નાતિ કાયિકેન વીરિયેન સમન્નાગતા, યથા અઞ્ઞા કુસીતા નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નાવ હોન્તિ, ઠિતટ્ઠાને ઠિતાવ, એવં અહુત્વા વિપ્ફારિકેન ચિત્તેન સબ્બકિચ્ચં નિપ્ફાદેતીતિ વુત્તં હોતિ. કુમારિકાયાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, હેતુમ્હિ વા કરણવચનં. તેનાહ ‘‘કુમારિકાય કારણા’’તિ. આવહનં આવાહો, પરિગ્ગહભાવેન દારિકાય ગણ્હાપનં, તથા દાપનં વિવાહો. તેનાહ ‘‘દારકસ્સા’’તિઆદિ.

૨૯૭-૨૯૮. ભત્તપાચનં સન્ધાય રન્ધાપનં વુત્તં, યસ્સ કસ્સચિ પાચનં સન્ધાય પચાપનં વુત્તં. દુટ્ઠું કુલં ગતા દુગ્ગતાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યત્થ વા ગતા’’તિઆદિમાહ. આહરણં આહારો. ન ઉપાહટન્તિ ન દિન્નં. કયો ગહણં, વિક્કયો દાનં. તદુભયં સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘વોહારો’’તિ વુત્તં. મણ્ડિતપસાધિતોતિ એત્થ બાહિરુપકરણેન અલઙ્કરણં મણ્ડનં, અજ્ઝત્તિકાનં કેસાદીનંયેવ સણ્ઠપનં પસાધનં.

૩૦૦. ‘‘અબ્ભુતં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના દુક્કટં હોતીતિ દીપેતિ. ‘‘પરાજિતેન દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા અદેન્તો ધુરનિક્ખેપેન કારેતબ્બો. અચિરકાલે અધિકારો એતસ્સ અત્થીતિ અચિરકાલાધિકારિકં, સઞ્ચરિત્તં. ‘‘અચિરકાલાચારિક’’ન્તિ વા પાઠો, અચિરકાલે આચારો અજ્ઝાચારો એતસ્સાતિ અચિરકાલાચારિકં.

કિઞ્ચાપિ એહિભિક્ખૂપસમ્પન્ના ચેવ સરણગમનૂપસમ્પન્ના ચ સઞ્ચરિત્તાદિપણ્ણત્તિવજ્જં આપત્તિં આપજ્જન્તિ, તેસં પન ન સબ્બકાલિકત્તા તે વજ્જેત્વા સબ્બકાલાનુરૂપં તન્તિં ઠપેન્તો ભગવા ઇધાપિ ઞત્તિચતુત્થેનેવ કમ્મેન ઉપસમ્પન્નં ભિક્ખું દસ્સેતું ‘‘તત્ર ય્વાયં ભિક્ખુ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂ’’તિ પદભાજનં આહ, ન પન નેસં સઞ્ચરિત્તાદિઆપજ્જને અભબ્બભાવતો. ખીણાસવાપિ હિ અપ્પસ્સુતા કિઞ્ચાપિ લોકવજ્જં નાપજ્જન્તિ, પણ્ણત્તિયં પન અકોવિદત્તા વિહારકારં કુટિકારં સહાગારં સહસેય્યન્તિ એવરૂપા કાયદ્વારે આપત્તિયો આપજ્જન્તિ, સઞ્ચરિત્તં પદસોધમ્મં ઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચં ભૂતારોચનન્તિ એવરૂપા વચીદ્વારે આપત્તિયો આપજ્જન્તિ, ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનવસેન મનોદ્વારે રૂપિયપટિગ્ગહણાપત્તિં આપજ્જન્તિ.

૩૦૧. સઞ્ચરણં સઞ્ચરો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચરી, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરિત્તં. તેનાહ ‘‘સઞ્ચરણભાવ’’ન્તિ, ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સઞ્ચરણભાવન્તિ અત્થો. જાયત્તને જારત્તનેતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, જાયભાવત્થં જારભાવત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. જાયભાવેતિ ભરિયભાવાય. જારભાવેતિ સામિકભાવાય. કિઞ્ચાપિ ઇમસ્સ પદભાજને ‘‘જારી ભવિસ્સસી’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પદભાજનં વુત્તં, જારત્તનેતિ પન નિદ્દેસસ્સ ઉભયલિઙ્ગસાધારણત્તા પુરિસલિઙ્ગવસેનપિ યોજેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતી’’તિઆદિમાહ. એત્થ હિ ‘‘જારો ભવિસ્સસી’’તિ ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતિ નામ. પાળિયં પન ઇત્થિલિઙ્ગવસેનેવ યોજના કતા, તદનુસારેન પુરિસલિઙ્ગવસેનપિ સક્કા યોજેતુન્તિ.

ઇદાનિ પાળિયં વુત્તનયેનપિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. પતિ ભવિસ્સસીતિ વુત્તમેવત્થં ‘‘સામિકો ભવિસ્સસી’’તિ પરિયાયવચનેન વિસેસેત્વા દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ જારત્તનેતિ નિદ્દેસસ્સ ઉભયલિઙ્ગસાધારણત્તા વુત્તં. મુહુત્તિકા ભવિસ્સસીતિ અસામિકં સન્ધાય વુત્તં, જારી ભવિસ્સસીતિ સસામિકં સન્ધાય. અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘એતેનેવુપાયેના’’તિઆદિ.

૩૦૩. સેરિવિહારન્તિ સચ્છન્દચારં. અત્તનો વસન્તિ અત્તનો આણં. ગોત્તન્તિ ગોતમગોત્તાદિકં ગોત્તં. ધમ્મોતિ પણ્ડરઙ્ગપરિબ્બાજકાદીનં, તેસં તેસં વા કુલાનં ધમ્મો. ગોત્તવન્તેસુ ગોત્તસદ્દો, ધમ્મચારીસુ ચ ધમ્મસદ્દો વત્તતીતિ આહ ‘‘સગોત્તેહી’’તિઆદિ. તત્થ સગોત્તેહીતિ સમાનગોત્તેહિ, એકવંસજાતેહીતિ અત્થો. સહધમ્મિકેહીતિ એકસ્સ સત્થુસાસને સહચરિતબ્બધમ્મેહિ, સમાનકુલધમ્મેહિ વા. તેનેવાહ ‘‘એકં સત્થાર’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘એકં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતેહી’’તિ ઇમિના પણ્ડરઙ્ગપરિબ્બાજકાદયો વુત્તા, એકગણપરિયાપન્નેહીતિ માલાકારાદિએકગણપરિયાપન્નેહિ.

સસામિકા સારક્ખા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. પચ્છિમાનં દ્વિન્નન્તિ સારક્ખસપરિદણ્ડાનં મિચ્છાચારો હોતિ તાસં સસામિકભાવતો. ન ઇતરાસન્તિ ઇતરાસં માતુરક્ખિતાદીનં અટ્ઠન્નં પુરિસન્તરગમને નત્થિ મિચ્છાચારો તાસં અસામિકભાવતો. યા હિ સામિકસ્સ સન્તકં ફસ્સં થેનેત્વા પરેસં અભિરતિં ઉપ્પાદેન્તિ, તાસં મિચ્છાચારો, ન ચ માતાદયો તાસં ફસ્સે ઇસ્સરા. માતાદયો હિ ન અત્તના ફસ્સાનુભવનત્થં તા રક્ખન્તિ, કેવલં અનાચારં નિસેધેન્તા પુરિસન્તરગમનં તાસં વારેન્તિ. પુરિસસ્સ પન એતાસુ અટ્ઠસુપિ હોતિયેવ મિચ્છાચારો માતાદીહિ યથા પુરિસેન સદ્ધિં સંવાસં ન કપ્પેતિ, તથા રક્ખિતત્તા પરેસં રક્ખિતગોપિતં ફસ્સં થેનેત્વા ફુટ્ઠભાવતો.

ધનેન કીતાતિ ભરિયભાવત્થં ધનેન કીતા. તેનાહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ભોગેનાતિ ભોગહેતુ. ભોગત્થઞ્હિ વસન્તી ‘‘ભોગવાસિની’’તિ વુચ્ચતિ. લભિત્વાતિ યો નં વાસેતિ, તસ્સ હત્થતો લભિત્વા. ઉદકપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. તેનાહ ‘‘ઉભિન્ન’’ન્તિઆદિ. ધજેન આહટાતિ એત્થ ધજયોગતો સેનાવ ધજસદ્દેન વુત્તા, ઉસ્સિતદ્ધજાય સેનાય આહટાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઉસ્સિતદ્ધજાયા’’તિઆદિ.

૩૦૫. બહિદ્ધા વિમટ્ઠં નામ હોતીતિ અઞ્ઞત્થ આરોચિતં નામ હોતિ. તં કિરિયં સમ્પાદેસ્સતીતિ તસ્સા આરોચેત્વા તં કિચ્ચં સમ્પાદેતુ વા મા વા, તંકિરિયાસમ્પાદને યોગ્યતં સન્ધાય વુત્તં. દારકં દારિકઞ્ચ અજાનાપેત્વા તેસં માતાપિતુઆદીહિ માતાપિતુઆદીનંયેવ સન્તિકં સાસને પેસિતેપિ હરણવીમંસનપચ્ચાહરણસઙ્ખાતાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યં ઉદ્દિસ્સ સાસનં પેસિતં, તંયેવ સન્ધાય તસ્સા માતુઆદીનં આરોચિતે વત્થુનો એકત્તા માતુઆદયોપિ ખેત્તમેવાતિ ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણભાવં દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિ ઉદાહટં. ઇમિના સમેતીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – યથા સયં અનારોચેત્વા અઞ્ઞેન અન્તેવાસિઆદિના આરોચાપેન્તસ્સ વિસઙ્કેતો નત્થિ, એવં તસ્સા સયં અનારોચેત્વા આરોચનત્થં માતુઆદીનં વદન્તસ્સપિ નત્થિ વિસઙ્કેતોતિ. ઘરં નયતીતિ ઘરણી. મૂલટ્ઠાનઞ્ચ વસેનાતિ એત્થ પુરિસસ્સ માતુઆદયો સાસનપેસને મૂલભૂતત્તા ‘‘મૂલટ્ઠા’’તિ વુચ્ચન્તિ. માતુરક્ખિતાય માતા ભિક્ખું પહિણતીતિ એત્થ અત્તનો વા ધીતુ સન્તિકં ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ ભિક્ખું પહિણતિ, પુરિસસ્સ વા સન્તિકં ‘‘મમ ધીતા ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ પહિણતીતિ ગહેતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. પુબ્બે વુત્તનયત્તાતિ પઠમસઙ્ઘાદિસેસે વુત્તનયત્તા.

૩૩૮. એત્તોવ પક્કમતીતિ પુન આગન્ત્વા આણાપકસ્સ અનારોચેત્વા તતોયેવ પક્કમતિ. અઞ્ઞેન કરણીયેનાતિ ગમનહેતુવિસુદ્ધિદસ્સનત્થં વુત્તં. તેનેવ પન કરણીયેન ગન્ત્વાપિ કિઞ્ચિ અનારોચેન્તો ન વીમંસતિ નામ. અનભિનન્દિત્વાતિ ઇદં તથા પટિપજ્જમાનં સન્ધાય વુત્તં, સતિપિ અભિનન્દને સાસનં અનારોચેન્તો પન ન વીમંસતિ નામ. તતિયપદે વુત્તનયેનાતિ ‘‘સો તસ્સા વચનં અનભિનન્દિત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. વત્થુગણનાયાતિ સમ્બહુલાનં ઇત્થિપુરિસાનં સમભાવે સતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં ઇત્થિપુરિસવત્થૂનં ગણનાય. સચે પન એકતો અધિકા હોન્તિ, અધિકાનં ગણનાય આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો.

૩૩૯-૩૪૦. પાળિયં ચતુત્થવારે અસતિપિ ‘‘ગચ્છન્તો ન સમ્પાદેતિ, આગચ્છન્તો વિસંવાદેતિ, અનાપત્તી’’તિ ઇદં અત્થતો આપન્નમેવાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચતુત્થે અનાપત્તી’’તિ. કારુકાનન્તિ વડ્ઢકીઆદીનં. તચ્છકઅયોકારતન્તવાયરજકન્હાપિતકા પઞ્ચ કારવો ‘‘કારુકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવરૂપેન…પે… અનાપત્તીતિ તાદિસં ગિહિવેય્યાવચ્ચમ્પિ ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

કાયતો સમુટ્ઠાતીતિ પણ્ણત્તિં વા અલંવચનીયભાવં વા અજાનન્તસ્સ કાયતો સમુટ્ઠાતિ. વાચતો સમુટ્ઠાતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કાયવાચતો સમુટ્ઠાતીતિ પણ્ણત્તિં જાનિત્વા અલંવચનીયભાવં અજાનન્તસ્સપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. અલંવચનીયા હોન્તીતિ દેસચારિત્તવસેન પણ્ણદાનાદિના પરિચ્ચત્તા હોન્તિ. પણ્ણત્તિં પન જાનિત્વાતિ એત્થ અલંવચનીયભાવં વાતિ ચ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તદુભયં પન જાનિત્વા એતેહેવ તીહિ નયેહિ સમાપજ્જન્તસ્સ તાનેવ તીણિ તદુભયજાનનચિત્તેન સચિત્તકાનિ હોન્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા પણ્ણત્તિજાનનચિત્તેનાતિ એત્થાપિ તદુભયજાનનં વત્તબ્બં. ભિક્ખું અજાનાપેત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં પણ્ણે લિખિત્વા દિન્નં હરન્તસ્સપિ આપત્તિ હોતિ, ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અચિત્તકત્તાતિ ન ગહેતબ્બં. પાળિયં પન ‘‘આરોચેતી’’તિ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયઞ્ચ તત્થ તત્થ આરોચનસ્સેવ દસ્સિતત્તા કાયેન વા વાચાય વા આરોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતીતિ ગહેતબ્બં.

૩૪૧. દુટ્ઠુલ્લાદીસુપીતિ આદિ-સદ્દેન સઞ્ચરિત્તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ પન કિઞ્ચાપિ ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, પુરિસો નામ મનુસ્સપુરિસો, ન યક્ખોતિઆદિ ન વુત્તં, તથાપિ મનુસ્સજાતિકાવ ઇત્થિપુરિસા ઇધ અધિપ્પેતા. તસ્મા યેસુ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, તેસં મનુસ્સજાતિકતા, ન નાલંવચનીયતા, પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણાનીતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચઙ્ગાનિ.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૪૨. છટ્ઠે એત્તકેનાતિ એત્તકેન દારુઆદિના. અપરિચ્છિન્નપ્પમાણાયોતિ અપરિચ્છિન્નદારુઆદિપ્પમાણાયો. મૂલચ્છેજ્જાય પુરિસં યાચિતું ન વટ્ટતીતિ પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનોયેવ સન્તકં કત્વા યાચિતું ન વટ્ટતિ. એવં મૂલચ્છેજ્જાય અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો યાચન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં. દાસં અત્તનો અત્થાય સાદિયન્તસ્સપિ દુક્કટમેવ ‘‘દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વચનતો. ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો પન દાસં મૂલચ્છેજ્જાય યાચન્તસ્સ સાદિયનવસેન દુક્કટં. સકકમ્મં ન યાચિતબ્બાતિ પાણાતિપાતસિક્ખાપદરક્ખણત્થં વુત્તં. અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બાતિ મનુસ્સાનં અઞ્ઞથા ગાહસ્સપિ સમ્ભવતો વુત્તં, સુદ્ધચિત્તેન પન હત્થકમ્મં યાચન્તસ્સ આપત્તિ નામ નત્થિ.

સબ્બકપ્પિયભાવદીપનત્થન્તિ સબ્બસો કપ્પિયભાવદીપનત્થં. મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતીતિ યસ્મા મૂલં દસ્સામાતિ તેહિ પઠમં વુત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિ ન હોતિ, યસ્મા ચ મૂલન્તિ ભણિતં સામઞ્ઞવચનતો અકપ્પિયવચનં ન હોતિ, તસ્મા મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતિ. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અપરિગ્ગહિતં. અકપ્પિયકહાપણાદિ ન દાતબ્બન્તિ કિઞ્ચાપિ અકપ્પિયકહાપણાદિં અસાદિયન્તેન કપ્પિયવોહારતો દાતું વટ્ટતિ, તથાપિ સારુપ્પં ન હોતિ. મનુસ્સા ચ એતસ્સ સન્તકં કિઞ્ચિ અત્થીતિ વિહેઠેતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ અકપ્પિયકહાપણાદિદાનં પટિક્ખિત્તં. તથેવ પાચેત્વાતિ હત્થકમ્મવસેનેવ પાચેત્વા. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ એત્તકેપિ પુચ્છિતે યદત્થાય પવિટ્ઠો, તં કથેતું વટ્ટતિ પુચ્છિતપઞ્હત્તા.

વત્તન્તિ ચારિત્તં, આપત્તિ પન ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ સાખાય લગ્ગરજસ્મિં પત્તે પતિતેપિ સાખં છિન્દિત્વા ખાદિતુકામતાયપિ સતિ સુખપરિભોગત્થં વુત્તં. ‘‘નદિં વા…પે… આહરા’’તિ વત્થું વટ્ટતીતિ અપરિગ્ગહિતત્તા વુત્તં. ગેહતો…પે… પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ પરિગ્ગહિતઉદકત્તા વિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં હોતીતિ અધિપ્પાયો. અલજ્જીહિ…પે… ન કારેતબ્બન્તિ ઇદં ઉત્તરિભઙ્ગાધિકારત્તા અજ્ઝોહરણીયં સન્ધાય વુત્તં. બાહિરપરિભોગેસુ પન અલજ્જીહિપિ હત્થકમ્મં કારેતું વટ્ટતીતિ.

ગોણં પન…પે… આહરાપેતું ન વટ્ટતીતિ અત્તનો અત્થાય મૂલચ્છેજ્જવસેન આહરાપેતું ન વટ્ટતિ. આહરાપેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં. અત્તનો અત્થાય સાદિયનેપિ દુક્કટમેવ ‘‘હત્થિગવાસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વુત્તત્તા. તેનેવાહ ‘‘ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતોપિ મૂલચ્છેજ્જાય યાચિતું ન વટ્ટતી’’તિ. રક્ખિત્વાતિ યથા ચોરા ન હરન્તિ, એવં રક્ખિત્વા. જગ્ગિત્વાતિ તિણદાનાદીહિ જગ્ગિત્વા. ન સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ અત્તનો અત્થાય ગોણે સાદિયનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા વુત્તં.

સકટં દેથાતિ…પે… વટ્ટતીતિ મૂલચ્છેજ્જવસેન સકટં દેથાતિ વત્તું ન વટ્ટતિ. તાવકાલિકં વટ્ટતીતિ તાવકાલિકં કત્વા સબ્બત્થ યાચિતું વટ્ટતિ. વલ્લિઆદીસુ ચ પરપરિગ્ગહિતેસુ એસેવ નયોતિ યોજેતબ્બં. ગરુભણ્ડપ્પહોનકેસુયેવ ચ વલ્લિઆદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન વેળુમુઞ્જપબ્બજતિણમત્તિકાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યં પન વત્થુવસેન અપ્પં હુત્વા અગ્ઘવસેન મહન્તં હરિતાલહિઙ્ગુલકાદિ, તં ગરુભણ્ડં અપ્પહોન્તમ્પિ યાચિતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિં પરામસતિ. સા ચ ઇધ પરિકથાદિના યેન કેનચિ અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનં વિઞ્ઞત્તીતિ ગહેતબ્બા. તેનાહ ‘‘સબ્બેન સબ્બ’’ન્તિ, સબ્બપ્પકારેનાતિ અત્થો. તેન ‘‘પરિકથાદિવસેનપિ વિઞ્ઞાપનં ન વટ્ટતી’’તિ દીપેતિ. પરિકથોભાસનિમિત્તકમ્મમ્પિ હિ ચીવરપિણ્ડપાતેસુ દ્વીસુ પચ્ચયેસુ ન વટ્ટતિ. ઇદાનિ સેનાસનપચ્ચયે અધિપ્પેતં વિઞ્ઞત્તિં પરિકથાદીહિ વિસેસેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘આહર દેહીતિ વિઞ્ઞત્તિમત્તમેવ ન વટ્ટતી’’તિ આહ. પરિકથોભાસનિમિત્તકમ્માનિ વટ્ટન્તીતિ એત્થ પરિકથા નામ પરિયાયેન કથનં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સેનાસનં સમ્બાધન્તિઆદિવચનં. ઓભાસો નામ ઉજુકમેવ અકથેત્વા યથા અધિપ્પાયો વિભૂતો હોતિ, એવં ઓભાસનં, ઉપાસકા, તુમ્હે કુહિં વસથાતિ? પાસાદે, ભન્તેતિ. ભિક્ખૂનં પન, ઉપાસકા, પાસાદો ન વટ્ટતીતિઆદિવચનં. નિમિત્તકમ્મં નામ પચ્ચયે ઉદ્દિસ્સ યથા અધિપ્પાયો વિઞ્ઞાયતિ, એવં નિમિત્તકમ્મં, સેનાસનત્થં ભૂમિપરિકમ્માદીનિ કરોન્તસ્સ ‘‘કિં, ભન્તે, કરોસિ, કો કારાપેતી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કોચી’’તિઆદિવચનં.

ઇદાનિ ગિલાનપચ્ચયે વિઞ્ઞત્તિઆદિકં સબ્બમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગિલાનપચ્ચયે પના’’તિઆદિ. તથા ઉપ્પન્નં પન ભેસજ્જં રોગે વૂપસન્તે પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? તત્થ વિનયધરા ‘‘ભગવતા રોગસીસેન પરિભોગસ્સ દ્વારં દિન્નં, તસ્મા અરોગકાલેપિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, આપત્તિ ન હોતી’’તિ વદન્તિ. સુત્તન્તિકા પન ‘‘કિઞ્ચાપિ આપત્તિ ન હોતિ, આજીવં પન કોપેતિ, તસ્મા સલ્લેખપ્પટિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વટ્ટતિ, સલ્લેખં કોપેતી’’તિ વદન્તિ. ઉક્કમન્તીતિ અપગચ્છન્તિ.

૩૪૪. મણિ કણ્ઠે અસ્સાતિ મણિકણ્ઠો, મણિના ઉપલક્ખિતો વા કણ્ઠો અસ્સાતિ મણિકણ્ઠોતિ મજ્ઝપદલોપીસમાસો દટ્ઠબ્બો. દેવવણ્ણન્તિ દેવત્તભાવં. પસન્નાકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બકિચ્ચં, કાયવેય્યાવચ્ચસઙ્ખાતં ઉપટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. મણિયાચનાય તસ્સ અનાગમનેન અત્તનો વડ્ઢિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘મણિના મે અત્થો’’તિ, મન્તપદનીહારેન વા તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૩૪૫. વત્તમાનસમીપેતિ વત્તમાનસ્સ સમીપે અતીતે. એવં વત્તું લબ્ભતીતિ ‘‘આગતોસી’’તિ વત્તબ્બે વત્તમાનસમીપત્તા ‘‘આગચ્છસી’’તિ એવં વત્તમાનવોહારેન વત્તું લબ્ભતિ. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થાનુસારતો વેદિતબ્બં. સો એવ નયોતિ ‘‘આગતોમ્હી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘આગચ્છામી’’તિ અયમ્પિ વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવોહારોતિ દસ્સેતિ.

૩૪૮-૩૪૯. યસ્મા પન ન સક્કા કેવલં યાચનાય કિઞ્ચિ કાતું, તસ્મા ‘‘સયં યાચિતકેહિ ઉપકરણેહી’’તિ અધિપ્પાયત્થો વુત્તો. ઉદ્ધંમુખં લિત્તા ઉલ્લિત્તા, અધોમુખં લિત્તા અવલિત્તા. યસ્મા પન ઉદ્ધંમુખં લિમ્પન્તા યેભુય્યેન અન્તો લિમ્પન્તિ, અધોમુખં લિમ્પન્તા ચ બહિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉલ્લિત્તાતિ અન્તોલિત્તા, અવલિત્તાતિ બહિલિત્તા’’તિ. તત્થ ઉલ્લિત્તા નામ ઠપેત્વા તુલાપિટ્ઠસઙ્ઘાતવાતપાનધૂમછિદ્દાદિભેદં અલેપોકાસં અવસેસે લેપોકાસે કુટ્ટેહિ સદ્ધિં ઘટેત્વા છદનસ્સ અન્તો સુધાય વા મત્તિકાય વા લિત્તા. અવલિત્તા નામ વુત્તનયેનેવ છદનસ્સ બહિ લિત્તા. ઉલ્લિત્તાવલિત્તા નામ તથેવ છદનસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ લિત્તા.

બ્યઞ્જનં સમેતીતિ ‘‘કારયમાનેના’’તિ હેતુકત્તુવસેન ઉદ્દિટ્ઠપદસ્સ ‘‘કારાપેન્તેના’’તિ હેતુકત્તુવસેનેવ નિદ્દેસસ્સ કતત્તા બ્યઞ્જનં સમેતિ. યદિ એવં ‘‘કરોન્તો વા કારાપેન્તો વા’’તિ કસ્મા તસ્સ પદભાજનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ‘‘અત્તના વિપ્પકતં પરેહિ પરિયોસાપેતી’’તિઆદિવચનતો ‘‘કરોન્તેનપિ ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇધ વુત્તનયેનેવાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ. ઉભોપેતેતિ કારકકારાપકા. કારયમાનેનાતિ ઇમિનાવ પદેન સઙ્ગહિતાતિ કથં સઙ્ગહિતા. ન હિ કારયમાનો કરોન્તો નામ હોતિ, એવં પનેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો – યસ્મા કરોન્તેનપિ કારયમાનેનપિ ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા કારયમાનેન એવં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ વુત્તે પગેવ કરોન્તેનાતિ ઇદં અત્થતો આગતમેવાતિ ‘‘કારયમાનેના’’તિ ભગવતા વુત્તં. તતો ‘‘કારયમાનેના’’તિ વુત્તે સામત્થિયતો લબ્ભમાનોપિ અત્થો તેનેવ સઙ્ગહિતો નામ હોતીતિ. બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્યાતિ યસ્મા ‘‘કારયમાનેના’’તિ ઇમસ્સ ‘‘કરોન્તેના’’તિ ઇદં પરિયાયવચનં ન હોતિ, તસ્મા કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વાતિ પદત્થવસેન નિદ્દેસે કતે બ્યઞ્જનં વિરુદ્ધં ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અત્થમત્તમેવાતિ પદત્થતો સામત્થિયતો ચ લબ્ભમાનં અત્થમત્તમેવ.

ઉદ્દેસોતિ ઉદ્દિસિતબ્બો. અબ્બોહારિકન્તિ અપ્પમાણં. ‘‘આયામતો ચ વિત્થારતો ચા’’તિ અવત્વા વિકપ્પત્થસ્સ વા-સદ્દસ્સ વુત્તત્તા એકતોભાગેન વડ્ઢિતેપિ આપત્તિયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો પના’’તિઆદિમાહ. તિહત્થાતિ વડ્ઢકીહત્થેન તિહત્થા. પમાણયુત્તો મઞ્ચોતિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિપ્પમાણો મઞ્ચો. પમાણિકા કારેતબ્બાતિ ઉક્કટ્ઠપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તત્તા ઉક્કટ્ઠપ્પમાણયુત્તાવ કુટિ અદેસિતવત્થુકા ન વટ્ટતિ, પમાણતો પન ઊનતરા અદેસિતવત્થુકાપિ વટ્ટતીતિ કસ્સચિ સન્દેહો સિયાતિ તંનિવત્તનત્થં ‘‘પમાણતો ઊનતરમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પમાણતો ઊનતરન્તિ પાળિયં વુત્તપ્પમાણતો ઊનતરં. પચ્છિમેન પમાણેન ચતુહત્થતો ઊનતરા કુટિ નામ ન હોતીતિ ચતુહત્થતો પટ્ઠાય કુટિલક્ખણપ્પત્તં કુટિં દસ્સેતું ‘‘ચતુહત્થં પઞ્ચહત્થમ્પી’’તિ વુત્તં. કલલલેપોતિ કેનચિ સિલેસેન કતલેપો, તમ્બમત્તિકાદિકલલલેપો વા. અલેપો એવાતિ અબ્બોહારિકાયેવાતિ અધિપ્પાયો. પિટ્ઠસઙ્ઘાટો દ્વારબાહા. ઓલોકેત્વાપીતિ અપલોકેત્વાપિ, અપલોકનકમ્મવસેનપિ કાતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.

૩૫૩. યથા સીહાદીનં ગોચરાય પક્કમન્તાનં નિબદ્ધગમનમગ્ગો ન વટ્ટતિ, એવં હત્થીનમ્પિ નિબદ્ધગમનમગ્ગો ન વટ્ટતિ. એતેસન્તિ સીહાદીનં. ચારિભૂમીતિ ગોચરભૂમિ. ન ગહિતાતિ ન વારિતાતિ અધિપ્પાયો. આરોગ્યત્થાયાતિ નિરુપદ્દવત્થાય. સેસાનીતિ પુબ્બણ્ણનિસ્સિતાદીનિ. પુબ્બણ્ણનિસ્સિતન્તિ એત્થ પુબ્બણ્ણવિરુહનટ્ઠાનં પુબ્બણ્ણ-સદ્દેન ગહિતં. તેનાહ – ‘‘સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં…પે… ઠિત’’ન્તિ. અભિહનન્તિ એત્થાતિ અબ્ભાઘાતં. ‘‘વેરિઘર’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘ચોરાનં મારણત્થાય કત’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મગન્ધિકાતિ હત્થપાદાદિછિન્દનગન્ધિકા.

આવિજ્જિતું ન સક્કા હોતીતિ છિન્દતટાદિસમ્ભવતો ન સક્કા હોતિ આવિજ્જિતું. પાચિનન્તિ કુટિવત્થુસામન્તા ચિનિતબ્બઅધિટ્ઠાનં. કિઞ્ચાપિ ઇધ પુબ્બપયોગસહપયોગાનં અદિન્નાદાને વિય વિસેસો નત્થિ, તથાપિ તેસં વિભાગેન દસ્સનં છિન્દિત્વા પુન કાતબ્બાતિ એત્થ કુટિયા ભેદનપરિચ્છેદદસ્સનત્થં કતં. તદત્થાયાતિ તચ્છનત્થાય. એવં કતન્તિ અદેસિતવત્થું પમાણાતિક્કન્તં વા કતં. દારુના કતં કુટ્ટં એત્થાતિ દારુકુટ્ટિકા, કુટિ. સિલાકુટ્ટિકન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. પણ્ણસાલન્તિ બહિ પણ્ણેહિ છાદેતબ્બં ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કુટિમેવ વદતિ. તેનેવાહ ‘‘સભિત્તિચ્છદનં લિમ્પિસ્સામી’’તિ.

અન્તોલેપેનેવ નિટ્ઠાપેતુકામં સન્ધાય ‘‘અન્તોલેપે વા’’તિઆદિ વુત્તં. બહિલેપે વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્મિં દ્વારબદ્ધે વા વાતપાને વા ઠપિતેતિ યોજેતબ્બં. તસ્સોકાસન્તિ તસ્સ દ્વારબદ્ધસ્સ વા વાતપાનસ્સ વા ઓકાસં. પુન વડ્ઢેત્વા વાતિ પુબ્બેવ ઠપિતોકાસં ખુદ્દકં ચે, ભેદનેન પુન વડ્ઢેત્વા. લેપો ન ઘટિયતીતિ પુબ્બે દિન્નલેપો દ્વારબદ્ધેન વા વાતપાનેન વા સદ્ધિં ન ઘટિયતિ, એકાબદ્ધં હુત્વા ન તિટ્ઠતીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ દ્વારબદ્ધં વા વાતપાનં વા. પઠમમેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ લેપકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા દ્વારબદ્ધં વા વાતપાનં વા ઠપનતો પુબ્બેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. અટ્ઠઙ્ગુલમત્તેન અપ્પત્તચ્છદનં કત્વાતિ એત્થ એવં મે આપત્તિ ન સિયાતિ ભિત્તિયં વા છદને વા એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ ઓકાસં લેપેન અઘટેત્વા ઠપેતિ, વટ્ટતીતિ વદન્તિ. મત્તિકાકુટ્ટમેવ મત્તિકાલેપસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ આહ – ‘‘સચે મત્તિકાય કુટ્ટં કરોતિ, છદનલેપેન સદ્ધિં ઘટને આપત્તી’’તિ. ઉભિન્નં અનાપત્તીતિ પુરિમસ્સ લેપસ્સ અઘટિતત્તા દુતિયસ્સ અત્તુદ્દેસિકતાસમ્ભવતો ઉભિન્નં અનાપત્તિ, તસ્મા વિનાપિ વત્તસીસેન તેન અનાણત્તો તસ્સ કરોમીતિ કરોતિ, ઉભિન્નં અનાપત્તિયેવ. સચે તેન આણત્તો કરોતિ, મૂલટ્ઠસ્સેવ આપત્તિ.

૩૫૪. છત્તિંસ ચતુક્કાનિ નામ ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતી’’તિઆદિમ્હિ પઠમવારે અદેસિતવત્થુકચતુક્કં દેસિતવત્થુકચતુક્કં પમાણાતિક્કન્તચતુક્કં પમાણિકચતુક્કં અદેસિતવત્થુકપ્પમાણાતિક્કન્તચતુક્કં દેસિતવત્થુકપ્પમાણિકચતુક્કન્તિ છ ચતુક્કાનિ, એવં સમાદિસતિવારાદીસુપિ પઞ્ચસૂતિ છત્તિંસ. આપત્તિભેદદસ્સનત્થં વુત્તાનીતિ ‘‘સારમ્ભે ચે ભિક્ખુ વત્થુસ્મિં અપરિક્કમને’’તિ અવિસેસેન માતિકાય વુત્તત્તા સારમ્ભઅપરિક્કમનેસુપિ સઙ્ઘાદિસેસોવ સિયાતિ મિચ્છાગાહનિવત્તનત્થં સારમ્ભે અપરિક્કમને ચ દુક્કટં, અદેસિતવત્થુકતાય પમાણાતિક્કન્તતાય ચ સઙ્ઘાદિસેસોતિ એવં આપત્તિભેદદસ્સનત્થં વુત્તાનિ.

૩૫૫-૩૬૧. ‘‘દ્વીહિ સઙ્ઘાદિસેસેહી’’તિ વત્તબ્બે વિભત્તિબ્યત્તયેન ચ વચનબ્યત્તયેન ચ દ્વિન્નં સઙ્ઘાદિસેસેનાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દ્વીહિ સઙ્ઘાદિસેસેહિ…પે… અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ. ‘‘અઞ્ઞસ્સ વા દાતબ્બા’’તિ વુત્તત્તા વિપ્પકતં કુટિં લભિત્વા અત્તનો અત્થાય કરોન્તસ્સપિ આદિતો પટ્ઠાય અકતત્તા અનાપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. અપચિનિતબ્બાતિ વિદ્ધંસેતબ્બા. ભૂમિસમં કત્વાતિ કુટિવત્થુસમં કત્વા.

૩૬૪. ન હેત્થ લેપો ઘટિયતીતિ છદનલેપસ્સ અભાવતો વુત્તં, વિસુંયેવ અનુઞ્ઞાતત્તા પન સચેપિ લેણસ્સ અન્તો ઉપરિભાગે ચિત્તકમ્માદિકરણત્થં લેપં દેન્તિ, વટ્ટતિયેવ. લેપદાનવસેન અકતા ઇટ્ઠકાદિગુહા ગુહા નામાતિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. તિણેહિ વા પણ્ણેહિ વા છાદિતકુટિકાવ વુત્તાતિ ‘‘કુક્કુટચ્છિકગેહં વટ્ટતી’’તિ વત્વા ‘‘છદનં દણ્ડકેહી’’તિઆદિના પુન તં દસ્સેન્તેહિ તિણપણ્ણચ્છદના કુટિકાવ વુત્તા. છદનં દણ્ડકેહિ જાલબન્ધં કત્વાતિ છદનં દીઘતો તિરિયતો ચ ઠપિતદણ્ડકેહિ જાલં વિય બન્ધિત્વા. ઓગુમ્ફેત્વાતિ તિણાદિં વિદ્ધંસેત્વા. ભિત્તિલેપેન સદ્ધિં લેપે ઘટિતેતિ એત્થ ઉલ્લિત્તાવલિત્તભાવસ્સ છદનં સન્ધાય વુત્તત્તા સચેપિ ભિત્તિલેપેન અનત્થિકો હોતિ, છદનલેપે સમન્તતો ભિત્તિયા અપ્પમત્તકેનપિ ઘટિતે ભિત્તિલેપેન વિનાપિ આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. ઉપચિકામોચનત્થમેવ હેટ્ઠા પાસાણકુટ્ટં કત્વા તં અલિમ્પિત્વા ઉપરિ લિમ્પતિ, લેપો ન ઘટિયતિ નામ, અનાપત્તિયેવાતિ ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન તં ન સમેતિ. તત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘ભિત્તિં અલિમ્પિતુકામતાય અભાવતો છદનલેપે પાસાણકુટ્ટેન સદ્ધિં ઘટિતેપિ તત્થ અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ, તમ્પિ ન યુત્તં. ‘‘ઉપચિકામોચનત્થમેવા’’તિ હિ વુત્તત્તા પાસાણકુટ્ટે પુન લિમ્પિતુકામતાય અભાવોયેવ વિઞ્ઞાયતિ, તેનેવ ‘‘તં અલિમ્પિત્વા’’તિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘ઉલ્લિત્તાદિભાવો…પે… છદનમેવ સન્ધાય વુત્તો’’તિ ઇદં સતિપિ ભિત્તિલેપે છદનલેપેન વિના આપત્તિ ન હોતીતિ છદનલેપસ્સ પધાનભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન ભિત્તિલેપેન વિનાપિ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થન્તિ વદન્તિ, ઇદમેવ ચેત્થ યુત્તતરન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. એત્થાતિ તિણકુટિકાય.

એત્થ ચ તિણકુટિકાય એવ સબ્બથા અનાપત્તિભાવસ્સ દસ્સનં પરિવારપાળિં આનેત્વા તિણકુટિકાય સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો સુખેન સક્કા સાધેતુન્તિ કતં. તિણકુટિકાય ચ સબ્બથા અનાપત્તિભાવે સાધિતે તેનેવ નયેન લેણગુહાદીસુપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. તેનેવ ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ તિણકુટિકાય સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવે સાધિતે તેનેવ નયેન અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો અત્થતો દસ્સિતોયેવ હોતિ. એવઞ્ચ સતિ ભિક્ખુ સમાદિસિત્વા પક્કમતિ ‘‘કુટિં મે કરોથા’’તિ, સમાદિસતિ ચ દેસિતવત્થુકા ચ હોતુ અનારમ્ભા ચ સપરિક્કમના ચાતિ, તસ્સ કુટિં કરોન્તિ અદેસિતવત્થુકં સારમ્ભં અપરિક્કમનં. ‘‘આપત્તિ કારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિ પાળિયં અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ દુક્કટં કસ્મા વુત્તન્તિ ઇમં ચોદનં મનસિ નિધાય ‘‘યં પન…પે… અકરણપચ્ચયા વુત્ત’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિયેવ. ‘‘આપત્તિ કારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિ ઇદં પન અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સ ન સારમ્ભાદિપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં, કિઞ્ચરહિ યથાસમાદિટ્ઠાય અકરણપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થન્તિ. યસ્મા બહૂસુ પોત્થકેસુ સતસોધિતસમ્મતે ચ પુરાણપોત્થકે અયમેવ પાઠક્કમો દિસ્સતિ, તસ્મા યથાદિટ્ઠપાઠાનુક્કમેનેવેત્થ અત્થો પકાસિતો. કત્થચિ પોત્થકે પન ‘‘કુટિલક્ખણપ્પત્તમ્પિ કુટિં…પે… અનાપત્તી’’તિ ઇમસ્સાનન્તરં ‘‘યં પના’’તિઆદિપાઠં લિખન્તિ, એવઞ્ચ સતિ તત્થ અધિપ્પાયો પાકટોયેવ. અનાપત્તીતિ વત્વાતિ ઉપોસથાગારઞ્ચ ભવિસ્સતિ, અહઞ્ચ વસિસ્સામીતિઆદીસુ વાસાગારત્થાય એવ અનિયમિતત્તા અનાપત્તીતિ વત્વા.

પમાણાતિક્કન્તકુટિકરણલક્ખણા કિરિયાયેવ, અદેસિતવત્થુમૂલિકાયપિ આપત્તિયા અઙ્ગં હોતિ પમાણાતિક્કન્તમૂલિકાયપિ, તદુભયં એકતો કત્વા ‘‘કિરિયાકિરિયતો’’તિ વુત્તં. વત્થું અદેસાપેત્વા પમાણયુત્તં કુટિં કરોન્તસ્સપિ વત્થું દેસાપેત્વા અકિરિયાય કુટિકરણકિરિયાય ચ સમુટ્ઠાનતો કિરિયાકિરિયતોવ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. અચિત્તકન્તિ પણ્ણત્તિઅજાનનચિત્તેન અચિત્તકં. ઉલ્લિત્તાદીનં અઞ્ઞતરતા, હેટ્ઠિમપ્પમાણસમ્ભવો, અદેસિતવત્થુતા, પમાણાતિક્કન્તતા, અત્તુદ્દેસિકતા, વાસાગારતા, લેપઘટ્ટનાતિ ઇમાનેત્થ છ વા સત્ત વા અઙ્ગાનિ.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬૫. સત્તમે એવંનામકે નગરેતિ કોસમ્બીનામકે. તસ્સ કિર નગરસ્સ આરામપોક્ખરણીઆદીસુ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કોસમ્બરુક્ખાવ ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા કોસમ્બીતિ સઙ્ખ્યં અગમાસિ. કુસુમ્બસ્સ નામ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તાતિ એકે. ઇદં વુત્તં હોતિ – કુસુમ્બસ્સ ઇસિનો નિવાસભૂમિ કોસમ્બી, તસ્સ ચ અવિદૂરે ભવત્તા નગરં કોસમ્બીતિ સઙ્ખ્યં ગતન્તિ. ઘોસિતનામકેન કિર સેટ્ઠિના સો કારિતોતિ એત્થ કો ઘોસિતસેટ્ઠિ, કથઞ્ચાનેન સો આરામો કારિતોતિ? પુબ્બે કિર અદ્દિલરટ્ઠં નામ અહોસિ. તતો કોતૂહલકો નામ દલિદ્દો છાતકભયેન સપુત્તદારો સુભિક્ખં રટ્ઠં ગચ્છન્તો પુત્તં વહિતું અસક્કોન્તો છડ્ડેત્વા અગમાસિ. માતા નિવત્તિત્વા તં ગહેત્વા ગતા. તે એકં ગોપાલકગામં પવિસિંસુ. ગોપાલકાનઞ્ચ તદા બહુપાયાસો પટિયત્તો હોતિ, તતો પાયાસં લભિત્વા ભુઞ્જિંસુ. અથ સો પુરિસો બહુતરં પાયાસં ભુત્તો જીરાપેતું અસક્કોન્તો રત્તિભાગે કાલં કત્વા તત્થેવ સુનખિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા કુક્કુરો જાતો, સો ગોપાલકસ્સ પિયો અહોસિ. ગોપાલકો ચ પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપટ્ઠાતિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ ભત્તકિચ્ચકાલે કુક્કુરસ્સ એકં પિણ્ડં દેતિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ગોપાલકેન સદ્ધિં પણ્ણસાલમ્પિ ગચ્છતિ, ગોપાલકે અસન્નિહિતે ભત્તવેલાયં સયમેવ ગન્ત્વા કાલારોચનત્થં પણ્ણસાલદ્વારે ભુસ્સતિ, અન્તરામગ્ગેપિ ચણ્ડમિગે દિસ્વા ભુસ્સિત્વા પલાપેતિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધે મુદુકેન ચિત્તેન કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ. તત્રાસ્સ ‘‘ઘોસકદેવપુત્તો’’ત્વેવ નામં અહોસિ.