૩. અનિયતકણ્ડં

૧. પઠમઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૪૩. પુત્તસદ્દેન સામઞ્ઞનિદ્દેસતો એકસેસનયેન વા પુત્તીપિ ગહિતાતિ આહ ‘‘બહૂ ધીતરો ચા’’તિ. દાનપ્પદાનેસૂતિ ખુદ્દકેસુ ચેવ મહન્તેસુ ચ દાનેસુ. છણં નામ અત્તનો ગેહે કત્તબ્બમઙ્ગલન્તિ આહ ‘‘આવાહવિવાહમઙ્ગલાદીસૂ’’તિ. એત્થ આદિ-સદ્દેન ફગ્ગુણમાસાદીસુ ઉત્તરફગ્ગુણાદિઅભિલક્ખિતદિવસેસુ સપરિજનાનં મનુસ્સાનં મઙ્ગલકરણમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તરુસ્સવેસૂતિ મહુસ્સવસ્સ અન્તરન્તરા પવત્તિતઉસ્સવેસુ. આસાળ્હીપવારણનક્ખત્તાદીસૂતિ એત્થ નક્ખત્તસદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તત્થ આસાળ્હીનક્ખત્તન્તિ વસ્સૂપગમનપૂજાદિવસં સન્ધાય વુત્તં, પવારણનક્ખત્તન્તિ પવારણપૂજાદિવસં સન્ધાય. આદિ-સદ્દેન યસ્મિં નક્ખત્તે ગામનિગમવાસિનો તયો સત્ત વા દિવસે નક્ખત્તઘોસનં કત્વા યથાવિભવં અલઙ્કતપટિયત્તા ભોગે પરિભુઞ્જન્તા નક્ખત્તકીળં કીળન્તિ, તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમેપિ દારકાતિ અત્તનો દારકે સન્ધાય વદન્તિ. તદનન્તરન્તિ ભિક્ખૂનં ભોજનાનન્તરં.

૪૪૪-૪૪૫. તં કમ્મન્તિ તં અજ્ઝાચારકમ્મં. ભિક્ખુ નિસિન્નેતિ એત્થ ભિક્ખૂતિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં, ભુમ્મવચનસ્સ વા લોપં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ભિક્ખુમ્હિ નિસિન્ને’’તિ. પાળિયં ‘‘સોતસ્સ રહો’’તિ ઇદં અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં, ‘‘પટિચ્છન્ને આસને’’તિ પન વચનતો ‘‘સક્કા હોતિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતુ’’ન્તિ ચ વુત્તત્તા ચક્ખુસ્સ રહો ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ વુત્તં. પરિચ્છેદો વેદિતબ્બોતિ રહો નિસજ્જાપત્તિયા પરિચ્છેદો વવત્થાનં વેદિતબ્બં. ઇદાનિ ચક્ખુસ્સ રહેનેવ આપત્તિં પરિચ્છિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિમાહ. પિહિતકવાટસ્સાતિ ઇમિના પટિચ્છન્નભાવતો ચક્ખુસ્સ રહોસબ્ભાવં દસ્સેતિ. અપિહિતકવાટસ્સાતિ ઇમિના અપ્પટિચ્છન્નભાવં દસ્સેતિ. અપ્પટિચ્છન્ને ચ દુતિયસિક્ખાપદે આગતનયેન સોતસ્સ રહવસેનપિ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થેપિ ઓકાસે’’તિ. ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે’’તિ હિ ઇદં સોતસ્સ રહાભાવં સન્ધાય વુત્તં. યદિ હિ ચક્ખુસ્સેવ રહાભાવં સન્ધાય વદેય્ય, ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થે’’તિ ન વદેય્ય અપ્પટિચ્છન્ને તતો દૂરતરે નિસિન્નેપિ ચક્ખુસ્સ રહાસમ્ભવતો. યસ્મા નિસીદિત્વા નિદ્દાયન્તો કપિમિદ્ધપરેતો કઞ્ચિ કાલં ચક્ખૂનિ ઉમ્મીલેતિ, કઞ્ચિ કાલં નિમીલેતિ, ન ચ મહાનિદ્દં ઓક્કમતિ, તસ્મા ‘‘નિદ્દાયન્તોપિ અનાપત્તિં કરોતી’’તિ વુત્તં. નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તો પન તાદિસો ન હોતીતિ આહ ‘‘નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તો ન કરોતી’’તિ, અનાપત્તિં ન કરોતીતિ અત્થો.

પટિલદ્ધસોતાપત્તિફલાતિ અન્તિમપરિચ્છેદતો અરિયસાવિકં દસ્સેતિ. પટિવિદ્ધચતુસચ્ચાતિ સોતાપત્તિમગ્ગેન પટિવિદ્ધચતુસચ્ચા. તિણ્ણં ધમ્માનં અઞ્ઞતરેન કારેતબ્બોતિ નિસજ્જં પટિજાનમાનસ્સ તિણ્ણં ધમ્માનં અઞ્ઞતરસમાયોગો હોતિયેવાતિ વુત્તં. પારાજિકેન પન સઙ્ઘાદિસેસેન ચ પાચિત્તિયેન ચ તેનાકારેન નિસજ્જં પટિજાનમાનોવ કારેતબ્બો. ન અપ્પટિજાનમાનોતિ અલજ્જીપિ અપ્પટિજાનમાનો આપત્તિયા ન કારેતબ્બોતિ અવિસેસેન વુત્તં. સો હિ યાવ ન પટિજાનાતિ, તાવ નેવ સુદ્ધો, ન અસુદ્ધોતિ વા વત્તબ્બો, વત્તાનુસન્ધિના પન કારેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પટિઞ્ઞા લજ્જીસુ કતા, અલજ્જીસુ એવં ન વિજ્જતિ;

બહુમ્પિ અલજ્જી ભાસેય્ય, વત્તાનુસન્ધિતેન કારયે’’તિ. (પરિ. ૩૫૯);

યેન વા સા સદ્ધેય્યવચસા ઉપાસિકા વદેય્ય, તેન સો ભિક્ખુ કારેતબ્બોતિ એત્થ ‘‘પટિજાનમાનો’’તિ અવુત્તેપિ અધિકારત્તા ‘‘પટિજાનમાનોવ તેન સો ભિક્ખુ કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં. તથારૂપાય ઉપાસિકાય વચનેન અઞ્ઞથત્તાભાવતો દિટ્ઠં નામ તથાપિ હોતિ, અઞ્ઞથાપિ હોતીતિ દસ્સનેન અઞ્ઞથત્તસમ્ભવં દસ્સેતિ. એવં મહિદ્ધિકા નામ…પે… વદાપેથાતિ ઇદં ‘‘એવં મહિદ્ધિકાપિ તુમ્હે એવરૂપે આસઙ્કનીયે ઠાને કસ્મા અનુપપરિક્ખિત્વા નિસિન્નત્થ, તુમ્હાદિસેહિ નામ અન્તરઘરે નિસીદન્તેહિ ઉપપરિક્ખિત્વા પતિરૂપે ઠાને નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ થેરં ઓવદન્તો આહ, ન પન અસદ્દહન્તો. થેરો અત્તનો અનુપપરિક્ખિત્વા અનિસિન્નભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અન્તરઘરસ્સેવેસો આવુસો દોસો’’તિ આહ. એવમકાસિન્તિ અત્તનો નિગૂહિતબ્બમ્પિ ગુણં પકાસેન્તો એવં વિય ઇદ્ધિપાટિહારિયં અકાસિં. રક્ખેય્યાસિ મન્તિ ‘‘મા મં અઞ્ઞેપિ એવં જાનન્તૂ’’તિ અત્તનો ગુણં અજાનાપેતુકામો વદતિ.

૪૪૬-૪૫૧. માતુગામસ્સ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તોતિ એત્થ ‘‘મગ્ગે’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘માતુગામસ્સ મગ્ગે’’તિ. રહો નિસજ્જસ્સાદસ્સ અસતિપિ મેથુનરાગભાવે તપ્પટિબદ્ધકિલેસત્તા વુત્તં ‘‘મેથુનધમ્મસન્નિસ્સિતકિલેસો વુચ્ચતી’’તિ, તેનેવ સન્નિસ્સિતગ્ગહણં કતં. તં સન્ધાય અગતેપિ અસુદ્ધચિત્તેન ગતત્તા ‘‘અસ્સાદે ઉપ્પન્ને પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં. રહસ્સાદો ઉપ્પજ્જતિ અનાપત્તીતિ સુદ્ધચિત્તેન ગન્ત્વા નિસિન્નત્તા ચિત્તુપ્પાદમત્તેનેત્થ આપત્તિ ન હોતીતિ વુત્તં. અયં ધમ્મો અનિયતોતિ એત્થ તિણ્ણં આપત્તીનં યં આપત્તિં વા વત્થું વા પટિજાનાતિ, તસ્સ વસેન કારેતબ્બતાય અનિયતોતિ અયમત્થો પાકટોયેવાતિ ન વુત્તો. યં આપત્તિં પટિજાનાતિ, તસ્સા વસેનેત્થ અઙ્ગભેદો વેદિતબ્બો.

પઠમઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૨. ‘‘એકો’’તિ વુત્તત્તા ‘‘નિસજ્જં કપ્પેતું પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો ન ઘટતીતિ આહ ‘‘યં એકો…પે… સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો’’તિ. એતં પચ્ચત્તવચનન્તિ ‘‘એકો’’તિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં.

૪૫૩. બહિ પરિક્ખિત્તન્તિ બહિ પાકારાદિના પરિક્ખિત્તં. પરિવેણઙ્ગણન્તિ પરિવેણમાળકં સન્ધાય વુત્તં. ઇત્થીપિ પુરિસોપીતિ એત્થ પઠમે કસ્મા ઇત્થિસતમ્પિ અનાપત્તિં ન કરોતિ, ઇધ એકાપિ કસ્મા અનાપત્તિં કરોતીતિ? વુચ્ચતે – પઠમસિક્ખાપદં ‘‘સક્કા હોતિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિતુ’’ન્તિ વુત્તત્તા મેથુનધમ્મવસેન આગતં, ન ચ મેથુનસ્સ માતુગામો દુતિયો હોતિ. ઇત્થિયો હિ અઞ્ઞમઞ્ઞિસ્સા વજ્જં પટિચ્છાદેન્તિ, તેનેવ વેસાલિયં મહાવને દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્ને ભિક્ખુમ્હિ સમ્બહુલા ઇત્થિયો યાવદત્થં કત્વા પક્કમિંસુ, તસ્મા તત્થ ‘‘ઇત્થિસતમ્પિ અનાપત્તિં ન કરોતી’’તિ વુત્તં. ઇદં પન સિક્ખાપદં દુટ્ઠુલ્લવાચાવસેન આગતં ‘‘અલઞ્ચ ખો હોતિ માતુગામં દુટ્ઠુલ્લાહિ વાચાહિ ઓભાસિતુ’’ન્તિ વુત્તત્તા. દુટ્ઠુલ્લવાચઞ્ચ સુત્વા માતુગામોપિ ન પટિચ્છાદેતિ. તેનેવ દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદે યા તા ઇત્થિયો હિરિમના, તા નિક્ખમિત્વા ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેસું, તસ્મા ઇધ ‘‘ઇત્થીપિ અનાપત્તિં કરોતી’’તિ વુત્તં. ઇધ અપ્પટિચ્છન્નત્તા ઇત્થીપિ અનાપત્તિં કરોતિ, તત્થ પટિચ્છન્નત્તા ઇત્થિસતમ્પિ અનાપત્તિં ન કરોતીતિ ચ વદન્તિ.

કાયસંસગ્ગવસેન અનન્ધો વુત્તો, દુટ્ઠુલ્લવાચાવસેન અબધિરો. અન્તોદ્વાદસહત્થે ઓકાસેતિ સોતસ્સ રહાભાવો વુત્તો, એતેન ‘‘સોતસ્સ રહો દ્વાદસહત્થેન પરિચ્છિન્દિતબ્બો’’તિ દસ્સેતિ. તસ્મા દ્વાદસહત્થતો બહિ નિસિન્નો અનાપત્તિં ન કરોતિ સતિપિ ચક્ખુસ્સ રહાભાવે સોતસ્સ રહસબ્ભાવતો. ઇમસ્મિઞ્હિ સિક્ખાપદે અપ્પટિચ્છન્નત્તા સોતસ્સ રહોયેવ અધિપ્પેતો. પાળિયં પન ‘‘ચક્ખુસ્સ રહો’’તિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં. કેનચિ પન ‘‘દ્વેપિ રહા ઇધ અધિપ્પેતા’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ અપ્પટિચ્છન્ને ઓકાસે ચક્ખુસ્સ રહો સમ્ભવતિ દ્વાદસહત્થતો બહિ દસ્સનવિસયે દૂરતરે નિસિન્નસ્સપિ દટ્ઠું સક્કુણેય્યભાવતો. નિદ્દાયન્તોપીતિ ઇમિના ‘‘નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તોપિ ગહિતોયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ‘‘નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તેપિ સતિપિ ચક્ખુસ્સ રહે અબધિરત્તા સોતસ્સ રહો નત્થી’’તિ ગણ્ઠિપદકારાનં અધિપ્પાયો. યથા પન નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તો અન્ધો વિય કિઞ્ચિ ન પસ્સતીતિ ચક્ખુસ્સ રહો સમ્ભવતિ, તથા બધિરો વિય કિઞ્ચિ સદ્દં ન સુણાતીતિ સોતસ્સ રહોપિ સમ્ભવતીતિ સક્કા વત્તું. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ઠિતો વા નિસિન્નો વાતિ એત્તકમેવ વુત્તં, પઠમસિક્ખાપદે વિય ‘‘નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તોપિ અનાપત્તિં ન કરોતી’’તિ ઇદં પન ન વુત્તં, તસ્મા વીમંસિત્વા યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા ગહેતબ્બં.

સોતસ્સ રહસ્સેવ ઇધાધિપ્પેતત્તા ‘‘બધિરો પન ચક્ખુમાપી’’તિ વુત્તં. અન્ધસ્સ અપ્પટિચ્છન્નમ્પિ પટિચ્છન્નપક્ખં ભજતીતિ પઠમસિક્ખાપદસ્સ વિસયત્તા વુત્તં ‘‘અન્ધો વા અબધિરોપિ ન કરોતી’’તિ. યથેવ હિ તત્થ અપિહિતકવાટસ્સ ગબ્ભસ્સ અન્તો સમીપેપિ ઠિતો અન્ધો અનાપત્તિં ન કરોતિ, એવમયમ્પીતિ દટ્ઠબ્બં. ઉભયત્થાપીતિ દ્વીસુપિ અનિયતેસુ. યસ્મા દ્વીહિ સિક્ખાપદેહિ ઉદાયિત્થેરં આરબ્ભ વિસું પઞ્ઞત્તા કાચિ આપત્તિ નામ નત્થિ, તસ્મા તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ આદિકમ્મિકે સન્ધાય આદિકમ્મિકાનં અનાપત્તિ વુત્તા. ઉપનન્દત્થેરાદયો હિ રહો નિસજ્જાદીનં આદિકમ્મિકા. ભગવતા પન પઠમં પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનિયેવ ગહેત્વા ઉપનન્દવત્થુસ્મિં અનિયતક્કમો દસ્સિતો. યદિ ઇમેહિ સિક્ખાપદેહિ વિસું પઞ્ઞત્તા આપત્તિ નામ નત્થિ, અથ કસ્મા ભગવતા અનિયતદ્વયં પઞ્ઞત્તન્તિ? એવરૂપાયપિ ઉપાસિકાય વુચ્ચમાનો પટિજાનમાનોયેવ આપત્તિયા કારેતબ્બો, ન અપ્પટિજાનમાનોતિ દસ્સેન્તેન ભગવતા યાય કાયચિ આપત્તિયા યેન કેનચિ ચોદિતે પટિઞ્ઞાતકરણંયેવ દળ્હં કત્વા વિનયવિનિચ્છયલક્ખણં ઠપિતં. અથ ભિક્ખુનીનં અનિયતં કસ્મા ન વુત્તન્તિ? ઇદમેવ લક્ખણં સબ્બત્થ અનુગતન્તિ ન વુત્તં.

દુતિયઅનિયતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

અનિયતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.