૭. વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬૫. સત્તમે એવંનામકે નગરેતિ કોસમ્બીનામકે. તસ્સ કિર નગરસ્સ આરામપોક્ખરણીઆદીસુ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કોસમ્બરુક્ખાવ ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા કોસમ્બીતિ સઙ્ખ્યં અગમાસિ. કુસુમ્બસ્સ નામ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તાતિ એકે. ઇદં વુત્તં હોતિ – કુસુમ્બસ્સ ઇસિનો નિવાસભૂમિ કોસમ્બી, તસ્સ ચ અવિદૂરે ભવત્તા નગરં કોસમ્બીતિ સઙ્ખ્યં ગતન્તિ. ઘોસિતનામકેન કિર સેટ્ઠિના સો કારિતોતિ એત્થ કો ઘોસિતસેટ્ઠિ, કથઞ્ચાનેન સો આરામો કારિતોતિ? પુબ્બે કિર અદ્દિલરટ્ઠં નામ અહોસિ. તતો કોતૂહલકો નામ દલિદ્દો છાતકભયેન સપુત્તદારો સુભિક્ખં રટ્ઠં ગચ્છન્તો પુત્તં વહિતું અસક્કોન્તો છડ્ડેત્વા અગમાસિ. માતા નિવત્તિત્વા તં ગહેત્વા ગતા. તે એકં ગોપાલકગામં પવિસિંસુ. ગોપાલકાનઞ્ચ તદા બહુપાયાસો પટિયત્તો હોતિ, તતો પાયાસં લભિત્વા ભુઞ્જિંસુ. અથ સો પુરિસો બહુતરં પાયાસં ભુત્તો જીરાપેતું અસક્કોન્તો રત્તિભાગે કાલં કત્વા તત્થેવ સુનખિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા કુક્કુરો જાતો, સો ગોપાલકસ્સ પિયો અહોસિ. ગોપાલકો ચ પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપટ્ઠાતિ. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ ભત્તકિચ્ચકાલે કુક્કુરસ્સ એકં પિણ્ડં દેતિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ગોપાલકેન સદ્ધિં પણ્ણસાલમ્પિ ગચ્છતિ, ગોપાલકે અસન્નિહિતે ભત્તવેલાયં સયમેવ ગન્ત્વા કાલારોચનત્થં પણ્ણસાલદ્વારે ભુસ્સતિ, અન્તરામગ્ગેપિ ચણ્ડમિગે દિસ્વા ભુસ્સિત્વા પલાપેતિ. સો પચ્ચેકબુદ્ધે મુદુકેન ચિત્તેન કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિ. તત્રાસ્સ ‘‘ઘોસકદેવપુત્તો’’ત્વેવ નામં અહોસિ.

સો દેવલોકતો ચવિત્વા કોસમ્બિયં એકસ્મિં કુલઘરે નિબ્બત્તિ. તં અપુત્તકો કિર સેટ્ઠિ તસ્સ માતાપિતૂનં ધનં દત્વા પુત્તં કત્વા અગ્ગહેસિ. અથ અત્તનો પુત્તે જાતે સત્તક્ખત્તું ઘાતાપેતું ઉપક્કમિ. સો પુઞ્ઞવન્તતાય સત્તસુપિ ઠાનેસુ મરણં અપ્પત્વા અવસાને એકાય સેટ્ઠિધીતાય વેય્યત્તિયેન લદ્ધજીવિકો અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં પત્વા ઘોસિતસેટ્ઠિ નામ જાતો. અઞ્ઞેપિ કોસમ્બિયં કુક્કુટસેટ્ઠિ, પાવારિયસેટ્ઠીતિ દ્વે સેટ્ઠિનો અત્થિ, ઇમિના સદ્ધિં તયો અહેસું.

તેન ચ સમયેન તેસં સહાયકાનં સેટ્ઠીનં કુલૂપકા પઞ્ચસતા ઇસયો પબ્બતપાદે વસિંસુ. તે કાલેન કાલં લોણમ્બિલસેવનત્થં મનુસ્સપથં આગચ્છન્તિ. અથેકસ્મિં વારે ગિમ્હસમયે મનુસ્સપથં આગચ્છન્તા નિરુદકં મહાકન્તારં અતિક્કમિત્વા કન્તારપરિયોસાને મહન્તં નિગ્રોધરુક્ખં દિસ્વા ચિન્તેસું ‘‘યાદિસો અયં રુક્ખો, અદ્ધા એત્થ મહેસક્ખાય દેવતાય ભવિતબ્બં, સાધુ વતસ્સ, સચે નો પાનીયં વા પરિભોજનીયં વા દદેય્યા’’તિ. દેવતા ઇસીનં અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘ઇમેસં સઙ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ અત્તનો આનુભાવેન વિટપન્તરતો નઙ્ગલસીસમત્તં ઉદકધારં પવત્તેસિ. ઇસિગણો રજતક્ખન્ધસદિસં ઉદકવટ્ટિં દિસ્વા અત્તનો ભાજનેહિ ઉદકં ગહેત્વા પરિભોગં કત્વા ચિન્તેસિ ‘‘દેવતાય અમ્હાકં પરિભોગુદકં દિન્નં, ઇદં પન અગામકં મહારઞ્ઞં, સાધુ વતસ્સ, સચે નો આહારમ્પિ દદેય્યા’’તિ. દેવતા ઇસીનં ઉપકપ્પનવસેન દિબ્બાનિ યાગુખજ્જકાદીનિ દત્વા સન્તપ્પેસિ.

ઇસયો ચિન્તયિંસુ ‘‘દેવતાય અમ્હાકં પરિભોગુદકમ્પિ ભોજનમ્પિ સબ્બં દિન્નં, સાધુ વતસ્સ, સચે નો અત્તાનં દસ્સેય્યા’’તિ. દેવતા તેસં અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ઉપડ્ઢકાયં દસ્સેસિ. દેવતે મહતી તે સમ્પત્તિ, કિં કમ્મં કત્વા ઇમં સમ્પત્તિં અધિગતાસીતિ. નાતિમહન્તં પરિત્તકં કમ્મં કત્વાતિ. ઉપડ્ઢુપોસથકમ્મં નિસ્સાય હિ દેવતાય સમ્પત્તિ લદ્ધા. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર ગેહે અયં દેવપુત્તો કમ્મકારો અહોસિ. સેટ્ઠિસ્સ હિ ગેહે ઉપોસથદિવસેસુ અન્તમસો દાસકમ્મકારે ઉપાદાય સબ્બો જનો ઉપોસથિકો હોતિ. એકદિવસં અયં કમ્મકારો એકકોવ પાતો ઉટ્ઠાય કમ્મન્તં ગતો. મહાસેટ્ઠિ નિવાપં લભમાનમનુસ્સે સલ્લક્ખેન્તો એતસ્સેવેકસ્સ અરઞ્ઞં ગતભાવં ઞત્વા અસ્સ સાયમાસત્થાય નિવાપં અદાસિ. ભત્તકારદાસી એકસ્સેવ ભત્તં પચિત્વા અરઞ્ઞતો આગતસ્સ ભત્તં વડ્ઢેત્વા અદાસિ. કમ્મકારો ચિન્તયિ ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઇમસ્મિં કાલે ગેહં એકસદ્દં અહોસિ, અજ્જ અતિવિય સન્નિસિન્નં, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ. તસ્સ સા આચિક્ખિ ‘‘અજ્જ ઇમસ્મિં ગેહે સબ્બે મનુસ્સા ઉપોસથિકા, મહાસેટ્ઠિ તુય્હેવેકસ્સ નિવાપં અદાસી’’તિ. એવં અમ્માતિ. આમ સામીતિ. ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ઉપોસથં સમાદિન્નસ્સ ઉપોસથકમ્મં હોતિ, ન હોતી’’તિ મહાસેટ્ઠિં પુચ્છ અમ્માતિ. તાય ગન્ત્વા પુચ્છિતો મહાસેટ્ઠિ આહ – ‘‘સકલઉપોસથકમ્મં ન હોતિ, ઉપડ્ઢકમ્મં પન હોતિ, ઉપોસથિકો હોતી’’તિ. કમ્મકારો ભત્તં અભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉપોસથિકો હુત્વા વસનટ્ઠાનં ગહેત્વા નિપજ્જિ. તસ્સ આહારપરિક્ખીણકાયસ્સ રત્તિં વાતો કુપ્પિ. સો પચ્ચૂસસમયે કાલં કત્વા ઉપડ્ઢુપોસથકમ્મનિસ્સન્દેન મહાવત્તનિઅટવિદ્વારે નિગ્રોધરુક્ખદેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ.

સો તં પવત્તિં ઇસીનં આરોચેસિ. ઇસયો પુચ્છિંસુ ‘‘તુમ્હેહિ મયં ‘બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો’તિ અસ્સુતપુબ્બં સાવિતા, ઉપ્પન્નો નુ ખો લોકે બુદ્ધો’’તિ. આમ, ભન્તે, ઉપ્પન્નોતિ. ઇદાનિ કુહિં વસતીતિ. સાવત્થિયં નિસ્સાય જેતવને, ભન્તેતિ. ઇસયો ‘‘તિટ્ઠથ તુમ્હે, મયં સત્થારં પસ્સિસ્સામા’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન કોસમ્બીનગરં સમ્પાપુણિંસુ. મહાસેટ્ઠિનો ‘‘ઇસયો આગતા’’તિ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ‘‘સ્વે અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ નિમન્તેત્વા પુનદિવસે ઇસિગણસ્સ મહાદાનં અદંસુ. ઇસયો ‘‘ભુત્વાવ ગચ્છામા’’તિ આપુચ્છિંસુ. ભન્તે, તુમ્હે અઞ્ઞસ્મિં કાલે એકમ્પિ માસં દ્વેપિ તયોપિ ચત્તારોપિ માસે વસિત્વા ગચ્છથ, ઇમસ્મિં પન વારે હિય્યો આગન્ત્વા ‘‘અજ્જેવ ગચ્છામા’’તિ વદથ, કિં ઇદન્તિ. આમ ગહપતયો બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, ન ખો પન સક્કા જીવિતન્તરાયો જાનિતું, તેન મયં તુરિતા ગચ્છામાતિ. તેન હિ, ભન્તે, મયમ્પિ આગચ્છામ, અમ્હેહિ સદ્ધિંયેવ ગચ્છથાતિ. ‘‘તુમ્હે અગારિયા નામ મહાજટા, તિટ્ઠથ તુમ્હે, મયં પુરેતરં ગમિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિત્વા એકટ્ઠાને દ્વે દિવસાનિ અવસિત્વા તુરિતગમનેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનવિહારે સત્થુ સન્તિકમેવ અગમંસુ. તત્થ મધુરધમ્મકથં સુત્વા સબ્બેવ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

તેપિ તયો સેટ્ઠિનો પઞ્ચહિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ સપ્પિમધુફાણિતાદીનિ ચેવ પટ્ટુણ્ણદુકૂલાદીનિ ચ આદાય કોસમ્બિતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનસામન્તે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા તિણ્ણમ્પિ સહાયાનં મધુરધમ્મકથં કથેસિ. તે બલવસોમનસ્સજાતા સત્થારં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે મહાદાનં અદંસુ, પુન નિમન્તેત્વા પુનદિવસેતિ એવં અડ્ઢમાસં દાનં દત્વા ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં જનપદં આગમનાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ પાદમૂલે નિપજ્જિંસુ. ભગવા ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો ગહપતયો તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ આહ. ‘‘એત્તાવતા પટિઞ્ઞા દિન્ના નામ હોતી’’તિ ગહપતયો સલ્લક્ખેત્વા ‘‘દિન્ના નો ભગવતા પટિઞ્ઞા’’તિ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા દસબલં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે યોજને યોજને વિહારં કારેત્વા અનુપુબ્બેન કોસમ્બિં પત્વા ‘‘લોકે બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ કથયિંસુ. તયો જના અત્તનો અત્તનો આરામે મહન્તં ધનપરિચ્ચાગં કત્વા ભગવતો વિહારે કારાપેસું. તત્થ કુક્કુટસેટ્ઠિના કારિતો કુક્કુટારામો નામ અહોસિ. પાવારિકસેટ્ઠિના અમ્બવને કારિતો પાવારિકમ્બવનં નામ. ઘોસિતેન કારિતો ઘોસિતારામો નામ અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઘોસિતનામકેન કિર સેટ્ઠિના સો કારિતો’’તિ.

યો અભિનિક્ખમનકાલે સદ્ધિં નિક્ખન્તો, યસ્સ ચ સત્થારા પરિનિબ્બાનકાલે બ્રહ્મદણ્ડો આણત્તો, તં સન્ધાયાહ ‘‘બોધિસત્તકાલે ઉપટ્ઠાકછન્નસ્સા’’તિ. ઇમિના ચ યો મજ્ઝિમનિકાયે છન્નોવાદસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૮૯ આદયો) ગિલાનો હુત્વા ધમ્મસેનાપતિના ઓવદિયમાનોપિ મારણન્તિકવેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો તિણ્હેન સત્થેન કણ્ઠનાળિં છિન્દિત્વા મરણભયે ઉપ્પન્ને ગતિનિમિત્તે ચ ઉપટ્ઠિતે અત્તનો પુથુજ્જનભાવં ઞત્વા સંવિગ્ગો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો અરહત્તં પત્વા સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ, અયં સો ન હોતીતિ દસ્સેતિ. પૂજાવચનપ્પયોગે કત્તરિ સામિવચનસ્સપિ ઇચ્છિતત્તા આહ ‘‘ગામસ્સ વા પૂજિત’’ન્તિ. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થાનુસારતો વેદિતબ્બં. એકેકો કોટ્ઠાસોતિ એકેકો ભાગો.

૩૬૬. કિરિયતો સમુટ્ઠાનભાવોતિ કેવલં કિરિયામત્તતો સમુટ્ઠાનભાવં પટિક્ખિપતિ, વત્થુનો પન અદેસનાય કુટિકરણકિરિયાય ચ સમુટ્ઠાનતો કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ભિક્ખૂ વા અનભિનેય્યાતિ એત્થ વા-સદ્દો ‘‘અયં વા સો મહાનાગો’’તિઆદીસુ વિય અવધારણત્થોતિ દટ્ઠબ્બો.

વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.