૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૪૨. છટ્ઠે એત્તકેનાતિ એત્તકેન દારુઆદિના. અપરિચ્છિન્નપ્પમાણાયોતિ અપરિચ્છિન્નદારુઆદિપ્પમાણાયો. મૂલચ્છેજ્જાય પુરિસં યાચિતું ન વટ્ટતીતિ પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનોયેવ સન્તકં કત્વા યાચિતું ન વટ્ટતિ. એવં મૂલચ્છેજ્જાય અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતટ્ઠાનતો યાચન્તસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં. દાસં અત્તનો અત્થાય સાદિયન્તસ્સપિ દુક્કટમેવ ‘‘દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વચનતો. ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો પન દાસં મૂલચ્છેજ્જાય યાચન્તસ્સ સાદિયનવસેન દુક્કટં. સકકમ્મં ન યાચિતબ્બાતિ પાણાતિપાતસિક્ખાપદરક્ખણત્થં વુત્તં. અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બાતિ મનુસ્સાનં અઞ્ઞથા ગાહસ્સપિ સમ્ભવતો વુત્તં, સુદ્ધચિત્તેન પન હત્થકમ્મં યાચન્તસ્સ આપત્તિ નામ નત્થિ.

સબ્બકપ્પિયભાવદીપનત્થન્તિ સબ્બસો કપ્પિયભાવદીપનત્થં. મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતીતિ યસ્મા મૂલં દસ્સામાતિ તેહિ પઠમં વુત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિ ન હોતિ, યસ્મા ચ મૂલન્તિ ભણિતં સામઞ્ઞવચનતો અકપ્પિયવચનં ન હોતિ, તસ્મા મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતિ. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અપરિગ્ગહિતં. અકપ્પિયકહાપણાદિ ન દાતબ્બન્તિ કિઞ્ચાપિ અકપ્પિયકહાપણાદિં અસાદિયન્તેન કપ્પિયવોહારતો દાતું વટ્ટતિ, તથાપિ સારુપ્પં ન હોતિ. મનુસ્સા ચ એતસ્સ સન્તકં કિઞ્ચિ અત્થીતિ વિહેઠેતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ અકપ્પિયકહાપણાદિદાનં પટિક્ખિત્તં. તથેવ પાચેત્વાતિ હત્થકમ્મવસેનેવ પાચેત્વા. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ એત્તકેપિ પુચ્છિતે યદત્થાય પવિટ્ઠો, તં કથેતું વટ્ટતિ પુચ્છિતપઞ્હત્તા.

વત્તન્તિ ચારિત્તં, આપત્તિ પન ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ સાખાય લગ્ગરજસ્મિં પત્તે પતિતેપિ સાખં છિન્દિત્વા ખાદિતુકામતાયપિ સતિ સુખપરિભોગત્થં વુત્તં. ‘‘નદિં વા…પે… આહરા’’તિ વત્થું વટ્ટતીતિ અપરિગ્ગહિતત્તા વુત્તં. ગેહતો…પે… પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ પરિગ્ગહિતઉદકત્તા વિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં હોતીતિ અધિપ્પાયો. અલજ્જીહિ…પે… ન કારેતબ્બન્તિ ઇદં ઉત્તરિભઙ્ગાધિકારત્તા અજ્ઝોહરણીયં સન્ધાય વુત્તં. બાહિરપરિભોગેસુ પન અલજ્જીહિપિ હત્થકમ્મં કારેતું વટ્ટતીતિ.

ગોણં પન…પે… આહરાપેતું ન વટ્ટતીતિ અત્તનો અત્થાય મૂલચ્છેજ્જવસેન આહરાપેતું ન વટ્ટતિ. આહરાપેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં. અત્તનો અત્થાય સાદિયનેપિ દુક્કટમેવ ‘‘હત્થિગવાસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વુત્તત્તા. તેનેવાહ ‘‘ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતોપિ મૂલચ્છેજ્જાય યાચિતું ન વટ્ટતી’’તિ. રક્ખિત્વાતિ યથા ચોરા ન હરન્તિ, એવં રક્ખિત્વા. જગ્ગિત્વાતિ તિણદાનાદીહિ જગ્ગિત્વા. ન સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ અત્તનો અત્થાય ગોણે સાદિયનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા વુત્તં.

સકટં દેથાતિ…પે… વટ્ટતીતિ મૂલચ્છેજ્જવસેન સકટં દેથાતિ વત્તું ન વટ્ટતિ. તાવકાલિકં વટ્ટતીતિ તાવકાલિકં કત્વા સબ્બત્થ યાચિતું વટ્ટતિ. વલ્લિઆદીસુ ચ પરપરિગ્ગહિતેસુ એસેવ નયોતિ યોજેતબ્બં. ગરુભણ્ડપ્પહોનકેસુયેવ ચ વલ્લિઆદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન વેળુમુઞ્જપબ્બજતિણમત્તિકાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યં પન વત્થુવસેન અપ્પં હુત્વા અગ્ઘવસેન મહન્તં હરિતાલહિઙ્ગુલકાદિ, તં ગરુભણ્ડં અપ્પહોન્તમ્પિ યાચિતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

સાતિ વિઞ્ઞત્તિં પરામસતિ. સા ચ ઇધ પરિકથાદિના યેન કેનચિ અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનં વિઞ્ઞત્તીતિ ગહેતબ્બા. તેનાહ ‘‘સબ્બેન સબ્બ’’ન્તિ, સબ્બપ્પકારેનાતિ અત્થો. તેન ‘‘પરિકથાદિવસેનપિ વિઞ્ઞાપનં ન વટ્ટતી’’તિ દીપેતિ. પરિકથોભાસનિમિત્તકમ્મમ્પિ હિ ચીવરપિણ્ડપાતેસુ દ્વીસુ પચ્ચયેસુ ન વટ્ટતિ. ઇદાનિ સેનાસનપચ્ચયે અધિપ્પેતં વિઞ્ઞત્તિં પરિકથાદીહિ વિસેસેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘આહર દેહીતિ વિઞ્ઞત્તિમત્તમેવ ન વટ્ટતી’’તિ આહ. પરિકથોભાસનિમિત્તકમ્માનિ વટ્ટન્તીતિ એત્થ પરિકથા નામ પરિયાયેન કથનં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સેનાસનં સમ્બાધન્તિઆદિવચનં. ઓભાસો નામ ઉજુકમેવ અકથેત્વા યથા અધિપ્પાયો વિભૂતો હોતિ, એવં ઓભાસનં, ઉપાસકા, તુમ્હે કુહિં વસથાતિ? પાસાદે, ભન્તેતિ. ભિક્ખૂનં પન, ઉપાસકા, પાસાદો ન વટ્ટતીતિઆદિવચનં. નિમિત્તકમ્મં નામ પચ્ચયે ઉદ્દિસ્સ યથા અધિપ્પાયો વિઞ્ઞાયતિ, એવં નિમિત્તકમ્મં, સેનાસનત્થં ભૂમિપરિકમ્માદીનિ કરોન્તસ્સ ‘‘કિં, ભન્તે, કરોસિ, કો કારાપેતી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કોચી’’તિઆદિવચનં.

ઇદાનિ ગિલાનપચ્ચયે વિઞ્ઞત્તિઆદિકં સબ્બમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગિલાનપચ્ચયે પના’’તિઆદિ. તથા ઉપ્પન્નં પન ભેસજ્જં રોગે વૂપસન્તે પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? તત્થ વિનયધરા ‘‘ભગવતા રોગસીસેન પરિભોગસ્સ દ્વારં દિન્નં, તસ્મા અરોગકાલેપિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, આપત્તિ ન હોતી’’તિ વદન્તિ. સુત્તન્તિકા પન ‘‘કિઞ્ચાપિ આપત્તિ ન હોતિ, આજીવં પન કોપેતિ, તસ્મા સલ્લેખપ્પટિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વટ્ટતિ, સલ્લેખં કોપેતી’’તિ વદન્તિ. ઉક્કમન્તીતિ અપગચ્છન્તિ.

૩૪૪. મણિ કણ્ઠે અસ્સાતિ મણિકણ્ઠો, મણિના ઉપલક્ખિતો વા કણ્ઠો અસ્સાતિ મણિકણ્ઠોતિ મજ્ઝપદલોપીસમાસો દટ્ઠબ્બો. દેવવણ્ણન્તિ દેવત્તભાવં. પસન્નાકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બકિચ્ચં, કાયવેય્યાવચ્ચસઙ્ખાતં ઉપટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. મણિયાચનાય તસ્સ અનાગમનેન અત્તનો વડ્ઢિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘મણિના મે અત્થો’’તિ, મન્તપદનીહારેન વા તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૩૪૫. વત્તમાનસમીપેતિ વત્તમાનસ્સ સમીપે અતીતે. એવં વત્તું લબ્ભતીતિ ‘‘આગતોસી’’તિ વત્તબ્બે વત્તમાનસમીપત્તા ‘‘આગચ્છસી’’તિ એવં વત્તમાનવોહારેન વત્તું લબ્ભતિ. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થાનુસારતો વેદિતબ્બં. સો એવ નયોતિ ‘‘આગતોમ્હી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘આગચ્છામી’’તિ અયમ્પિ વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવોહારોતિ દસ્સેતિ.

૩૪૮-૩૪૯. યસ્મા પન ન સક્કા કેવલં યાચનાય કિઞ્ચિ કાતું, તસ્મા ‘‘સયં યાચિતકેહિ ઉપકરણેહી’’તિ અધિપ્પાયત્થો વુત્તો. ઉદ્ધંમુખં લિત્તા ઉલ્લિત્તા, અધોમુખં લિત્તા અવલિત્તા. યસ્મા પન ઉદ્ધંમુખં લિમ્પન્તા યેભુય્યેન અન્તો લિમ્પન્તિ, અધોમુખં લિમ્પન્તા ચ બહિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉલ્લિત્તાતિ અન્તોલિત્તા, અવલિત્તાતિ બહિલિત્તા’’તિ. તત્થ ઉલ્લિત્તા નામ ઠપેત્વા તુલાપિટ્ઠસઙ્ઘાતવાતપાનધૂમછિદ્દાદિભેદં અલેપોકાસં અવસેસે લેપોકાસે કુટ્ટેહિ સદ્ધિં ઘટેત્વા છદનસ્સ અન્તો સુધાય વા મત્તિકાય વા લિત્તા. અવલિત્તા નામ વુત્તનયેનેવ છદનસ્સ બહિ લિત્તા. ઉલ્લિત્તાવલિત્તા નામ તથેવ છદનસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ લિત્તા.

બ્યઞ્જનં સમેતીતિ ‘‘કારયમાનેના’’તિ હેતુકત્તુવસેન ઉદ્દિટ્ઠપદસ્સ ‘‘કારાપેન્તેના’’તિ હેતુકત્તુવસેનેવ નિદ્દેસસ્સ કતત્તા બ્યઞ્જનં સમેતિ. યદિ એવં ‘‘કરોન્તો વા કારાપેન્તો વા’’તિ કસ્મા તસ્સ પદભાજનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ‘‘અત્તના વિપ્પકતં પરેહિ પરિયોસાપેતી’’તિઆદિવચનતો ‘‘કરોન્તેનપિ ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇધ વુત્તનયેનેવાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ. ઉભોપેતેતિ કારકકારાપકા. કારયમાનેનાતિ ઇમિનાવ પદેન સઙ્ગહિતાતિ કથં સઙ્ગહિતા. ન હિ કારયમાનો કરોન્તો નામ હોતિ, એવં પનેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો – યસ્મા કરોન્તેનપિ કારયમાનેનપિ ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા કારયમાનેન એવં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ વુત્તે પગેવ કરોન્તેનાતિ ઇદં અત્થતો આગતમેવાતિ ‘‘કારયમાનેના’’તિ ભગવતા વુત્તં. તતો ‘‘કારયમાનેના’’તિ વુત્તે સામત્થિયતો લબ્ભમાનોપિ અત્થો તેનેવ સઙ્ગહિતો નામ હોતીતિ. બ્યઞ્જનં વિલોમિતં ભવેય્યાતિ યસ્મા ‘‘કારયમાનેના’’તિ ઇમસ્સ ‘‘કરોન્તેના’’તિ ઇદં પરિયાયવચનં ન હોતિ, તસ્મા કરોન્તેન વા કારાપેન્તેન વાતિ પદત્થવસેન નિદ્દેસે કતે બ્યઞ્જનં વિરુદ્ધં ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. અત્થમત્તમેવાતિ પદત્થતો સામત્થિયતો ચ લબ્ભમાનં અત્થમત્તમેવ.

ઉદ્દેસોતિ ઉદ્દિસિતબ્બો. અબ્બોહારિકન્તિ અપ્પમાણં. ‘‘આયામતો ચ વિત્થારતો ચા’’તિ અવત્વા વિકપ્પત્થસ્સ વા-સદ્દસ્સ વુત્તત્તા એકતોભાગેન વડ્ઢિતેપિ આપત્તિયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો પના’’તિઆદિમાહ. તિહત્થાતિ વડ્ઢકીહત્થેન તિહત્થા. પમાણયુત્તો મઞ્ચોતિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિપ્પમાણો મઞ્ચો. પમાણિકા કારેતબ્બાતિ ઉક્કટ્ઠપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તત્તા ઉક્કટ્ઠપ્પમાણયુત્તાવ કુટિ અદેસિતવત્થુકા ન વટ્ટતિ, પમાણતો પન ઊનતરા અદેસિતવત્થુકાપિ વટ્ટતીતિ કસ્સચિ સન્દેહો સિયાતિ તંનિવત્તનત્થં ‘‘પમાણતો ઊનતરમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પમાણતો ઊનતરન્તિ પાળિયં વુત્તપ્પમાણતો ઊનતરં. પચ્છિમેન પમાણેન ચતુહત્થતો ઊનતરા કુટિ નામ ન હોતીતિ ચતુહત્થતો પટ્ઠાય કુટિલક્ખણપ્પત્તં કુટિં દસ્સેતું ‘‘ચતુહત્થં પઞ્ચહત્થમ્પી’’તિ વુત્તં. કલલલેપોતિ કેનચિ સિલેસેન કતલેપો, તમ્બમત્તિકાદિકલલલેપો વા. અલેપો એવાતિ અબ્બોહારિકાયેવાતિ અધિપ્પાયો. પિટ્ઠસઙ્ઘાટો દ્વારબાહા. ઓલોકેત્વાપીતિ અપલોકેત્વાપિ, અપલોકનકમ્મવસેનપિ કાતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.

૩૫૩. યથા સીહાદીનં ગોચરાય પક્કમન્તાનં નિબદ્ધગમનમગ્ગો ન વટ્ટતિ, એવં હત્થીનમ્પિ નિબદ્ધગમનમગ્ગો ન વટ્ટતિ. એતેસન્તિ સીહાદીનં. ચારિભૂમીતિ ગોચરભૂમિ. ન ગહિતાતિ ન વારિતાતિ અધિપ્પાયો. આરોગ્યત્થાયાતિ નિરુપદ્દવત્થાય. સેસાનીતિ પુબ્બણ્ણનિસ્સિતાદીનિ. પુબ્બણ્ણનિસ્સિતન્તિ એત્થ પુબ્બણ્ણવિરુહનટ્ઠાનં પુબ્બણ્ણ-સદ્દેન ગહિતં. તેનાહ – ‘‘સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં…પે… ઠિત’’ન્તિ. અભિહનન્તિ એત્થાતિ અબ્ભાઘાતં. ‘‘વેરિઘર’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘ચોરાનં મારણત્થાય કત’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મગન્ધિકાતિ હત્થપાદાદિછિન્દનગન્ધિકા.

આવિજ્જિતું ન સક્કા હોતીતિ છિન્દતટાદિસમ્ભવતો ન સક્કા હોતિ આવિજ્જિતું. પાચિનન્તિ કુટિવત્થુસામન્તા ચિનિતબ્બઅધિટ્ઠાનં. કિઞ્ચાપિ ઇધ પુબ્બપયોગસહપયોગાનં અદિન્નાદાને વિય વિસેસો નત્થિ, તથાપિ તેસં વિભાગેન દસ્સનં છિન્દિત્વા પુન કાતબ્બાતિ એત્થ કુટિયા ભેદનપરિચ્છેદદસ્સનત્થં કતં. તદત્થાયાતિ તચ્છનત્થાય. એવં કતન્તિ અદેસિતવત્થું પમાણાતિક્કન્તં વા કતં. દારુના કતં કુટ્ટં એત્થાતિ દારુકુટ્ટિકા, કુટિ. સિલાકુટ્ટિકન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. પણ્ણસાલન્તિ બહિ પણ્ણેહિ છાદેતબ્બં ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કુટિમેવ વદતિ. તેનેવાહ ‘‘સભિત્તિચ્છદનં લિમ્પિસ્સામી’’તિ.

અન્તોલેપેનેવ નિટ્ઠાપેતુકામં સન્ધાય ‘‘અન્તોલેપે વા’’તિઆદિ વુત્તં. બહિલેપે વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્મિં દ્વારબદ્ધે વા વાતપાને વા ઠપિતેતિ યોજેતબ્બં. તસ્સોકાસન્તિ તસ્સ દ્વારબદ્ધસ્સ વા વાતપાનસ્સ વા ઓકાસં. પુન વડ્ઢેત્વા વાતિ પુબ્બેવ ઠપિતોકાસં ખુદ્દકં ચે, ભેદનેન પુન વડ્ઢેત્વા. લેપો ન ઘટિયતીતિ પુબ્બે દિન્નલેપો દ્વારબદ્ધેન વા વાતપાનેન વા સદ્ધિં ન ઘટિયતિ, એકાબદ્ધં હુત્વા ન તિટ્ઠતીતિ વુત્તં હોતિ. તન્તિ દ્વારબદ્ધં વા વાતપાનં વા. પઠમમેવ સઙ્ઘાદિસેસોતિ લેપકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા દ્વારબદ્ધં વા વાતપાનં વા ઠપનતો પુબ્બેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. અટ્ઠઙ્ગુલમત્તેન અપ્પત્તચ્છદનં કત્વાતિ એત્થ એવં મે આપત્તિ ન સિયાતિ ભિત્તિયં વા છદને વા એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ ઓકાસં લેપેન અઘટેત્વા ઠપેતિ, વટ્ટતીતિ વદન્તિ. મત્તિકાકુટ્ટમેવ મત્તિકાલેપસઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ આહ – ‘‘સચે મત્તિકાય કુટ્ટં કરોતિ, છદનલેપેન સદ્ધિં ઘટને આપત્તી’’તિ. ઉભિન્નં અનાપત્તીતિ પુરિમસ્સ લેપસ્સ અઘટિતત્તા દુતિયસ્સ અત્તુદ્દેસિકતાસમ્ભવતો ઉભિન્નં અનાપત્તિ, તસ્મા વિનાપિ વત્તસીસેન તેન અનાણત્તો તસ્સ કરોમીતિ કરોતિ, ઉભિન્નં અનાપત્તિયેવ. સચે તેન આણત્તો કરોતિ, મૂલટ્ઠસ્સેવ આપત્તિ.

૩૫૪. છત્તિંસ ચતુક્કાનિ નામ ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતી’’તિઆદિમ્હિ પઠમવારે અદેસિતવત્થુકચતુક્કં દેસિતવત્થુકચતુક્કં પમાણાતિક્કન્તચતુક્કં પમાણિકચતુક્કં અદેસિતવત્થુકપ્પમાણાતિક્કન્તચતુક્કં દેસિતવત્થુકપ્પમાણિકચતુક્કન્તિ છ ચતુક્કાનિ, એવં સમાદિસતિવારાદીસુપિ પઞ્ચસૂતિ છત્તિંસ. આપત્તિભેદદસ્સનત્થં વુત્તાનીતિ ‘‘સારમ્ભે ચે ભિક્ખુ વત્થુસ્મિં અપરિક્કમને’’તિ અવિસેસેન માતિકાય વુત્તત્તા સારમ્ભઅપરિક્કમનેસુપિ સઙ્ઘાદિસેસોવ સિયાતિ મિચ્છાગાહનિવત્તનત્થં સારમ્ભે અપરિક્કમને ચ દુક્કટં, અદેસિતવત્થુકતાય પમાણાતિક્કન્તતાય ચ સઙ્ઘાદિસેસોતિ એવં આપત્તિભેદદસ્સનત્થં વુત્તાનિ.

૩૫૫-૩૬૧. ‘‘દ્વીહિ સઙ્ઘાદિસેસેહી’’તિ વત્તબ્બે વિભત્તિબ્યત્તયેન ચ વચનબ્યત્તયેન ચ દ્વિન્નં સઙ્ઘાદિસેસેનાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દ્વીહિ સઙ્ઘાદિસેસેહિ…પે… અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ. ‘‘અઞ્ઞસ્સ વા દાતબ્બા’’તિ વુત્તત્તા વિપ્પકતં કુટિં લભિત્વા અત્તનો અત્થાય કરોન્તસ્સપિ આદિતો પટ્ઠાય અકતત્તા અનાપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. અપચિનિતબ્બાતિ વિદ્ધંસેતબ્બા. ભૂમિસમં કત્વાતિ કુટિવત્થુસમં કત્વા.

૩૬૪. ન હેત્થ લેપો ઘટિયતીતિ છદનલેપસ્સ અભાવતો વુત્તં, વિસુંયેવ અનુઞ્ઞાતત્તા પન સચેપિ લેણસ્સ અન્તો ઉપરિભાગે ચિત્તકમ્માદિકરણત્થં લેપં દેન્તિ, વટ્ટતિયેવ. લેપદાનવસેન અકતા ઇટ્ઠકાદિગુહા ગુહા નામાતિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. તિણેહિ વા પણ્ણેહિ વા છાદિતકુટિકાવ વુત્તાતિ ‘‘કુક્કુટચ્છિકગેહં વટ્ટતી’’તિ વત્વા ‘‘છદનં દણ્ડકેહી’’તિઆદિના પુન તં દસ્સેન્તેહિ તિણપણ્ણચ્છદના કુટિકાવ વુત્તા. છદનં દણ્ડકેહિ જાલબન્ધં કત્વાતિ છદનં દીઘતો તિરિયતો ચ ઠપિતદણ્ડકેહિ જાલં વિય બન્ધિત્વા. ઓગુમ્ફેત્વાતિ તિણાદિં વિદ્ધંસેત્વા. ભિત્તિલેપેન સદ્ધિં લેપે ઘટિતેતિ એત્થ ઉલ્લિત્તાવલિત્તભાવસ્સ છદનં સન્ધાય વુત્તત્તા સચેપિ ભિત્તિલેપેન અનત્થિકો હોતિ, છદનલેપે સમન્તતો ભિત્તિયા અપ્પમત્તકેનપિ ઘટિતે ભિત્તિલેપેન વિનાપિ આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. ઉપચિકામોચનત્થમેવ હેટ્ઠા પાસાણકુટ્ટં કત્વા તં અલિમ્પિત્વા ઉપરિ લિમ્પતિ, લેપો ન ઘટિયતિ નામ, અનાપત્તિયેવાતિ ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન તં ન સમેતિ. તત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘ભિત્તિં અલિમ્પિતુકામતાય અભાવતો છદનલેપે પાસાણકુટ્ટેન સદ્ધિં ઘટિતેપિ તત્થ અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ, તમ્પિ ન યુત્તં. ‘‘ઉપચિકામોચનત્થમેવા’’તિ હિ વુત્તત્તા પાસાણકુટ્ટે પુન લિમ્પિતુકામતાય અભાવોયેવ વિઞ્ઞાયતિ, તેનેવ ‘‘તં અલિમ્પિત્વા’’તિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘ઉલ્લિત્તાદિભાવો…પે… છદનમેવ સન્ધાય વુત્તો’’તિ ઇદં સતિપિ ભિત્તિલેપે છદનલેપેન વિના આપત્તિ ન હોતીતિ છદનલેપસ્સ પધાનભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન ભિત્તિલેપેન વિનાપિ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થન્તિ વદન્તિ, ઇદમેવ ચેત્થ યુત્તતરન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ. એત્થાતિ તિણકુટિકાય.

એત્થ ચ તિણકુટિકાય એવ સબ્બથા અનાપત્તિભાવસ્સ દસ્સનં પરિવારપાળિં આનેત્વા તિણકુટિકાય સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો સુખેન સક્કા સાધેતુન્તિ કતં. તિણકુટિકાય ચ સબ્બથા અનાપત્તિભાવે સાધિતે તેનેવ નયેન લેણગુહાદીસુપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. તેનેવ ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ તિણકુટિકાય સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવે સાધિતે તેનેવ નયેન અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિભાવો અત્થતો દસ્સિતોયેવ હોતિ. એવઞ્ચ સતિ ભિક્ખુ સમાદિસિત્વા પક્કમતિ ‘‘કુટિં મે કરોથા’’તિ, સમાદિસતિ ચ દેસિતવત્થુકા ચ હોતુ અનારમ્ભા ચ સપરિક્કમના ચાતિ, તસ્સ કુટિં કરોન્તિ અદેસિતવત્થુકં સારમ્ભં અપરિક્કમનં. ‘‘આપત્તિ કારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિ પાળિયં અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ દુક્કટં કસ્મા વુત્તન્તિ ઇમં ચોદનં મનસિ નિધાય ‘‘યં પન…પે… અકરણપચ્ચયા વુત્ત’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સપિ સારમ્ભાદિપચ્ચયાપિ અનાપત્તિયેવ. ‘‘આપત્તિ કારુકાનં તિણ્ણં દુક્કટાન’’ન્તિ ઇદં પન અઞ્ઞસ્સત્થાય કરોન્તસ્સ ન સારમ્ભાદિપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં, કિઞ્ચરહિ યથાસમાદિટ્ઠાય અકરણપચ્ચયા આપત્તિદસ્સનત્થન્તિ. યસ્મા બહૂસુ પોત્થકેસુ સતસોધિતસમ્મતે ચ પુરાણપોત્થકે અયમેવ પાઠક્કમો દિસ્સતિ, તસ્મા યથાદિટ્ઠપાઠાનુક્કમેનેવેત્થ અત્થો પકાસિતો. કત્થચિ પોત્થકે પન ‘‘કુટિલક્ખણપ્પત્તમ્પિ કુટિં…પે… અનાપત્તી’’તિ ઇમસ્સાનન્તરં ‘‘યં પના’’તિઆદિપાઠં લિખન્તિ, એવઞ્ચ સતિ તત્થ અધિપ્પાયો પાકટોયેવ. અનાપત્તીતિ વત્વાતિ ઉપોસથાગારઞ્ચ ભવિસ્સતિ, અહઞ્ચ વસિસ્સામીતિઆદીસુ વાસાગારત્થાય એવ અનિયમિતત્તા અનાપત્તીતિ વત્વા.

પમાણાતિક્કન્તકુટિકરણલક્ખણા કિરિયાયેવ, અદેસિતવત્થુમૂલિકાયપિ આપત્તિયા અઙ્ગં હોતિ પમાણાતિક્કન્તમૂલિકાયપિ, તદુભયં એકતો કત્વા ‘‘કિરિયાકિરિયતો’’તિ વુત્તં. વત્થું અદેસાપેત્વા પમાણયુત્તં કુટિં કરોન્તસ્સપિ વત્થું દેસાપેત્વા અકિરિયાય કુટિકરણકિરિયાય ચ સમુટ્ઠાનતો કિરિયાકિરિયતોવ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. અચિત્તકન્તિ પણ્ણત્તિઅજાનનચિત્તેન અચિત્તકં. ઉલ્લિત્તાદીનં અઞ્ઞતરતા, હેટ્ઠિમપ્પમાણસમ્ભવો, અદેસિતવત્થુતા, પમાણાતિક્કન્તતા, અત્તુદ્દેસિકતા, વાસાગારતા, લેપઘટ્ટનાતિ ઇમાનેત્થ છ વા સત્ત વા અઙ્ગાનિ.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.