૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૯૬. પઞ્ચમે પણ્ડિતસ્સ ભાવો પણ્ડિચ્ચં, ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. ગતિમન્તાતિ ઞાણગતિયા સમન્નાગતા. પણ્ડિતાતિ ઇમિના સભાવઞાણેન સમન્નાગતતા વુત્તા, બ્યત્તાતિ ઇમિના ઇત્થિકત્તબ્બેસુ વિસારદપઞ્ઞાય. તેનાહ ‘‘ઉપાયઞ્ઞૂ વિસારદા’’તિ. મેધાવિનીતિ ઠાનુપ્પત્તિપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય તસ્મિં તસ્મિં અત્થકિચ્ચે ઉપટ્ઠિતે ઠાનસો તઙ્ખણે એવ ઉપ્પજ્જનપઞ્ઞાય સમન્નાગતા. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠં દિટ્ઠં કરોતી’’તિ. છેકાતિ યાગુભત્તસમ્પાદનાદીસુ નિપુણા. ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્નાતિ કાયિકેન વીરિયેન સમન્નાગતા, યથા અઞ્ઞા કુસીતા નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નાવ હોન્તિ, ઠિતટ્ઠાને ઠિતાવ, એવં અહુત્વા વિપ્ફારિકેન ચિત્તેન સબ્બકિચ્ચં નિપ્ફાદેતીતિ વુત્તં હોતિ. કુમારિકાયાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, હેતુમ્હિ વા કરણવચનં. તેનાહ ‘‘કુમારિકાય કારણા’’તિ. આવહનં આવાહો, પરિગ્ગહભાવેન દારિકાય ગણ્હાપનં, તથા દાપનં વિવાહો. તેનાહ ‘‘દારકસ્સા’’તિઆદિ.

૨૯૭-૨૯૮. ભત્તપાચનં સન્ધાય રન્ધાપનં વુત્તં, યસ્સ કસ્સચિ પાચનં સન્ધાય પચાપનં વુત્તં. દુટ્ઠું કુલં ગતા દુગ્ગતાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યત્થ વા ગતા’’તિઆદિમાહ. આહરણં આહારો. ન ઉપાહટન્તિ ન દિન્નં. કયો ગહણં, વિક્કયો દાનં. તદુભયં સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘વોહારો’’તિ વુત્તં. મણ્ડિતપસાધિતોતિ એત્થ બાહિરુપકરણેન અલઙ્કરણં મણ્ડનં, અજ્ઝત્તિકાનં કેસાદીનંયેવ સણ્ઠપનં પસાધનં.

૩૦૦. ‘‘અબ્ભુતં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના દુક્કટં હોતીતિ દીપેતિ. ‘‘પરાજિતેન દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા અદેન્તો ધુરનિક્ખેપેન કારેતબ્બો. અચિરકાલે અધિકારો એતસ્સ અત્થીતિ અચિરકાલાધિકારિકં, સઞ્ચરિત્તં. ‘‘અચિરકાલાચારિક’’ન્તિ વા પાઠો, અચિરકાલે આચારો અજ્ઝાચારો એતસ્સાતિ અચિરકાલાચારિકં.

કિઞ્ચાપિ એહિભિક્ખૂપસમ્પન્ના ચેવ સરણગમનૂપસમ્પન્ના ચ સઞ્ચરિત્તાદિપણ્ણત્તિવજ્જં આપત્તિં આપજ્જન્તિ, તેસં પન ન સબ્બકાલિકત્તા તે વજ્જેત્વા સબ્બકાલાનુરૂપં તન્તિં ઠપેન્તો ભગવા ઇધાપિ ઞત્તિચતુત્થેનેવ કમ્મેન ઉપસમ્પન્નં ભિક્ખું દસ્સેતું ‘‘તત્ર ય્વાયં ભિક્ખુ…પે… અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂ’’તિ પદભાજનં આહ, ન પન નેસં સઞ્ચરિત્તાદિઆપજ્જને અભબ્બભાવતો. ખીણાસવાપિ હિ અપ્પસ્સુતા કિઞ્ચાપિ લોકવજ્જં નાપજ્જન્તિ, પણ્ણત્તિયં પન અકોવિદત્તા વિહારકારં કુટિકારં સહાગારં સહસેય્યન્તિ એવરૂપા કાયદ્વારે આપત્તિયો આપજ્જન્તિ, સઞ્ચરિત્તં પદસોધમ્મં ઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચં ભૂતારોચનન્તિ એવરૂપા વચીદ્વારે આપત્તિયો આપજ્જન્તિ, ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનવસેન મનોદ્વારે રૂપિયપટિગ્ગહણાપત્તિં આપજ્જન્તિ.

૩૦૧. સઞ્ચરણં સઞ્ચરો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચરી, તસ્સ ભાવો સઞ્ચરિત્તં. તેનાહ ‘‘સઞ્ચરણભાવ’’ન્તિ, ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સઞ્ચરણભાવન્તિ અત્થો. જાયત્તને જારત્તનેતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, જાયભાવત્થં જારભાવત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. જાયભાવેતિ ભરિયભાવાય. જારભાવેતિ સામિકભાવાય. કિઞ્ચાપિ ઇમસ્સ પદભાજને ‘‘જારી ભવિસ્સસી’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પદભાજનં વુત્તં, જારત્તનેતિ પન નિદ્દેસસ્સ ઉભયલિઙ્ગસાધારણત્તા પુરિસલિઙ્ગવસેનપિ યોજેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતી’’તિઆદિમાહ. એત્થ હિ ‘‘જારો ભવિસ્સસી’’તિ ઇત્થિયા મતિં પુરિસસ્સ આરોચેન્તો જારત્તને આરોચેતિ નામ. પાળિયં પન ઇત્થિલિઙ્ગવસેનેવ યોજના કતા, તદનુસારેન પુરિસલિઙ્ગવસેનપિ સક્કા યોજેતુન્તિ.

ઇદાનિ પાળિયં વુત્તનયેનપિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. પતિ ભવિસ્સસીતિ વુત્તમેવત્થં ‘‘સામિકો ભવિસ્સસી’’તિ પરિયાયવચનેન વિસેસેત્વા દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ જારત્તનેતિ નિદ્દેસસ્સ ઉભયલિઙ્ગસાધારણત્તા વુત્તં. મુહુત્તિકા ભવિસ્સસીતિ અસામિકં સન્ધાય વુત્તં, જારી ભવિસ્સસીતિ સસામિકં સન્ધાય. અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘એતેનેવુપાયેના’’તિઆદિ.

૩૦૩. સેરિવિહારન્તિ સચ્છન્દચારં. અત્તનો વસન્તિ અત્તનો આણં. ગોત્તન્તિ ગોતમગોત્તાદિકં ગોત્તં. ધમ્મોતિ પણ્ડરઙ્ગપરિબ્બાજકાદીનં, તેસં તેસં વા કુલાનં ધમ્મો. ગોત્તવન્તેસુ ગોત્તસદ્દો, ધમ્મચારીસુ ચ ધમ્મસદ્દો વત્તતીતિ આહ ‘‘સગોત્તેહી’’તિઆદિ. તત્થ સગોત્તેહીતિ સમાનગોત્તેહિ, એકવંસજાતેહીતિ અત્થો. સહધમ્મિકેહીતિ એકસ્સ સત્થુસાસને સહચરિતબ્બધમ્મેહિ, સમાનકુલધમ્મેહિ વા. તેનેવાહ ‘‘એકં સત્થાર’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘એકં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતેહી’’તિ ઇમિના પણ્ડરઙ્ગપરિબ્બાજકાદયો વુત્તા, એકગણપરિયાપન્નેહીતિ માલાકારાદિએકગણપરિયાપન્નેહિ.

સસામિકા સારક્ખા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. પચ્છિમાનં દ્વિન્નન્તિ સારક્ખસપરિદણ્ડાનં મિચ્છાચારો હોતિ તાસં સસામિકભાવતો. ન ઇતરાસન્તિ ઇતરાસં માતુરક્ખિતાદીનં અટ્ઠન્નં પુરિસન્તરગમને નત્થિ મિચ્છાચારો તાસં અસામિકભાવતો. યા હિ સામિકસ્સ સન્તકં ફસ્સં થેનેત્વા પરેસં અભિરતિં ઉપ્પાદેન્તિ, તાસં મિચ્છાચારો, ન ચ માતાદયો તાસં ફસ્સે ઇસ્સરા. માતાદયો હિ ન અત્તના ફસ્સાનુભવનત્થં તા રક્ખન્તિ, કેવલં અનાચારં નિસેધેન્તા પુરિસન્તરગમનં તાસં વારેન્તિ. પુરિસસ્સ પન એતાસુ અટ્ઠસુપિ હોતિયેવ મિચ્છાચારો માતાદીહિ યથા પુરિસેન સદ્ધિં સંવાસં ન કપ્પેતિ, તથા રક્ખિતત્તા પરેસં રક્ખિતગોપિતં ફસ્સં થેનેત્વા ફુટ્ઠભાવતો.

ધનેન કીતાતિ ભરિયભાવત્થં ધનેન કીતા. તેનાહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ભોગેનાતિ ભોગહેતુ. ભોગત્થઞ્હિ વસન્તી ‘‘ભોગવાસિની’’તિ વુચ્ચતિ. લભિત્વાતિ યો નં વાસેતિ, તસ્સ હત્થતો લભિત્વા. ઉદકપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. તેનાહ ‘‘ઉભિન્ન’’ન્તિઆદિ. ધજેન આહટાતિ એત્થ ધજયોગતો સેનાવ ધજસદ્દેન વુત્તા, ઉસ્સિતદ્ધજાય સેનાય આહટાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઉસ્સિતદ્ધજાયા’’તિઆદિ.

૩૦૫. બહિદ્ધા વિમટ્ઠં નામ હોતીતિ અઞ્ઞત્થ આરોચિતં નામ હોતિ. તં કિરિયં સમ્પાદેસ્સતીતિ તસ્સા આરોચેત્વા તં કિચ્ચં સમ્પાદેતુ વા મા વા, તંકિરિયાસમ્પાદને યોગ્યતં સન્ધાય વુત્તં. દારકં દારિકઞ્ચ અજાનાપેત્વા તેસં માતાપિતુઆદીહિ માતાપિતુઆદીનંયેવ સન્તિકં સાસને પેસિતેપિ હરણવીમંસનપચ્ચાહરણસઙ્ખાતાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યં ઉદ્દિસ્સ સાસનં પેસિતં, તંયેવ સન્ધાય તસ્સા માતુઆદીનં આરોચિતે વત્થુનો એકત્તા માતુઆદયોપિ ખેત્તમેવાતિ ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણભાવં દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિ ઉદાહટં. ઇમિના સમેતીતિ એત્થાયમધિપ્પાયો – યથા સયં અનારોચેત્વા અઞ્ઞેન અન્તેવાસિઆદિના આરોચાપેન્તસ્સ વિસઙ્કેતો નત્થિ, એવં તસ્સા સયં અનારોચેત્વા આરોચનત્થં માતુઆદીનં વદન્તસ્સપિ નત્થિ વિસઙ્કેતોતિ. ઘરં નયતીતિ ઘરણી. મૂલટ્ઠાનઞ્ચ વસેનાતિ એત્થ પુરિસસ્સ માતુઆદયો સાસનપેસને મૂલભૂતત્તા ‘‘મૂલટ્ઠા’’તિ વુચ્ચન્તિ. માતુરક્ખિતાય માતા ભિક્ખું પહિણતીતિ એત્થ અત્તનો વા ધીતુ સન્તિકં ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ ભિક્ખું પહિણતિ, પુરિસસ્સ વા સન્તિકં ‘‘મમ ધીતા ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા હોતૂ’’તિ પહિણતીતિ ગહેતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. પુબ્બે વુત્તનયત્તાતિ પઠમસઙ્ઘાદિસેસે વુત્તનયત્તા.

૩૩૮. એત્તોવ પક્કમતીતિ પુન આગન્ત્વા આણાપકસ્સ અનારોચેત્વા તતોયેવ પક્કમતિ. અઞ્ઞેન કરણીયેનાતિ ગમનહેતુવિસુદ્ધિદસ્સનત્થં વુત્તં. તેનેવ પન કરણીયેન ગન્ત્વાપિ કિઞ્ચિ અનારોચેન્તો ન વીમંસતિ નામ. અનભિનન્દિત્વાતિ ઇદં તથા પટિપજ્જમાનં સન્ધાય વુત્તં, સતિપિ અભિનન્દને સાસનં અનારોચેન્તો પન ન વીમંસતિ નામ. તતિયપદે વુત્તનયેનાતિ ‘‘સો તસ્સા વચનં અનભિનન્દિત્વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. વત્થુગણનાયાતિ સમ્બહુલાનં ઇત્થિપુરિસાનં સમભાવે સતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં ઇત્થિપુરિસવત્થૂનં ગણનાય. સચે પન એકતો અધિકા હોન્તિ, અધિકાનં ગણનાય આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો.

૩૩૯-૩૪૦. પાળિયં ચતુત્થવારે અસતિપિ ‘‘ગચ્છન્તો ન સમ્પાદેતિ, આગચ્છન્તો વિસંવાદેતિ, અનાપત્તી’’તિ ઇદં અત્થતો આપન્નમેવાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચતુત્થે અનાપત્તી’’તિ. કારુકાનન્તિ વડ્ઢકીઆદીનં. તચ્છકઅયોકારતન્તવાયરજકન્હાપિતકા પઞ્ચ કારવો ‘‘કારુકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એવરૂપેન…પે… અનાપત્તીતિ તાદિસં ગિહિવેય્યાવચ્ચમ્પિ ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

કાયતો સમુટ્ઠાતીતિ પણ્ણત્તિં વા અલંવચનીયભાવં વા અજાનન્તસ્સ કાયતો સમુટ્ઠાતિ. વાચતો સમુટ્ઠાતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કાયવાચતો સમુટ્ઠાતીતિ પણ્ણત્તિં જાનિત્વા અલંવચનીયભાવં અજાનન્તસ્સપિ કાયવાચતો સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. અલંવચનીયા હોન્તીતિ દેસચારિત્તવસેન પણ્ણદાનાદિના પરિચ્ચત્તા હોન્તિ. પણ્ણત્તિં પન જાનિત્વાતિ એત્થ અલંવચનીયભાવં વાતિ ચ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તદુભયં પન જાનિત્વા એતેહેવ તીહિ નયેહિ સમાપજ્જન્તસ્સ તાનેવ તીણિ તદુભયજાનનચિત્તેન સચિત્તકાનિ હોન્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા પણ્ણત્તિજાનનચિત્તેનાતિ એત્થાપિ તદુભયજાનનં વત્તબ્બં. ભિક્ખું અજાનાપેત્વા અત્તનો અધિપ્પાયં પણ્ણે લિખિત્વા દિન્નં હરન્તસ્સપિ આપત્તિ હોતિ, ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અચિત્તકત્તાતિ ન ગહેતબ્બં. પાળિયં પન ‘‘આરોચેતી’’તિ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયઞ્ચ તત્થ તત્થ આરોચનસ્સેવ દસ્સિતત્તા કાયેન વા વાચાય વા આરોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતીતિ ગહેતબ્બં.

૩૪૧. દુટ્ઠુલ્લાદીસુપીતિ આદિ-સદ્દેન સઞ્ચરિત્તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ પન કિઞ્ચાપિ ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, પુરિસો નામ મનુસ્સપુરિસો, ન યક્ખોતિઆદિ ન વુત્તં, તથાપિ મનુસ્સજાતિકાવ ઇત્થિપુરિસા ઇધ અધિપ્પેતા. તસ્મા યેસુ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, તેસં મનુસ્સજાતિકતા, ન નાલંવચનીયતા, પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણાનીતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચઙ્ગાનિ.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.