૧૩. કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૧. તેરસમે કીટાગિરીતિ તસ્સ નિગમસ્સ નામં. તઞ્હિ સન્ધાય પરતો ‘‘ન અસ્સજિપુનબ્બસુકેહિ ભિક્ખૂહિ કીટાગિરિસ્મિં વત્થબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તેન પન યોગતો સો જનપદોપિ ‘‘કીટાગિરિ’’ઇચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગતોતિ આહ ‘‘એવંનામકે જનપદે’’તિ. આવાસે નિયુત્તા આવાસિકા, નિબદ્ધવાસિનો. તે અકતં સેનાસનં કરોન્તિ, જિણ્ણં પટિસઙ્ખરોન્તિ, કતે ઇસ્સરા હોન્તિ. તેનાહ ‘‘સો યેસં આયત્તો…પે… તે આવાસિકા’’તિ. નિવાસો નિવાસમત્તં એતેસં અત્થીતિ નેવાસિકાતિ આહ ‘‘યે પન કેવલ’’ન્તિઆદિ. તેતિ અસ્સજિપુનબ્બસુકા. છ જનાતિ પણ્ડુકો લોહિતકો મેત્તિયો ભૂમજકો અસ્સજિ પુનબ્બસુકોતિ ઇમે છ જના. સમ્માતિ આલપનવચનમેતં. આયમુખભૂતાતિ આયસ્સ મુખભૂતા. ધુરટ્ઠાનેતિ સાવત્થિયા અવિદૂરે ઠાને. વસ્સાને હેમન્તે ચાતિ દ્વીસુ ઉતૂસુ વસ્સનતો ‘‘દ્વીહિ મેઘેહી’’તિ વુત્તં. દિયડ્ઢભિક્ખુસહસ્સતો ગણાચરિયાનં છન્નં જનાનં અધિકત્તા ‘‘સમધિક’’ન્તિ વુત્તં, સાધિકન્તિ અત્થો. મ-કારો પદસન્ધિવસેન આગતો. અકતવત્થુન્તિ અકતપુબ્બં અભિનવવત્થું.

કણિકારાદયો પુપ્ફરુક્ખા, જાતિસુમનાદયો પુપ્ફગચ્છા. કોટ્ટનન્તિ સયં છિન્દનં. કોટ્ટાપનન્તિ ‘‘ઇમં છિન્દ ભિન્દા’’તિ અઞ્ઞેહિ છેદાપનં. આળિયા બન્ધનન્તિ યથા ગચ્છમૂલે ઉદકં સન્તિટ્ઠતિ, તથા સમન્તતો બન્ધનં. ઉદકસ્સાતિ અકપ્પિયઉદકસ્સ. કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનન્તિ ઇમિનાવ સિઞ્ચાપનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નનુ ‘‘ઉદકસ્સ સેચનં સેચાપન’’ન્તિ ઇમિનાવ સામઞ્ઞતો કપ્પિયાકપ્પિયઉદકસિઞ્ચનાદિં સક્કા સઙ્ગહેતું, તસ્મા કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનાદિ કસ્મા વિસું વુત્તન્તિ? ‘‘આરામાદિઅત્થં રોપિતે અકપ્પિયવોહારેસુપિ કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનાદિ વટ્ટતી’’તિ વક્ખમાનત્તા ઇધાપિ વિભાગં કત્વા કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનાદિ વિસું દસ્સિતં. હત્થમુખપાદધોવનન્હાનોદકસિઞ્ચનન્તિ ઇમિનાપિ પકારન્તરેન કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનમેવ દસ્સેતિ. ‘‘અકપ્પિયવોહારો’’તિ કોટ્ટનખણનાદિવસેન સયં કરણસ્સપિ કથં સઙ્ગહોતિ? અકપ્પિયન્તિ વોહરીયતીતિ અકપ્પિયવોહારોતિ અકપ્પિયભૂતં કરણકારાપનાદિ સબ્બમેવ સઙ્ગહિતં, ન પન અકપ્પિયવચનમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કપ્પિયવોહારેપિ એસેવ નયો. સુક્ખમાતિકાય ઉજુકરણન્તિ ઇમિના પુરાણપણ્ણાદિહરણમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કુદાલાદીનિ ભૂમિયં ઠપેત્વા ઠાનતો હત્થેન ગહેત્વા ઠાનમેવ પાકટતરન્તિ ‘‘ઓભાસો’’તિ વુત્તં.

મહાપચ્ચરિવાદમ્હિ પતિટ્ઠપેતુકામો પચ્છા વદતિ. વનત્થાયાતિ ઇદં કેચિ ‘‘વતત્થાયા’’તિ પઠન્તિ, તેસં વતિઅત્થાયાતિ અત્થો. અકપ્પિયવોહારેપિ એકચ્ચં વટ્ટતીતિ દસ્સેતું ‘‘ન કેવલઞ્ચ સેસ’’ન્તિઆદિમાહ. યં કિઞ્ચિ માતિકન્તિ સુક્ખમાતિકં વા અસુક્ખમાતિકં વા. ‘‘કપ્પિયઉદકં સિઞ્ચિતુ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘કપ્પિયઉદકં સિઞ્ચથાતિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. સયં રોપેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ ઇમિના ‘‘રોપેહીતિ વત્તું વટ્ટતી’’તિપિ સિદ્ધં. અઞ્ઞત્થાય વા કરોન્તસ્સાતિ વત્થુપૂજાદિઅત્થં કરોન્તસ્સ. કસ્મા ન અનાપત્તીતિ વત્થુપૂજનત્થાય ગન્થનાદીસુ કસ્મા ન અનાપત્તિ. અનાપત્તિયેવાતિ પટિવચનં દત્વા ઇદાનિ તમેવ અનાપત્તિભાવં દસ્સેતું ‘‘યથાહી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ આરામાદિઅત્થાય રુક્ખરોપને. તથા વત્થુપૂજનત્થાયપિ અનાપત્તિયેવાતિ રતનત્તયપૂજનત્થાયપિ કપ્પિયવોહારેન પરિયાયાદીહિ ચ ગન્થાપને અનાપત્તિયેવાતિ અત્થો.

‘‘તથા વત્થુપૂજનત્થાયા’’તિ હિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ‘‘યથા હિ તત્થ કપ્પિયવોહારેન પરિયાયાદીહિ ચા’’તિ વુત્તત્તા કપ્પિયવોહારાદીહિ ગન્થાપને એવ અનાપત્તિ વિઞ્ઞાયતિ, ન સયં ગન્થને, તેનેવ પરો સયં ગન્થનમ્પિ કસ્મા ન વટ્ટતીતિ ચોદેન્તો ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિમાહ. યથા આરામાદિઅત્થં કપ્પિયપથવિયં સયં રોપેતુમ્પિ વટ્ટતિ, તથા વત્થુપૂજનત્થાય સયં ગન્થનેપિ કસ્મા ન વટ્ટતીતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. વુત્તન્તિઆદિ આચરિયસ્સ પરિહારો. અથ ‘‘ન પન મહાઅટ્ઠકથાય’’ન્તિ કસ્મા વદતિ. મહાપચ્ચરિઆદીસુ વુત્તમ્પિ હિ પમાણમેવાતિ નાયં વિરોધો, મહાઅટ્ઠકથાયં અવુત્તમ્પિ તત્થેવ વુત્તેન સંસન્દિત્વા પમાણમેવાતિ પતિટ્ઠાપેતું વુત્તત્તા. તં કથન્તિ મઞ્ઞેય્યાસીતિ સમ્બન્ધો. મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ કપ્પિયઉદકસેચનં વુત્તં, તં કથન્તિ એત્થાયમધિપ્પાયો. કિઞ્ચાપિ મહાઅટ્ઠકથાયં આરામાદિઅત્થાય કપ્પિયપથવિયં સયં રોપનં ન વુત્તં, કપ્પિયઉદકસ્સ પન સયં સિઞ્ચનં વુત્તમેવ, તસ્મા યથા આરામાદિઅત્થાય કપ્પિયઉદકં સયં સિઞ્ચિતુમ્પિ વટ્ટતિ, તથા વત્થુપૂજનત્થાય સયં ગન્થનમ્પિ કસ્મા ન વટ્ટતીતિ. તમ્પિ ન વિરુજ્ઝતીતિ યદેતં આરામાદિઅત્થાય સયં રોપનં કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનઞ્ચ વુત્તં, તમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. કથં તં ન વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘તત્રહી’’તિઆદિ. એતં વુત્તન્તિ માલાવચ્છં રોપેન્તિપિ રોપાપેન્તિપિ સિઞ્ચન્તિપિ સિઞ્ચાપેન્તિપીતિ એતં વુત્તં. અઞ્ઞત્ર પન પરિયાયો અત્થીતિ ‘‘માલાવચ્છં રોપેન્તિપિ રોપાપેન્તિપિ સિઞ્ચન્તિપિ સિઞ્ચાપેન્તિપી’’તિ કુલસઙ્ગહત્થાય રોપનસિઞ્ચનં સન્ધાય વુત્તત્તા તતો અઞ્ઞત્ર આરામાદિઅત્થાય માલાવચ્છરોપને પરિયાયો અત્થિ. તત્થ પરિયાયં ઇધ ચ પરિયાયાભાવં ઞત્વાતિ તત્થ ‘‘માલાવચ્છં રોપેન્તી’’તિઆદીસુ ‘‘માલાવચ્છ’’ન્તિ વિસેસવચનસબ્ભાવતો પરિયાયં, ઇધ ‘‘ગન્થેન્તી’’તિઆદીસુ તથાવિધવિસેસવચનાભાવતો પરિયાયાભાવઞ્ચ ઞત્વા.

નનુ ચ યથા ‘‘ગન્થેન્તી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા પરિયાયો ન લબ્ભતીતિ યસ્સ કસ્સચિ અત્થાય સયં ગન્થનં ન વટ્ટતિ, એવં ‘‘ગન્થાપેન્તી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા પરિયાયેન ગન્થાપનમ્પિ ન વટ્ટતીતિ આપજ્જતિ. એવઞ્ચ સતિ પરતો ‘‘એવં જાન, એવં કતે સોભેય્ય, યથા એતાનિ પુપ્ફાનિ ન વિકિરિયન્તિ, તથા કરોહીતિઆદિના કપ્પિયવચનેન કારેતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં વિરુજ્ઝતીતિ? ન વિરુજ્ઝતિ, પરિયાયેન હિ કારાપનં ગન્થાપનમેવ ન હોતિ, તસ્મા યથાવુત્તનયેન પરિયાયતો કારાપનં વટ્ટતિ. સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં વિનિચ્છયમેવ સઙ્ખેપતો નિગમેતિ. હરણાદીસુ કસ્મા અનાપત્તીતિ વત્થુપૂજનત્થાય હરણાદીસુ કસ્મા અનાપત્તિ. કુલિત્થિઆદીનં અત્થાય હરણતોતિ કુલિત્થિઆદીનં હરણસ્સ તત્થ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘હરણાધિકારે હી’’તિઆદિ. માલન્તિ પુપ્ફદામં. મઞ્જરી વિયાતિ કુસુમમઞ્જરી વિય. હારસદિસન્તિ મુત્તાહારસદિસં.

પાચિત્તિયઞ્ચેવ દુક્કટઞ્ચાતિ પથવીખણનપચ્ચયા પાચિત્તિયં, કુલસઙ્ગહપચ્ચયા દુક્કટં. અકપ્પિયવોહારેનાતિ ‘‘ઇદં ખણ, ઇદં રોપેહી’’તિઆદિઅકપ્પિયવોહારેન. દુક્કટમેવાતિ કુલસઙ્ગહપચ્ચયા દુક્કટં. ઉભયત્થાતિ કપ્પિયાકપ્પિયપથવિયં. સબ્બત્થાતિ કુલસઙ્ગહપરિભોગઆરામાદિઅત્થાય રોપિતે. દુક્કટમ્પીતિ ન કેવલં પાચિત્તિયમેવ. કપ્પિયેનાતિ કપ્પિયેન ઉદકેન. તેસંયેવ દ્વિન્નન્તિ કુલદૂસનપરિભોગાનં. દુક્કટન્તિ કુલસઙ્ગહત્થાય સયં સિઞ્ચને કપ્પિયવોહારેન અકપ્પિયવોહારેન વા સિઞ્ચાપને ચ દુક્કટં, પરિભોગત્થાય પન સયં સિઞ્ચને અકપ્પિયવોહારેન સિઞ્ચાપને ચ દુક્કટં. આપત્તિબહુલતા વેદિતબ્બાતિ એત્થ સયં સિઞ્ચને ધારાપચ્છેદગણનાય આપત્તિગણના વેદિતબ્બા. સિઞ્ચાપને પન પુનપ્પુનં આણાપેન્તસ્સ વાચાય વાચાય આપત્તિ, સકિં આણત્તસ્સ બહૂનં સિઞ્ચનેપિ એકાવ.

દુક્કટપાચિત્તિયાનીતિ કુલસઙ્ગહપચ્ચયા દુક્કટં, ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિયં. અઞ્ઞત્થાતિ વત્થુપૂજાદિઅત્થાય ઓચિનને. સકિં આણત્તોતિ અકપ્પિયવોહારેન આણત્તો. પાચિત્તિયમેવાતિ અકપ્પિયવચનેન આણત્તત્તા પાચિત્તિયં. કપ્પિયવચનેન પન વત્થુપૂજાદિઅત્થાય ઓચિનાપેન્તસ્સ અનાપત્તિયેવ.

ગન્થનેન નિબ્બત્તં ગન્તિમં. એસ નયો સેસેસુપિ. ન વટ્ટતીતિ કુલસઙ્ગહત્થાય વત્થુપૂજાદિઅત્થાય વા વુત્તનયેન કરોન્તસ્સ ચ કારાપેન્તસ્સ ચ દુક્કટન્તિ અત્થો. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘ભિક્ખુસ્સ વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. ધમ્માસનવિતાને બદ્ધકણ્ટકેસુ પુપ્ફાનિ વિજ્ઝિત્વા ઠપેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ઉપરૂપરિ વિજ્ઝિત્વા છત્તસદિસં કત્વા આવુણનતો ‘‘છત્તાતિછત્તં વિયા’’તિ વુત્તં. ‘‘કદલિક્ખન્ધમ્હી’’તિઆદિના વુત્તં સબ્બમેવ સન્ધાય ‘‘તં અતિઓળારિકમેવા’’તિ વુત્તં, સયં કરોન્તસ્સ અકપ્પિયવચનેનેવ કારાપેન્તસ્સ ચ દુક્કટમેવાતિ અત્થો. પુપ્ફવિજ્ઝનત્થન્તિ વુત્તત્તા પુપ્ફાનિ વિજ્ઝિતુંયેવ કણ્ટકં બન્ધિતું ન વટ્ટતિ, પુપ્ફદામાદિબન્ધનત્થં પન વટ્ટતિ. કણ્ટકમ્પિ બન્ધિતું ન વટ્ટતીતિ ચ ઇદં અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન ગહેતબ્બં. પવેસેતું ન વટ્ટતીતિ વુત્તત્તા પુપ્ફચ્છિદ્દે અપવેસેત્વા ઉપરૂપરિ ઠપેતું વટ્ટતિ. જાલમયં વિતાનં જાલવિતાનં. નાગદન્તકમ્પિ સચ્છિદ્દકંયેવ ગહેતબ્બં. પુપ્ફપટિચ્છકં દણ્ડાદીહિ કતપુપ્ફાધારણં, તમ્પિ સચ્છિદ્દમેવ ઇધ વુત્તં. અસોકપિણ્ડિયાતિ અસોકપુપ્ફમઞ્જરિકાય. ‘‘ધમ્મરજ્જુ નામ ચેતિયં વા બોધિં વા પુપ્ફપવેસનત્થં આવિજ્ઝિત્વા બદ્ધરજ્જૂ’’તિ મહાગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં, તસ્મા તથાબદ્ધાય રજ્જુયા ચેતિયસ્સ ચ અન્તરે પુપ્ફાનિ પવેસેતું વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘ધમ્મરજ્જુન્તિ સિથિલં વટ્ટિકં રજ્જું કત્વા બોધિં વા ચેતિયં વા પરિક્ખિપિત્વા ધમ્માસને વા લમ્બિત્વા તત્થ પુપ્ફાનિ પવેસેન્તી’’તિ વુત્તં, તસ્મા સિથિલવટ્ટિકાય રજ્જુયા અન્તરેપિ પુપ્ફાનિ પવેસેતું વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. ઉભયત્થાપિ પનેત્થ નેવત્થિ વિરોધોતિ અમ્હાકં ખન્તિ.

મત્થકદામન્તિ ધમ્માસનાદિમત્થકે લમ્બકદામં. પુપ્ફેહિ વેઠેન્તીતિ પુપ્ફદામેન વેઠેન્તિ. તેસંયેવાતિ ઉપ્પલાદીનંયેવ. વાકેન વા દણ્ડકેન વાતિ વિસું અચ્છિન્નેન પુપ્ફસહિતેનેવ વાકેન વા દણ્ડકેન વા. ખન્ધે ઠપિતકાસાવસ્સાતિ ખન્ધે ઠપિતસઙ્ઘાટિં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ તથા બન્ધિતું સક્કા ભવેય્ય. ઇમિનાવ અઞ્ઞમ્પિ તાદિસં કાસાવં વા વત્થં વા વુત્તનયેન બન્ધિત્વા તત્થ પુપ્ફાનિ પક્ખિપિતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. અંસભણ્ડિકં પસિબ્બકે પક્ખિત્તસદિસત્તા વેઠિમં નામ ન જાતં, તસ્મા સિથિલબન્ધસ્સ અન્તરન્તરા પક્ખિપિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

પુપ્ફપટે ચ દટ્ઠબ્બન્તિ પુપ્ફપટં કરોન્તસ્સ દીઘતો પુપ્ફદામસ્સ હરણપચ્ચાહરણવસેન પૂરણં સન્ધાય વુત્તં. તિરિયતો હરણં પન વાયિમં નામ હોતિ, ન પૂરિમં. પુરિમટ્ઠાનં અતિક્કામેતીતિ એત્થ ‘‘અફુસાપેત્વાપિ અતિક્કામેન્તસ્સ આપત્તિયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ‘‘પુરિમટ્ઠાનં અતિક્કામેતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા તં યુત્તં. કેચિ પન ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં અફુસાપેત્વા અનેકક્ખત્તું પરિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તીતિ વુત્તં, તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ. બન્ધિતું વટ્ટતીતિ પુપ્ફરહિતાય સુત્તકોટિયા વાકકોટિયા વા બન્ધિતું વટ્ટતિ. એકવારં હરિત્વા વા પરિક્ખિપિત્વા વાતિ ઇદં પુબ્બે વુત્તચેતિયાદિપરિક્ખેપં પુપ્ફપટકરણઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા ચેતિયં વા બોધિં વા પરિક્ખિપન્તેન એકવારં પરિક્ખિપિત્વા પુરિમટ્ઠાનં સમ્પત્તે અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બં, તેનપિ એકવારં પરિક્ખિપિત્વા તથેવ કાતબ્બં. પુપ્ફપટં કરોન્તેન ચ એકવારં હરિત્વા અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બં, તેનપિ તથેવ કાતબ્બં. સચેપિ દ્વેયેવ ભિક્ખૂ ઉભોસુ પસ્સેસુ ઠત્વા પરિયાયેન હરન્તિ, વટ્ટતિયેવાતિ વદન્તિ.

પૂરિતન્તિ દીઘતો પસારણવસેન પૂરિતં. વાયિતું ન લભતીતિ દીઘતો પસારિતે તિરિયતો હરણં વાયનં નામ હોતીતિ એકવારમ્પિ પુપ્ફગુણં તિરિયતો હરિતું ન વટ્ટતિ. પુપ્ફાનિ ઠપેન્તેનાતિ અગન્થિતાનિ પાકતિકપુપ્ફાનિ ઠપેન્તેન. પુપ્ફદામં પન પૂજનત્થાય ભૂમિયં ઠપેન્તેન ફુસાપેત્વા વા અફુસાપેત્વા વા દિગુણં કત્વા ઠપેતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. ઘટિકદામઓલમ્બકોતિ અન્તે ઘટિકાકારયુત્તો યમકદામઓલમ્બકો. એકેકં પન દામં નિક્ખન્તસુત્તકોટિયાવ બન્ધિત્વા ઓલમ્બિતું વટ્ટતિ, પુપ્ફદામદ્વયં સઙ્ઘટિતુકામેનપિ નિક્ખન્તસુત્તકોટિયાવ સુત્તકોટિં સઙ્ઘટિતું વટ્ટતિ. અડ્ઢચન્દાકારેન માલાગુણપરિક્ખેપોતિ અડ્ઢચન્દાકારેન માલાગુણસ્સ પુનપ્પુનં હરણપચ્ચાહરણવસેન પૂરેત્વા પરિક્ખિપનં. તેનેવ તં પૂરિમે પવિટ્ઠં, તસ્મા એતમ્પિ અડ્ઢચન્દાકારં પુનપ્પુનં હરણપચ્ચાહરણવસેન પૂરિતં ન વટ્ટતિ. એકવારં પન અડ્ઢચન્દાકારેન માલાગુણં હરિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. પુપ્ફદામકરણન્તિ એત્થ સુત્તકોટિયં ગહેત્વાપિ એકતો કાતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. ગેણ્ડુકખરપત્તદામાનં પટિક્ખિત્તત્તા ચેલાદીહિ કતદામમ્પિ ન વટ્ટતિ અકપ્પિયાનુલોમત્તાતિ વદન્તિ.

‘‘લાસિયનાટકં નાટેન્તી’’તિ વત્વા તમેવ પરિયાયન્તરેન દસ્સેતું ‘‘રેચકં દેન્તી’’તિ વુત્તં, અભિનયં દસ્સેન્તીતિ અત્થો, અત્તનો અધિપ્પાયં પકાસેત્વા ‘‘એવં નચ્ચિતબ્બ’’ન્તિ પઠમં ઉટ્ઠહિત્વા નચ્ચનાકારં દસ્સેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. કેચિ પન ‘‘મુખે અઙ્ગુલિયો પક્ખિપિત્વા સદ્દં કરોન્તા ચક્કમિવ અત્તાનં ભમયમાના રેચકં દેન્તિ નામા’’તિ વદન્તિ. એકેકાય પન્તિયા અટ્ઠ અટ્ઠ પદાનિ અસ્સાતિ અટ્ઠપદં. ‘‘અટ્ઠાપદ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. દસપદેપિ એસેવ નયો. પદાનીતિ ચ સારિઆદીનં પતિટ્ઠાનટ્ઠાનાનિ. દસપદં નામ દ્વીહિ પન્તીહિ વીસતિયા પદેહિ કીળનજૂતં. આકાસેયેવ કીળન્તીતિ ‘‘અયં સારી અસુકપદં મયા નીતા, અયં અસુકપદ’’ન્તિ કેવલં મુખેનેવ વદન્તા આકાસેયેવ જૂતં કીળન્તિ. જૂતફલકેતિ જૂતમણ્ડલે. પાસકકીળાય કીળન્તીતિ પાસકં વુચ્ચતિ છસુ પસ્સેસુ એકેકં યાવ છક્કં દસ્સેત્વા કતકીળનં, તં વડ્ઢેત્વા યથાલદ્ધએકકાદિવસેન સારિયો અપનેન્તા ઉપનેન્તા ચ કીળન્તિ. ઘટેન કીળા ઘટિકાતિ એકે.

મઞ્જટ્ઠિયા વાતિ મઞ્જટ્ઠિરુક્ખસારં ગહેત્વા પક્કકસાવં સન્ધાય વદતિ. સલાકહત્થન્તિ તાલહીરાદીનં કલાપસ્સેતં અધિવચનં. બહૂસુ સલાકાસુ વિસેસરહિતં એકં સલાકં ગહેત્વા તાસુ પક્ખિપિત્વા પુન તંયેવ ઉદ્ધરન્તા સલાકહત્થેન કીળન્તીતિ કેચિ. પણ્ણેન વંસાકારેન કતા નાળિકા પણ્ણનાળિકા. તેનેવાહ ‘‘તં ધમન્તા’’તિ. પુચ્છન્તસ્સ મુખાગતં અક્ખરં ગહેત્વા નટ્ઠમુટ્ઠિલાભાલાભાદિજાનનકીળા અક્ખરિકાતિપિ વદન્તિ. હત્થિસ્મિન્તિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, હત્થિનિમિત્તસિપ્પેતિ અત્થો. અસ્સસ્મિન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ‘‘ઉસ્સેળેન્તિ અપ્ફોટેન્તી’’તિ દ્વિન્નં પદાનં અત્થો પાકટોયેવાતિ ન વુત્તો. તત્થ ઉસ્સેળેન્તીતિ મુખેન ઉસ્સેળનસદ્દં પમુઞ્ચન્તિ, મહન્તં કત્વા અબ્યત્તસદ્દં પવત્તેન્તીતિ અત્થો. ‘‘અજાનં સઞ્ઞં દેન્તા અજપાલકા વિય મુખેન વાતં નિચ્છારેન્તા સુખુમં અબ્યત્તનાદં પવત્તેન્તી’’તિપિ વદન્તિ. અપ્ફોટેન્તીતિ ભુજહત્થસઙ્ઘટ્ટનસદ્દં પવત્તેન્તિ, વામહત્થં ઉરે ઠપેત્વા દક્ખિણેન પાણિના તત્થ તાળનેન સદ્દં કરોન્તીતિ અત્થો. મુખડિણ્ડિમન્તિ મુખભેરિયા એતં અધિવચનં.

૪૩૨. પસાદાવહેનાતિ પસાદજનનકેન. અભિક્કમનં અભિક્કન્તન્તિ આહ ‘‘ગમનેના’’તિ. પટિક્કમનં પટિક્કન્તં. નિવત્તનેનાતિ નિવત્તિમત્તં દસ્સેતિ. નિવત્તેત્વા પન ગમનં ગમનમેવ. અભિમુખં લોકિતં આલોકિતન્તિ આહ ‘‘પુરતો દસ્સનેના’’તિ. ઇતો ચિતો ચ દસ્સનેનાતિ અનુદિસાપેક્ખનં દસ્સેતિ. યંદિસાભિમુખો ગચ્છતિ તિટ્ઠતિ નિસીદતિ, તદભિમુખં પેક્ખનં આલોકિતં, તદનુગતદિસાલોકનં ‘‘વિલોકિત’’ન્તિ હિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞાનિપિ હેટ્ઠા ઉપરિ પચ્છતો પેક્ખનવસેન ઓલોકિતઉલ્લોકિતાપલોકિતાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પન ન સમણસારુપ્પાનિ અપ્પસાદાવહાનિ, તેનેવેત્થ આલોકિતવિલોકિતાનેવ ગહિતાનિ. તેસન્તિ સમાસે ગુણીભૂતાનિપિ પબ્બાનિ પરામસતિ. ‘‘પબ્બસઙ્કોચનેના’’તિ હિ વુત્તત્તા પબ્બાનિ તત્થ ગુણીભૂતાનિ સઙ્કોચનસ્સ પધાનત્તા. સતિસમ્પજઞ્ઞેહીતિ સાત્થકતાદિપરિગ્ગાહિકાય સતિયા તથાપવત્તસમ્પજઞ્ઞેન ચ સમન્તતો પકારેહિ, પકટ્ઠં વા સવિસેસં જાનાતીતિ સમ્પજાનો, તસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં. તથાપવત્તઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અભિસઙ્ખતત્તાતિ સમ્મા પવત્તિતત્તા. હેટ્ઠાખિત્તચક્ખૂતિ ખન્ધં અનામેત્વાવ અધોખિત્તચક્ખુ. ખન્ધં નામેત્વા હિ હેટ્ઠાવલોકનં ન સમણસારુપ્પં. ‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખૂ’’તિ ચ ઇમિના યુગમત્તદસ્સિતા વુત્તા.

બોન્દોતિ લોલો મન્દધાતુકોતિ અત્થો. ભકુટિં કત્વાતિ ભમુકભેદં કત્વા. સાખલ્યેન યુત્તાતિ ‘‘તત્થ કતમં સાખલ્યં? યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૩૫૦) નયેન વુત્તસાખલ્યેન સમન્નાગતા, મુદુવચનાતિ અત્થો. નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સા એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિના વિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. દાનનિબદ્ધાનીતિ નિબદ્ધદાનાનિ.

‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને આમન્તેસી’’તિ વત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે સારિપુત્તા’’તિ વચનતો ‘‘સારિપુત્તા’’તિ ઇદં એકસેસનયેન વુત્તન્તિ અયમત્થો પાકટોયેવાતિ ન વુત્તો. ‘‘સારિપુત્તા’’તિ હિ ઇદં એકસેસનયેન વુત્તં વિરૂપેકસેસસ્સપિ ઇચ્છિતત્તા, તેનેવેત્થ બહુવચનનિદ્દેસો કતોતિ. સદ્ધસ્સ પસન્નસ્સાતિ રતનત્તયસ્સ સદ્ધાય સમન્નાગતસ્સ તતોયેવ ચ પસન્નસ્સ, કમ્મફલસદ્ધાય વા સમન્નાગતત્તા સદ્ધસ્સ રતનત્તયપ્પસાદબહુલતાય પસન્નસ્સ.

૪૩૩. આપત્તિં રોપેતબ્બાતિ કુલદૂસકકમ્મેન આપન્નાપત્તિં રોપેતબ્બા. તસ્મિં વિહારેતિ બહિગામે વિહારં સન્ધાય વુત્તં. અન્તોગામે વિહારો પન ‘‘તસ્મિં ગામે ન વસિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિનાવ સઙ્ગહિતો ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. ‘‘તસ્મિં વિહારે’’તિ વચનતો તસ્સ ગામસ્સ સામન્તા અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વસિતું વટ્ટતિ. સામન્તગામે પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બન્તિ તસ્મિં વિહારે વાસસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા યદિ તત્થ વસતિ, તેન સામન્તગામેપિ પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બન્તિ યસ્મિં ગામે કુલદૂસકકમ્મં કતં, તસ્મિં ગામે ન ચરિતબ્બં. યસ્મિઞ્હિ ગામે વા નિગમે વા કુલદૂસકકમ્મં કતં, યસ્મિઞ્ચ વિહારે વસતિ, નેવ તસ્મિં ગામે વા નિગમે વા ચરિતું લબ્ભતિ, ન વિહારે વસિતું. સામન્તવિહારે વસન્તેન પન સામન્તગામે ચરિતું વટ્ટતિ તત્થ વાસસ્સ અપ્પટિક્ખિત્તત્તા.

૪૩૫. અટ્ઠારસ વત્તાનીતિ ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો, ન ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિ સાદિતબ્બા, સમ્મતેન ભિક્ખુનિયો ન ઓવદિતબ્બા, યાય આપત્તિયા સઙ્ઘેન પબ્બાજનીયકમ્મં કતં હોતિ, ન સા આપત્તિ આપજ્જિતબ્બા અઞ્ઞા વા તાદિસિકા તતો વા પાપિટ્ઠતરા, કમ્મં ન ગરહિતબ્બં, કમ્મિકા ન ગરહિતબ્બા, ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપોસથો ઠપેતબ્બો, ન પવારણા ઠપેતબ્બા, ન સવચનીયં કાતબ્બં, ન અનુવાદો ઠપેતબ્બો, ન ઓકાસો કારેતબ્બો, ન ચોદેતબ્બો, ન સારેતબ્બો, ન ભિક્ખૂહિ સમ્પયોજેતબ્બ’’ન્તિ એવમાગતાનિ અટ્ઠારસ વત્તાનિ.

અસ્સજિપુનબ્બસુકપ્પધાના અસ્સજિપુનબ્બસુકાતિ વુત્તા સહચરણઞાયેન. અનુલોમપટિપદં અપ્પટિપજ્જનતાયાતિ યથાપઞ્ઞત્તસમ્માવત્તસઙ્ખાતં અનુલોમપટિપદં અપ્પટિપજ્જનતાય, યેન વત્તેન ચિણ્ણેન સઙ્ઘો અનુલોમિકો હોતિ, તસ્મિં અવત્તનતોતિ વુત્તં હોતિ. ન પન્નલોમા હોન્તીતિ પતિતલોમા ન હોન્તિ, અનુકૂલવુત્તિનો ન હોન્તીતિ અત્થો. નિત્થરણમગ્ગં ન પટિપજ્જન્તીતિ અનુલોમવત્તસઙ્ખાતં નિત્થરણૂપાયં ન પટિપજ્જન્તિ, યેન વત્તેન ચિણ્ણેન સાપત્તિકભાવતો નિત્તિણ્ણા હોન્તિ, તસ્મિં નિત્થરણકવત્તસ્મિં ન વત્તન્તિ, આપત્તિવુટ્ઠાનત્થં તુરિતતુરિતા છન્દજાતા ન હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ. દસહિ અક્કોસવત્થૂહીતિ જાતિનામગોત્તકમ્મસિપ્પઆબાધલિઙ્ગકિલેસઆપત્તિહીનસઙ્ખાતેહિદસહિ અક્કોસકારણેહિ. છન્દગામિતા પાપેન્તીતિઆદીસુ ય-કારો ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ વિય લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘છન્દગામિતાયપિ પાપેન્તી’’તિઆદિ. તેસન્તિ અસ્સજિપુનબ્બસુકાનં ગણપામોક્ખાનં.

૪૩૬-૪૩૭. નિગમસ્સ અપાકટત્તા તં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. પરસન્તકં દેતિ, દુક્કટમેવાતિ વિસ્સાસગ્ગાહેન પરસન્તકં ગહેત્વા દેન્તં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્ચ ખો વત્થુપૂજનત્થાયાતિ માતાપિતૂનમ્પિ દેન્તેન વત્થુપૂજનત્થાય એવ દાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘મણ્ડનત્થાય પન સિવલિઙ્ગાદિપૂજનત્થાયાતિ એત્તકમેવ વુત્તત્તા ઇમં વિક્કિણિત્વા જીવિકમ્પિ કપ્પેસ્સન્તીતિ માતુઆદીનં દાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. કસ્સચિપીતિ ઞાતકસ્સ અઞ્ઞાતકસ્સ વા કસ્સચિપિ. ઞાતિસામણેરેહેવાતિ અનુચ્છવિકત્તા વુત્તં. સમ્પત્તાનં સામણેરાનં ઉપડ્ઢભાગં દાતું વટ્ટતીતિ સઙ્ઘિકસ્સ લાભસ્સ ઉપચારસીમગતાનં સામણેરાનમ્પિ સન્તકત્તા તેસમ્પિ ઉપડ્ઢભાગો લબ્ભતેવાતિ કત્વા વુત્તં. ચૂળકન્તિ ઉપડ્ઢભાગતોપિ ઉપડ્ઢં. ચતુત્થભાગસ્સેતં અધિવચનં.

‘‘સામણેરા…પે… ઠપેન્તી’’તિ ઇદં વસ્સગ્ગેન અભાજિયં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ મગ્ગે વા ચેતિયઙ્ગણે વા. દાપેતું ન લભન્તીતિ સામણેરેહિ દાપેતું અનનુચ્છવિકત્તા વુત્તં. ન હિ તં પુપ્ફદાનં નામ સિયા. યદિ હિ તથા આગતાનં તેસં દાનં પુપ્ફદાનં ભવેય્ય, સામણેરેહિપિ દાતું ન લબ્ભેય્ય. સયમેવાતિ સામણેરા સયમેવ. યાગુભત્તાદીનિ આદાયાતિ ઇદં ભિક્ખૂનં અત્થાય યાગુભત્તાદિસમ્પાદનં સન્ધાય વુત્તત્તા ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તં.

વુત્તનયેનેવાતિ માતાપિતૂનં તાવ હરિત્વાપિ હરાપેત્વાપિ પક્કોસિત્વાપિ પક્કોસાપેત્વાપિ દાતું વટ્ટતિ, સેસઞાતકાનં પક્કોસાપેત્વાવ. માતાપિતૂનઞ્ચ હરાપેન્તેન ઞાતિસામણેરેહેવ હરાપેતબ્બં, ઇતરે પન યદિ સયમેવ ઇચ્છન્તિ, વટ્ટતીતિ ઇમં પુપ્ફે વુત્તનયં ફલેપિ અતિદિસતિ, તસ્મા ફલમ્પિ માતાપિતૂનં હરણહરાપનાદિના દાતું વટ્ટતિ, સેસઞાતીનં પક્કોસાપેત્વાવ. ઇદાનિ ‘‘યો હરિત્વા વા હરાપેત્વા વા…પે… ઇસ્સરવતાય દદતો થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ ઇમં પુપ્ફે વુત્તનયં ફલેપિ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘કુલસઙ્ગહત્થાય પના’’તિઆદિમાહ. ખીણપરિબ્બયાનન્તિ આગન્તુકે સન્ધાય વુત્તં. ફલપરિચ્છેદેન વાતિ ‘‘એત્તકાનિ ફલાનિ દાતબ્બાની’’તિ એવં ફલપરિચ્છેદેન વા. રુક્ખપરિચ્છેદેન વાતિ ‘‘ઇમેહિ રુક્ખેહિ દાતબ્બાની’’તિ એવં રુક્ખપરિચ્છેદેન વા. પરિચ્છિન્નેસુપિ રુક્ખેસુ ‘‘ઇધ ફલાનિ સુન્દરાનિ, ઇતો ગણ્હથા’’તિ વદન્તેન કુલસઙ્ગહો કતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘એવં પન ન વત્તબ્બ’’ન્તિ.

રુક્ખચ્છલ્લીતિ રુક્ખત્તચો. તેસં તેસં ગિહીનં ગામન્તરદેસન્તરાદીસુ સાસનપટિસાસનહરણં જઙ્ઘપેસનિકં. તેનાહ ‘‘ગિહીનં દૂતેય્યં સાસનહરણકમ્મ’’ન્તિ. દૂતસ્સ કમ્મં દૂતેય્યં. પઠમં સાસનં અગ્ગહેત્વાપિ…પે… પદે પદે દુક્કટન્તિ ઇદં તસ્સ સાસનં આરોચેસ્સામીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ગમનં સન્ધાય વુત્તં, તસ્સ પન સાસનં પટિક્ખિપિત્વા સયમેવ કારુઞ્ઞે ઠિતો ગન્ત્વા અત્તનો પતિરૂપં સાસનં આરોચેતિ, અનાપત્તિ. પુબ્બે વુત્તપ્પકારન્તિ ‘‘મમ વચનેન ભગવતો પાદે વન્દથા’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારં સિક્ખાપદે પઠમં વુત્તં. પક્કમતાયસ્માતિ ઇદં પબ્બાજનીયકમ્મવસેન વુત્તં. પુન પક્કમતાયસ્માતિ ઇદં પન પબ્બાજનીયકમ્મકતસ્સ વત્તવસેન વુત્તં. પઠમસઙ્ઘભેદસદિસાનેવાતિ એત્થ અઙ્ગેસુપિ યથા તત્થ પરક્કમનં, એવં ઇધ છન્દાદીહિ પાપનં દટ્ઠબ્બં. સેસં તાદિસમેવાતિ.

કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

૪૪૨. પઠમં આપત્તિ આપજ્જનં એતેસન્તિ પઠમાપત્તિકા. તત્તકાનિ અહાનીતિ પટિચ્છાદિતદિવસતો પટ્ઠાય યાવ આરોચિતદિવસો, તાવ દિવસપક્ખમાસસંવચ્છરવસેન યત્તકો કાલો અતિક્કન્તો, તત્તકં કાલન્તિ અત્થો. અકામેન અવસેનાતિ એત્થ અપ્પટિકમ્મકતાય આપત્તિયા સગ્ગમોક્ખાવરણભાવતો અનિચ્છન્તેનપિ પરિવસિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અવ્હાતબ્બોતિ અબ્ભાનકમ્મવસેન પક્કોસિતબ્બો. તે ચ ભિક્ખૂ ગારય્હાતિ એત્થ યે ઊનભાવં ઞત્વા અબ્ભેન્તિ, તે ભિક્ખૂ ચ ગરહિતબ્બા સાતિસારા સદોસા, દુક્કટં આપજ્જન્તીતિ અયમત્થો પાકટોયેવાતિ ન વુત્તો. સામીચીતિ વત્તં.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

તેરસકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.