૧૨. દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૨૪. દ્વાદસમે વમ્ભનવચનન્તિ ગરહવચનં. અપસાદેતુકામોતિ ખિપિતુકામો, તજ્જેતુકામો વા, ઘટ્ટેતુકામોતિ વુત્તં હોતિ. સટસદ્દો પતિતસદ્દેન સમાનત્થો. વિસેસનસ્સ ચ પરનિપાતં કત્વા તિણકટ્ઠપણ્ણસટન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘તત્થ તત્થ પતિતં તિણકટ્ઠપણ્ણ’’ન્તિ. કેનાપીતિ વાતસદિસેન નદીસદિસેન ચ કેનાપિ.

૪૨૫-૪૨૬. વત્તું અસક્કુણેય્યોતિ કિસ્મિઞ્ચિ વુચ્ચમાને અસહનતો ઓવદિતું અસક્કુણેય્યો. દુક્ખં વચો એતસ્મિં વિપ્પટિકૂલગ્ગાહે વિપચ્ચનીકવાદે અનાદરે પુગ્ગલેતિ દુબ્બચો. તેનાહ ‘‘દુક્ખેન કિચ્છેન વદિતબ્બો’’તિઆદિ. દુબ્બચભાવકરણીયેહીતિ દુબ્બચભાવકારકેહિ. કત્તુઅત્થે અનીયસદ્દો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘યે ધમ્મા દુબ્બચં પુગ્ગલં કરોન્તી’’તિઆદિ. પાપિકા ઇચ્છા એતસ્સાતિ પાપિચ્છો, તસ્સ ભાવો પાપિચ્છતા, અસન્તગુણસમ્ભાવનતા પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા પાપિચ્છતાતિ વેદિતબ્બા. અત્તુક્કંસકા ચ તે પરવમ્ભકા ચાતિ અત્તુક્કંસકપરવમ્ભકા. યે અત્તાનં ઉક્કંસન્તિ ઉક્ખિપન્તિ ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તિ, પરઞ્ચ વમ્ભેન્તિ ગરહન્તિ નીચે ઠાને ઠપેન્તિ, તેસમેતં અધિવચનં. તેસં ભાવો અત્તુક્કંસકપરવમ્ભકતા. કુજ્ઝનસીલો કોધનો, તસ્સ ભાવો કોધનતા. કુજ્ઝનલક્ખણસ્સ કોધસ્સેતં અધિવચનં.

પુબ્બકાલે કોધો, અપરકાલે ઉપનાહોતિ આહ ‘‘કોધહેતુ ઉપનાહિતા’’તિ. તત્થ ઉપનહનસીલો, ઉપનાહો વા એતસ્સ અત્થીતિ ઉપનાહી, તસ્સ ભાવો ઉપનાહિતા. પુનપ્પુનં ચિત્તપરિયોનદ્ધલક્ખણસ્સ કોધસ્સેવેતં અધિવચનં. સકિઞ્હિ ઉપ્પન્નો કોધો કોધોયેવ, તતુત્તરિ ઉપનાહો. અભિસઙ્ગોતિ દુમ્મોચનીયો બલવઉપનાહો. સો અસ્સ અત્થીતિ અભિસઙ્ગી, તસ્સ ભાવો અભિસઙ્ગિતા. દુમ્મોચનીયસ્સ બલવઉપનાહસ્સેતં અધિવચનં. ચોદકં પટિપ્ફરણતાતિ ચોદકસ્સ પટિવિરુદ્ધેન પચ્ચનીકેન હુત્વા અવટ્ઠાનં. ચોદકં અપસાદનતાતિ ‘‘કિં નુ ખો તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન, ત્વમ્પિ નામ ભણિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સસી’’તિ એવં ચોદકસ્સ ઘટ્ટના. ચોદકસ્સ પચ્ચારોપનતાતિ ‘‘ત્વમ્પિ ખોસિ ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, તં તાવ પટિકરોહી’’તિ એવં ચોદકસ્સ ઉપરિ પટિઆરોપનતા.

અઞ્ઞેન અઞ્ઞં પટિચરણતાતિ અઞ્ઞેન કારણેન, વચનેન વા અઞ્ઞસ્સ કારણસ્સ, વચનસ્સ વા પટિચ્છાદનવસેન ચરણતા. પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરસદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ પટિચ્છાદનતાતિ અત્થો. તાય સમન્નાગતો હિ પુગ્ગલો યં ચોદકેન દોસવિભાવનકારણં, વચનં વા વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેનેવ ચોદનાય અમૂલિકભાવદીપનેન કારણેન, તદત્થબોધકેન વચનેન વા પટિચ્છાદેતિ. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ વા વત્વા ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં વા ઉપનામેત્વા વિક્ખેપં કરોન્તોપિ અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચ્છાદેતિ. ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠે ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો ‘‘રાજગહં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા ‘‘રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગહં વા, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા બહિદ્ધા કથાવિક્ખિપનમ્પિ અત્થતો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણમેવાતિ વિસું ન ગહિતં.

અપદાનેનાતિ અત્તનો ચરિયાય. અપદીયન્તિ હિ દોસા એતેન દક્ખીયન્તિ, લુયન્તિ છિજ્જન્તીતિ વા અપદાનં, સત્તાનં સમ્મા મિચ્છા વા વત્તપ્પયોગો. ન સમ્પાયનતાતિ ‘‘આવુસો, ત્વં કુહિં વસસિ, કં નિસ્સાય વસસી’’તિ વા ‘‘યં ત્વં વદેસિ ‘મયા એસ આપત્તિં આપજ્જન્તો દિટ્ઠો’તિ, ત્વં તસ્મિં સમયે કિં કરોસિ, અયં કિં કરોતિ, કત્થ ચ ત્વં અહોસિ, કત્થ અય’’ન્તિ વા આદિના નયેન ચરિયં પુટ્ઠેન સમ્પાદેત્વા અકથનં.

મક્ખિપળાસિતાતિ એત્થ પરગુણમક્ખનલક્ખણો મક્ખો, સો એતસ્સ અત્થીતિ મક્ખી. તાદિસો પુગ્ગલો અગારિયો અનગારિયો વા સમાનો પરેસં સુકતકરણં વિનાસેતિ. અગારિયોપિ હિ કેનચિ અનુકમ્પકેન દલિદ્દો સમાનો ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપિતો, અપરેન સમયેન ‘‘કિં તયા મય્હં કત’’ન્તિ તસ્સ સુકતકરણં વિનાસેતિ. અનગારિયોપિ સામણેરકાલતો પભુતિ આચરિયેન વા ઉપજ્ઝાયેન વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ ચ અનુગ્ગહેત્વા ધમ્મકથાનયપકરણકોસલ્લાદીનિ સિક્ખાપિતો, અપરેન સમયેન રાજરાજમહામત્તાદીહિ સક્કતો ગરુકતો આચરિયુપજ્ઝાયેસુ અચિત્તીકતો ચરમાનો ‘‘અયં અમ્હેહિ દહરકાલે એવ અનુગ્ગહિતો સંવદ્ધિતો ચ, અથ ચ પનિદાનિ નિસ્સિનેહો જાતો’’તિ વુચ્ચમાનો ‘‘કિં મય્હં તુમ્હેહિ કત’’ન્તિ તેસં સુકતકરણં વિનાસેતિ.

‘‘બહુસ્સુતેપિ પુગ્ગલે અજ્ઝોત્થરિત્વા ઈદિસસ્સ ચેવ બહુસ્સુતસ્સ અનિયતા ગતિ, તવ વા મમ વા કો વિસેસો’’તિઆદિના નયેન ઉપ્પજ્જમાનો યુગગ્ગાહલક્ખણો પળાસો. સો પરગુણેહિ અત્તનો ગુણાનં સમકરણરસો. તથા હેસ પરેસં ગુણે ડંસિત્વા વિય અત્તનો ગુણેહિ સમે કરોતીતિ પળાસોતિ વુચ્ચતિ, સો એતસ્સ અત્થીતિ પળાસી. મક્ખી ચ પળાસી ચ મક્ખિપળાસિનો, તેસં ભાવો મક્ખિપળાસિતા. અત્થતો પન મક્ખો ચેવ પળાસો ચ.

ઇસ્સતિ પરસમ્પત્તિં ન સહતીતિ ઇસ્સુકી. મચ્છરાયતિ અત્તનો સમ્પત્તિં નિગૂહતિ, પરેસં સાધારણભાવં ન સહતિ, મચ્છેરં વા એતસ્સ અત્થીતિ મચ્છરી. સઠયતિ ન સમ્મા ભાસતીતિ સઠો, અત્તનો અવિજ્જમાનગુણપ્પકાસનલક્ખણેન સાઠેય્યેન સમન્નાગતો કેરાટિકપુગ્ગલો. કેરાટિકો ચ આનન્દમચ્છો વિય હોતિ. આનન્દમચ્છો નામ કિર મચ્છાનં નઙ્ગુટ્ઠં દસ્સેતિ, સપ્પાનં સીસં ‘‘તુમ્હેહિ સદિસો અહ’’ન્તિ જાનાપેતું, એવમેવ કેરાટિકો પુગ્ગલો યં યં સુત્તન્તિકં વા આભિધમ્મિકં વા ઉપસઙ્કમતિ, તં તં એવં વદતિ ‘‘અહં તુમ્હાકં અન્તેવાસી, તુમ્હે મય્હં અનુકમ્પકા, નાહં તુમ્હે મુઞ્ચામી’’તિ ‘‘એવમેતે ‘સગારવો અયં અમ્હેસુ સપ્પતિસ્સો’તિ મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ. સાઠેય્યેન હિ સમન્નાગતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસન્તગુણસમ્ભાવનેન ચિત્તાનુરૂપકિરિયાવિહરતો ‘‘એવંચિત્તો એવંકિરિયો’’તિ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા કુચ્છિં વા પિટ્ઠિં વા જાનિતું ન સક્કા. યતો સો –

‘‘વામેન સૂકરો હોતિ, દક્ખિણેન અજામિગો;

સરેન નેલકો હોતિ, વિસાણેન જરગ્ગવો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૬; વિભ. અટ્ઠ. ૮૯૪; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૬૬) –

એવં વુત્તયક્ખસૂકરસદિસો હોતિ. કતપાપપટિચ્છાદનલક્ખણા માયા, સા અસ્સ અત્થીતિ માયાવી.

થમ્ભસમઙ્ગિતાય થદ્ધો. વાતભરિતભસ્તાસદિસથદ્ધભાવપગ્ગહિતસિરઅનિવાતવુત્તિકારકરોતિ થમ્ભો. યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ગિલિતનઙ્ગલસદિસો વિય અજગરો, વાતભરિતભસ્તા વિય ચ થદ્ધો હુત્વા ગરુટ્ઠાનિયે દિસ્વા ઓનમિતુમ્પિ ન ઇચ્છતિ, પરિયન્તેનેવ ચરતિ. અબ્ભુન્નતિલક્ખણો અતિમાનો, સો એતસ્સ અત્થીતિ અતિમાની.

સં અત્તનો દિટ્ઠિં પરામસતિ સભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો આમસતીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસી. આધાનં ગણ્હાતીતિ આધાનગ્ગાહી. ‘‘આધાન’’ન્તિ દળ્હં વુચ્ચતિ, દળ્હગ્ગાહીતિ અત્થો. યુત્તં કારણં દિસ્વાવ લદ્ધિં પટિનિસ્સજ્જતીતિ પટિનિસ્સગ્ગી, દુક્ખેન કિચ્છેન કસિરેન બહુમ્પિ કારણં દસ્સેત્વા ન સક્કા પટિનિસ્સગ્ગિં કાતુન્તિ દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, યો અત્તનો દિટ્ઠિં ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ દળ્હં ગણ્હિત્વા અપિ બુદ્ધાદીહિ કારણં દસ્સેત્વા વુચ્ચમાનો ન પટિનિસ્સજ્જતિ, તસ્સેતં અધિવચનં. તાદિસો હિ પુગ્ગલો યં યદેવ ધમ્મં વા અધમ્મં વા સુણાતિ, તં સબ્બં ‘‘એવં અમ્હાકં આચરિયેહિ કથિતં, એવં અમ્હેહિ સુત’’ન્તિ કુમ્મોવ અઙ્ગાનિ સકે કપાલે અન્તોયેવ સમોદહતિ. યથા હિ કચ્છપો અત્તનો પાદાદિકે અઙ્ગે કેનચિ ઘટ્ટિતે સબ્બાનિ અઙ્ગાનિ અત્તનો કપાલેયેવ સમોદહતિ, ન બહિ નીહરતિ, એવમયમ્પિ ‘‘ન સુન્દરો તવ ગાહો, છડ્ડેહિ ન’’ન્તિ વુત્તો તં ન વિસ્સજ્જેતિ, અન્તોયેવ અત્તનો હદયે એવ ઠપેત્વા વિચરતિ. યથા કુમ્ભીલા ગહિતં ન પટિનિસ્સજ્જન્તિ, એવં કુમ્ભીલગ્ગાહં ગણ્હાતિ, ન વિસ્સજ્જેતિ. મક્ખિપળાસિતાદિયુગળત્તયેન દસ્સિતે મક્ખપળાસાદયો છ ધમ્મે વિસું વિસું ગહેત્વા ‘‘એકૂનવીસતિ ધમ્મા’’તિ વુત્તં. અનુમાનસુત્તટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮૧) પન મક્ખપળાસાદયોપિ યુગળવસેન એકં કત્વા ‘‘સોળસ ધમ્મા’’તિ વુત્તં.

પકારેહિ આવહનં પદક્ખિણં, તતો પદક્ખિણતો ગહણસીલો પદક્ખિણગ્ગાહી, ન પદક્ખિણગ્ગાહી અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી. યો વુચ્ચમાનો ‘‘તુમ્હે મં કસ્મા વદથ, અહં અત્તનો કપ્પિયાકપ્પિયં સાવજ્જાનવજ્જં અત્થાનત્થં જાનામી’’તિ વદતિ, અયં અનુસાસનિં પદક્ખિણતો ન ગણ્હાતિ, વામતોવ ગણ્હાતિ, તસ્મા ‘‘અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી’’તિ વુચ્ચતિ, તેનાહ ‘‘યથાનુસિટ્ઠ’’ન્તિઆદિ.

ઉદ્દેસેતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે. અથ સબ્બાનેવ સિક્ખાપદાનિ કથં પાતિમોક્ખુદ્દેસપરિયાપન્નાનીતિ આહ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિકરેય્યાતિ એવં સઙ્ગહિતત્તા’’તિ. ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ હિ ઇમિના સબ્બાપિ આપત્તિયો નિદાનુદ્દેસે સઙ્ગહિતાયેવ હોન્તિ. પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સિક્ખિતબ્બત્તાતિ લબ્ભમાનવસેન વુત્તં. સહધમ્મિકેન સહકારણેનાતિપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘વચનાયા’’તિ નિસ્સક્કે સમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘તતો મમ વચનતો’’તિ. અઙ્ગાનિ ચેત્થ પઠમસઙ્ઘભેદસદિસાનિ. અયં પન વિસેસો – યથા તત્થ ભેદાય પરક્કમનં, એવં ઇધ અવચનીયકરણતા દટ્ઠબ્બા.

દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.