૧૦. પઠમસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૧૦. દસમે યે દુબ્બલા હોન્તિ અપ્પથામા, ન સક્કોન્તિ અરઞ્ઞકાદીનિ સેવન્તા દુક્ખસ્સન્તં કાતું, તે સન્ધાયાહ ‘‘બહૂનં કુલપુત્તાનં મગ્ગન્તરાયાય સંવત્તન્તી’’તિ. અધિવાસનખન્તિસમ્પન્નોતિ ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સા’’તિઆદિના વુત્તસીતુણ્હાદિસહનલક્ખણાય ખન્તિયા સમન્નાગતો. બ્યઞ્જનપદમેવ પરમં અસ્સાતિ પદપરમો. યસ્સ હિ પુગ્ગલસ્સ બહુમ્પિ સુણતો બહુમ્પિ ભણતો બહુમ્પિ ધારયતો બહુમ્પિ વાચયતો ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં ‘‘પદપરમો’’તિ વુચ્ચતિ. અભિસમ્ભુણિત્વાતિ નિપ્ફાદેત્વા. નાભિસમ્ભુણાતીતિ ન સમ્પાદેતિ, અરઞ્ઞવાસં સમ્પાદેતું ન સક્કોતીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો અપેતં ઉદ્ધમ્મં. અસબ્બઞ્ઞૂ અસ્સાતિ તેસં અનુરૂપસ્સ અજાનનતો અસબ્બઞ્ઞૂ ભવેય્ય. ‘‘ન, ભિક્ખવે, અસેનાસનિકેન વસ્સં ઉપગન્તબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૦૪) વચનતો ‘‘ચત્તારો પન…પે… પટિક્ખિત્તમેવા’’તિ વુત્તં. ઇદમેવ વચનં સન્ધાય પાળિયમ્પિ ‘‘અટ્ઠ માસે ખો મયા દેવદત્ત રુક્ખમૂલસેનાસનં અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ વુત્તં.

તીહિ કોટીહીતિ તીહિ આકારેહિ, તીહિ કારણેહીતિ અત્થો. તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતન્તિ દિટ્ઠં સુતન્તિ ઇદં ઉભયં અનિસ્સાય ‘‘કિં નુ ખો ઇદં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ વધિત્વા સમ્પાદિત’’ન્તિ કેવલમેવ પરિસઙ્કિતં. મચ્છબન્ધનં જાલં, વાગુરા મિગબન્ધની. કપ્પતીતિ યદિ તેસં વચનેન આસઙ્કા ઉપચ્છિન્ના હોતિ, વટ્ટતિ. પવત્તમંસન્તિ વિક્કાયિકમંસં. મઙ્ગલાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન આહુનપાહુનાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાયાતિ એત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દો, ભિક્ખૂનં અત્થાય અકતમેવાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. તસ્મા ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચ દસ્સામ, મઙ્ગલાદીનઞ્ચ અત્થાય ભવિસ્સતી’’તિ મિસ્સેત્વા કતમ્પિ ન વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘ભિક્ખૂનંયેવાતિ અવધારણેન ભિક્ખૂનઞ્ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ અત્થાય કતં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. યત્થ ચ નિબ્બેમતિકો હોતીતિ ભિક્ખૂનં અત્થાય કતેપિ સબ્બેન સબ્બં પરિસઙ્કિતાભાવમાહ. તમેવત્થં આવિકાતું ‘‘સચે પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇતરેસં વટ્ટતીતિ અજાનન્તાનં વટ્ટતિ, જાનતો એવેત્થ આપત્તિ હોતીતિ. તેયેવાતિ યે ઉદ્દિસ્સ કતં, તેયેવ. ઉદ્દિસકતમંસપરિભોગતો અકપ્પિયમંસપરિભોગસ્સ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘અકપ્પિયમંસં પના’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમસ્મિં સચિત્તકા આપત્તિ, ઇતરસ્મિં અચિત્તકા. તેનાહ ‘‘અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સપિ આપત્તિયેવા’’તિ. ‘‘પરિભોગકાલે પુચ્છિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ વા ગહેત્વા પુચ્છિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વચનતો અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણેન અનાપત્તિ સિયા. અજાનિત્વાપિ ભુઞ્જન્તસ્સેવ હિ આપત્તિ વુત્તા. વત્તન્તિ વદન્તીતિ ઇમિના આપત્તિ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

સલ્લેખા વુત્તિ એતેસન્તિ સલ્લેખવુત્તિનો. બાહુલિકોતિ એકસ્સ લ-કારસ્સ લોપં કત્વા વુત્તં. કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. સઙ્ઘભેદકો હિ એકં કપ્પં અસીતિભાગે કત્વા તતો એકભાગમત્તં કાલં નિરયે તિટ્ઠેય્યાતિ આયુકપ્પં સન્ધાય ‘‘કપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચતી’’તિ વુત્તં. કપ્પટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૦૯) પન ‘‘સણ્ઠહન્તે હિ કપ્પે કપ્પવેમજ્ઝે વા સઙ્ઘભેદં કત્વા કપ્પવિનાસેયેવ મુચ્ચતિ. સચેપિ હિ સ્વે કપ્પો વિનસ્સિસ્સતીતિ અજ્જ સઙ્ઘભેદં કરોતિ, સ્વેવ મુચ્ચતિ, એકદિવસમેવ નિરયે પચ્ચતી’’તિ વુત્તં. તત્થાપિ કપ્પવિનાસેયેવાતિ આયુકપ્પવિનાસેયેવાતિ અત્થે સતિ નત્થિ વિરોધો. સણ્ઠહન્તેતિ ઇદમ્પિ ‘‘સ્વે વિનસ્સિસ્સતી’’તિ વિય અભૂતપરિકપ્પનવસેન વુત્તં. ‘‘એકદિવસમેવ નિરયે પચ્ચતી’’તિ એત્થાપિ તતો પરં કપ્પાભાવે આયુકપ્પસ્સપિ અભાવતોતિ અવિરોધતો અત્થયોજના દટ્ઠબ્બા. બ્રહ્મં પુઞ્ઞન્તિ સેટ્ઠં પુઞ્ઞં. કપ્પં સગ્ગમ્હિ મોદતીતિ એત્થાપિ આયુકપ્પમેવ.

૪૧૧. લદ્ધિનાનાસંવાસકેનાતિ ભાવપ્પધાનોયં નિદ્દેસો, લદ્ધિનાનાસંવાસકભાવેનાતિ અત્થો. કમ્મનાનાસંવાસકેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞથા નાનાસંવાસકેન સહિતસ્સ સમાનસંવાસકસ્સપિ સઙ્ઘસ્સ અસમાનસંવાસકત્તં આપજ્જેય્ય. તત્થ લદ્ધિનાનાસંવાસકો નામ ઉક્ખિત્તાનુવત્તકો. સો હિ અત્તનો લદ્ધિયા નાનાસંવાસકો જાતોતિ ‘‘લદ્ધિનાનાસંવાસકો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મનાનાસંવાસકો નામ ઉક્ખેપનીયકમ્મકતો. સો હિ ઉક્ખેપનીયકમ્મવસેન નાનાસંવાસકો હોતીતિ ‘‘કમ્મનાનાસંવાસકો’’તિ વુચ્ચતિ. વિરહિતોતિ વિમુત્તો. કાયસામગ્ગીદાનં તેસુ તેસુ સઙ્ઘકમ્મેસુ હત્થપાસૂપગમનવસેન વેદિતબ્બં.

‘‘ભેદાય પરક્કમેય્યા’’તિ વિસું વુત્તત્તા ભેદનસંવત્તનિકસ્સ અધિકરણસ્સ સમાદાય પગ્ગણ્હતો પુબ્બેપિ પક્ખપરિયેસનાદિવસેન સઙ્ઘભેદાય પરક્કમન્તસ્સ સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમાનિ વત્થૂનીતિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ. કમ્મેનાતિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન કમ્મેન. ઉદ્દેસેનાતિ પઞ્ચસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસેસુ અઞ્ઞતરેન ઉદ્દેસેન. વોહારેનાતિ તાહિ તાહિ ઉપપત્તીહિ ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિઆદિઅટ્ઠારસભેદકરવત્થુદીપકેન વોહારેન. અનુસ્સાવનાયાતિ ‘‘નનુ તુમ્હે જાનાથ મય્હં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવં બહુસ્સુતભાવઞ્ચ, માદિસો નામ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં ગાહેય્યાતિ ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું તુમ્હાકં યુત્તં, કિં મય્હં અવીચિ નીલુપ્પલવનં વિય સીતલો, કિમહં અપાયતો ન ભાયામી’’તિઆદિના નયેન કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વા અનુસ્સાવનેન. સલાકગ્ગાહેનાતિ એવં અનુસ્સાવેત્વા તેસં ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનિવત્તિધમ્મે કત્વા ‘‘ગણ્હથ ઇમં સલાક’’ન્તિ સલાકગ્ગાહેન. પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘભેદો હોતીતિ એત્થ કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા સઙ્ઘભેદે પધાનકારણન્તિ વેદિતબ્બં. વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગા. અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસએન હિ વોહરન્તેન તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગહિતાયપિ અભિન્નોવ હોતિ સઙ્ઘો. યદા પન એવં ચત્તારો વા અતિરેકા વા સલાકં ગહેત્વા આવેણિકકમ્મં વા ઉદ્દેસં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ. અબ્ભુસ્સિતન્તિ અબ્ભુગ્ગતં. અચ્છેય્યાતિ વિહરેય્ય, પવત્તેય્યાતિ અત્થો.

‘‘લજ્જી રક્ખિસ્સતી’’તિ વચનતો આપત્તિભયેન આરોચનં લજ્જીનંયેવ ભારોતિ આહ ‘‘લજ્જીહિ ભિક્ખૂહી’’તિ. અલજ્જિસ્સપિ અનારોચેન્તસ્સ આપત્તિયેવ ‘‘યે પસ્સન્તિ, યે સુણન્તી’’તિ વચનતો. સમાગચ્છતૂતિ એકી ભવતુ. એકીભાવો ચ સમાનલદ્ધિવસેન હોતીતિ આહ ‘‘એકલદ્ધિકો હોતૂ’’તિ. સમ્પત્તિયાતિ સીલાદિસમ્પત્તિયા. પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ અનાપત્તિભાવતો ‘‘સોત્થિભાવો તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ વુત્તં. અપ્પટિનિસ્સજ્જતો દુક્કટન્તિ વિસું વિસું વદન્તાનં ગણનાય દુક્કટં. પહોન્તેનાતિ ગન્તું સમત્થેન અગિલાનેન. સઙ્ઘભેદસ્સ ગરુકભાવતો અવસ્સં કત્તબ્બતાદસ્સનત્થં ‘‘દૂરેપિ ભારોયેવા’’તિ વુત્તં, આપત્તિ પન અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગન્તું સમત્થસ્સ અગિલાનસ્સેવ વેદિતબ્બા.

૪૧૬. અસમનુભાસન્તસ્સાતિ કમ્મકારકે કત્તુનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અસમનુભાસિયમાનસ્સા’’તિ. તતિયકમ્મવાચાય પટિનિસ્સજ્જન્તો ઞત્તિયા દુક્કટં દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયે ચ આપજ્જતિયેવાતિ આહ ‘‘પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસેન અનાપત્તી’’તિ. અસ્સાતિ દેવદત્તસ્સ. કતેન ભવિતબ્બન્તિ સમનુભાસનકમ્મેન કતેન ભવિતબ્બં. અત્તનો રુચિમત્તેન વદેય્યાતિઆદિકમ્મિકત્તા અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સપિ અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયેન વદેય્ય. અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે સમનુભાસનકમ્મસ્સેવ અભાવતો ‘‘ન હિ પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તેનેવ હિ સમનુભાસનકમ્મં અનુઞ્ઞાતં. ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતતોતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રોમન્થકસ્સ રોમન્થન’’ન્તિઆદિં (ચૂળવ. ૨૭૩) ઉદ્દિસ્સ અનુઞ્ઞાતં સન્ધાય વદન્તિ. અનાપત્તિયન્તિ અનાપત્તિવારે. આપત્તિં રોપેતબ્બોતિ અનિસ્સજ્જનપચ્ચયા આપન્નપાચિત્તિયાપત્તિં ઉક્ખેપનીયકમ્મકરણત્થં આરોપેતબ્બોતિ અત્થો.

આપત્તિયેવ ન જાતાતિ સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ ન જાતાયેવાતિ અત્થો. સા પનેસાતિ સા પન એસા અનાપત્તિ. તિવઙ્ગિકન્તિ કાયવાચાચિત્તવસેન તિવઙ્ગિકં, કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચનતો સઞ્ઞાવિમોક્ખં. સચિત્તકન્તિ ‘‘નપ્પટિનિસ્સજ્જામી’’તિ જાનનચિત્તેન સચિત્તકં. ભેદાય પરક્કમનં, ધમ્મકમ્મેન સમનુભાસનં, કમ્મવાચાપરિયોસાનં, અપ્પટિનિસ્સજ્જનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

પઠમસઙ્ઘભેદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.