૪. ચતુત્થપારાજિકં

ચતુસચ્ચવિદૂતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સમાહટાનિ ચતુસચ્ચં, તં અવેદિ પટિવિજ્ઝીતિ ચતુસચ્ચવિદૂ. સતિપિ સાવકાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ ચતુસચ્ચવિદુભાવે અનઞ્ઞપુબ્બકત્તા ભગવતો ચતુસચ્ચદસ્સનસ્સ તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતાય બલેસુ ચ વસીભાવસ્સ પત્તિતો પરસન્તાનેસુ પસારિતભાવેન પાકટત્તા ચ ભગવાવ વિસેસેન ‘‘ચતુસચ્ચવિદૂ’’તિ થોમનં અરહતિ.

વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુવણ્ણના

૧૯૩. અધિટ્ઠેમાતિ સંવિદહામ. દૂતકમ્મન્તિ ગિહીનં પણ્ણં વા સાસનં વા ગહેત્વા તત્થ તત્થ ગમનં. ઇરિયાપથં સણ્ઠપેત્વાતિ પધાનાનુરૂપં કત્વા. પુચ્છન્તાનં વાતિ ‘‘અય્યા સન્તઇરિયાપથા અતિવિય ઉપસન્તા, કતરં વિસેસમધિગચ્છિંસૂ’’તિ પુચ્છન્તાનં. અનાગતસમ્બન્ધે પન અસતીતિ ‘‘ભાસિતો ભવિસ્સતી’’તિ પાઠસેસં કત્વા અનાગતસમ્બન્ધે અસતિ. ‘‘ભાસિતો’’તિ અતીતવચનં કથં અનાગતવચનેન સમ્બન્ધમુપગચ્છતીતિ આહ ‘‘લક્ખણં પન સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ. ઈદિસે હિ ઠાને ‘‘ધાતુસમ્બન્ધે પચ્ચયા’’તિ ઇમિના લક્ખણેન ધાત્વત્થસમ્બન્ધે સતિ અયથાકાલવિહિતાપિ પચ્ચયા સાધવો ભવન્તીતિ સદ્દસત્થવિદૂ વદન્તિ.

૧૯૪. વણ્ણવાતિ ઇમિના સકલસરીરાનુગતવણ્ણસ્સ મનાપતા વુત્તા. પસન્નમુખવણ્ણાતિ ઇમિના સકલસરીરવણ્ણતોપિ અધિકતરં મુખવણ્ણસ્સ મનાપતા વુત્તા. વિપ્પસન્નછવિવણ્ણાતિ ઇમિના પન વિજ્જમાનસ્સેવ સરીરવણ્ણસ્સ અતિવિય પસન્નતા વુત્તા. યસ્મા ઇન્દ્રિયાનં ઊનત્તં વા પૂરણત્તં વા નત્થિ, તસ્મા ‘‘અભિનિવિટ્ઠોકાસસ્સ પરિપુણ્ણત્તા’’તિ વુત્તં. છટ્ઠસ્સ અભિનિવિટ્ઠોકાસો હદયવત્થુ, પઞ્ચપસાદાનં અભિનિવિટ્ઠોકાસસ્સ પરિપુણ્ણતાવચનેનેવ હદયવત્થુઆદિસકલસરીરસ્સ પરિપુણ્ણતા દસ્સિતાયેવ હોતીતિ આહ – ‘‘મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાન’’ન્તિ. યથા તન્તિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં. ભન્તમિગપ્પટિભાગાતિ કત્તબ્બાકત્તબ્બસ્સ અજાનનતો ભન્તમિગસદિસા. ચતુચક્કન્તિ ચતુઇરિયાપથં. ઇરિયાપથો હિ ઇધ પવત્તનટ્ઠેન ‘‘ચક્ક’’ન્તિ અધિપ્પેતો. નવદ્વારન્તિ નવહિ વણમુખેહિ નવદ્વારં. દુક્ખન્તિ સીસરોગાદિદુક્ખં. સબ્બકિચ્ચેસૂતિ પત્તપચનચીવરરજનયોગટ્ઠાનાદિકિચ્ચેસુ. યાપેતુન્તિ વહિતું પવત્તેતું. તેનાહ ‘‘ગમેતુ’’ન્તિ.

૧૯૫. સન્તોતિ ઇમિના તેસં વિજ્જમાનતં દસ્સેતિ, સંવિજ્જમાનાતિ ઇમિના પન તેસં ઉપલબ્ભમાનતં દસ્સેતિ. તેનાહ – ‘‘અત્થિ ચેવ ઉપલબ્ભન્તિ ચા’’તિ. ઉપલબ્ભન્તીતિ દિસ્સન્તિ, ઞાયન્તીતિ અત્થો. પન્થદૂહનકમ્મન્તિ પન્થઘાતનકમ્મં. હનન્તોતિ મારેન્તો. ઘાતેન્તોતિ મારાપેન્તો. અથ વા હનન્તોતિ બન્ધનતાળનાદીહિ હિંસન્તો. ઘાતેન્તોતિ મારેન્તો. છિન્દન્તોતિ પરેસં હત્થાદીનિ છિન્દન્તો. પચન્તોતિ દણ્ડેન ઉપ્પીળેન્તો. પચનઞ્હેત્થ દહનં વિબાધનં અધિપ્પેતં. પચન્તોતિ વા તજ્જેન્તો તાસેન્તો. અથ વા પચન્તોતિ ગામેસુ અગ્ગિપાતનવસેન ગેહાદીનિ ઝાપેત્વા તત્થ અજેળકાદીનિ પચન્તો.

યે સિક્ખાપદેસુ બહુલગારવા ન હોન્તિ આપત્તિવીતિક્કમબહુલા, તે સિક્ખાપદેસુ અતિબ્બગારવા. ઉદ્ધતેતિ અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાય અવજ્જે વજ્જસઞ્ઞિતાય વજ્જે અવજ્જસઞ્ઞિતાય ચ ઉદ્ધચ્ચપકતિકે. ઉન્નળેતિ ઉગ્ગતનળે, ઉટ્ઠિતતુચ્છમાનેતિ વુત્તં હોતિ. ચપલેતિ પત્તચીવરમણ્ડનાદિના ચાપલ્લેન યુત્તે. મુખરેતિ મુખખરે, ખરવચનેતિ વુત્તં હોતિ. વિકિણ્ણવાચેતિ અસંયતવચને દિવસમ્પિ નિરત્થકવચનપ્પલાપિને. મુટ્ઠા નટ્ઠા સતિ એતેસન્તિ મુટ્ઠસ્સતી, સતિવિરહિતેતિ વુત્તં હોતિ. અસમ્પજાનેતિ નિપ્પઞ્ઞે. પાકતિન્દ્રિયેતિ સંવરાભાવેન ગિહિકાલે વિય વિવટઇન્દ્રિયે. આચરિયુપજ્ઝાયેહિ પરિચ્ચત્તકેતિ ધમ્મેન આમિસેન ચ અસઙ્ગહેત્વા આચરિયુપજ્ઝાયેહિ પરિચ્ચત્તે અનાથે અપ્પતિટ્ઠે. લાભગરુકેતિ પચ્ચયગરુકે.

ઇરિયાપથસણ્ઠપનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન પચ્ચયપટિસેવનસામન્તજપ્પાનં ગહણં વેદિતબ્બં. મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૭) હિ ઇરિયાપથસણ્ઠપનપચ્ચયપટિસેવનસામન્તજપ્પનવસેન તિવિધં કુહકવત્થુ આગતં. તત્થ પાપિચ્છસ્સેવ સતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયકતેન ઇરિયાપથેન વિમ્હાપનં ઇરિયાપથસણ્ઠપનસઙ્ખાતં કુહકવત્થુ. તથા ચીવરાદીહિ નિમન્તિતસ્સ તદત્થિકસ્સેવ સતો પાપિચ્છતં નિસ્સાય પટિક્ખેપનેન તે ચ ગહપતિકે અત્તનિ સુપ્પતિટ્ઠિતસદ્ધે ઞત્વા પુન તેસં ‘‘અહો અય્યો અપ્પિચ્છો, ન કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હિતું ઇચ્છતિ, સુલદ્ધં વત નો અસ્સ, સચે અપ્પમત્તકમ્પિ કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હેય્યા’’તિ નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ પણીતાનિ ચીવરાદીનિ ઉપનેન્તાનં તદનુગ્ગહકામતંયેવ આવિકત્વા પટિગ્ગહણેન ચ તતો પભુતિ અસીતિસકટભારેહિ ઉપનામનહેતુભૂતં વિમ્હાપનં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહકવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમપરિદીપનવાચાય તથા તથા વિમ્હાપનં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહકવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. ચિત્તલપબ્બતાદિવિહારો લોકસમ્મતસેનાસનં નામ. લોકસમ્મત …પે… ઉપાયેહિ સંવણ્ણિયમાનગુણોતિ સમ્બન્ધો. પરિપાચેતુન્તિ પરિણામેતું. સુદ્ધચિત્તેન અત્તનો ગન્થધુરાદિકમ્મં કત્વા વિચરન્તાનં તમ્મૂલકપચ્ચયપરિભોગે દોસાભાવં દસ્સેતું ‘‘યે પના’’તિઆદિ વુત્તં. ભિક્ખાચારે અસમ્પજ્જમાનેતિ ગોચરગામે ભિક્ખાય ચરિત્વા લભિતબ્બપિણ્ડપાતે અસમ્પજ્જન્તે. તે ચ વત્તસીસેન સબ્બમ્પેતં કરોન્તિ, ન લાભનિમિત્તં. તેન વુત્તં ‘‘તન્તિપવેણિઘટનકા સાસનજોતકા’’તિ.

કિચ્છેનાતિ ન દુક્ખાય પટિપદાય. બુદ્ધાનઞ્હિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખાપટિપદાવ હોન્તિ, પારમીપૂરણકાલે પન સરાગદોસમોહસ્સેવ સતો આગતાનં યાચકાનં અલઙ્કતપ્પટિયત્તં સીસં કન્તિત્વા ગલલોહિતં નીહરિત્વા સુઅઞ્જિતાનિ અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા કુલવંસપ્પતિટ્ઠાપકં પુત્તં મનાપચારિનિં ભરિયન્તિ એવમાદીનિ દેન્તસ્સ અઞ્ઞાનિપિ ખન્તિવાદીસદિસેસુ અત્તભાવેસુ છેજ્જભેજ્જાદીનિ પાપુણન્તસ્સ આગમનીયપટિપદં સન્ધાયેતં વુત્તં. કસિરેનાતિ તસ્સેવ વેવચનં.

એકસ્સેવ દાતું અસક્કુણેય્યતાય ગરુભાવતો ‘‘ગરુભણ્ડાની’’તિ વુત્તં, સબ્બેસં ભાજેત્વાપિ ગહેતું અસક્કુણેય્યતાય ‘‘ગરુપરિક્ખારાની’’તિ વુત્તં. સાધારણપરિક્ખારભાવેનાતિ સઙ્ઘિકત્તા સબ્બભિક્ખુસાધારણપરિક્ખારભાવેન. સઙ્ગણ્હાતિ ઉપલાપેતીતિ ઇદં અથેય્યચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘તથાભાવતો થેનેત્વા’’તિ, અવિસ્સજ્જિયઅવેભઙ્ગિયભાવતો થેનેત્વાતિ અત્થો. ગરુભણ્ડઞ્હિ કુલસઙ્ગહત્થાય વિસ્સજ્જેન્તો વિભજન્તો ચ તસ્સ અવિસ્સજ્જિયઅવએભઙ્ગિયભાવં થેનેતિ. કુલદૂસકદુક્કટં આપજ્જતીતિ એત્થ ‘‘યો વિસ્સજ્જેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તત્તા વિસ્સજ્જનપચ્ચયા થુલ્લચ્ચયેનપિ ન મુચ્ચતિ.

અસન્તન્તિ અવિજ્જમાનં. અભૂતન્તિ અનુપ્પન્નં. અનુપ્પન્નત્તા હિ તસ્સ તં અસન્તન્તિ. પુરિમસ્સ પચ્છિમં કારણવચનં. ઉલ્લપતીતિ ઉગ્ગતાયુકો લપતિ. સીલઞ્હિ ભિક્ખુનો આયુ, તં તસ્સ તથાલપનસમકાલમેવ વિગચ્છતિ. અસન્તસમ્ભાવનાયાતિ અત્તનો અવિજ્જમાનગુણેહિ સમ્ભાવનાય. એવઞ્હિ ગણ્હતા…પે… થેનેત્વા ગહિતા હોન્તીતિ એત્થ અસન્તસમ્ભાવનાય રટ્ઠપિણ્ડસ્સ થેનેત્વા ગહિતત્તા લોકુત્તરધમ્મોપિ થેનિતોયેવ હોતિ. કિતવસ્સેવાતિ કિતવસ્સ સકુણગ્ગહણમિવ. કેરાટિકસ્સાતિ સઠસ્સ. ગોત્તં વુચ્ચતિ સાધારણનામં, મત્ત-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, તસ્મા સમણાતિ ગોત્તમત્તં અનુભવન્તિ ધારેન્તીતિ ગોત્રભુનો, નામમત્તસમણાતિ વુત્તં હોતિ.

વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિમાનવત્થુવણ્ણના

૧૯૬. હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ ઞાતમરિયાદાય એવ જાનનતો અઞ્ઞા અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા, તસ્સા ફલભાવતો અગ્ગફલપઞ્ઞા તંસહગતા સમ્માસઙ્કપ્પાદયો ચ અઞ્ઞાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞં બ્યાકરિંસૂતિ અરહત્તં બ્યાકરિંસૂ’’તિ. અરિયસાવકસ્સ તાવ નુપ્પજ્જતીતિ પહીનાધિમાનપચ્ચયત્તા નુપ્પજ્જતિ. સીલવતોપિ…પે… નુપ્પજ્જતિ અકારકભાવતો. તિલક્ખણં આરોપેત્વાતિ કલાપસમ્મસનવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા. આરદ્ધવિપસ્સકસ્સાતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ. સુદ્ધસમથલાભી વિપસ્સનાય કમ્મં અકત્વાપિ કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો કેવલં અઞ્ઞાણબલેન ‘‘અરિયોહમસ્મી’’તિ મઞ્ઞતીતિ આહ ‘‘સુદ્ધસમથલાભિં વા’’તિ. ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ મઞ્ઞતિ ઉચ્ચવાલઙ્કવાસી મહાનાગત્થેરો વિય.

તલઙ્ગરવાસી ધમ્મદિન્નત્થેરો કિર નામ એકો પભિન્નપ્પટિસમ્ભિદો મહાખીણાસવો મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓવાદદાયકો અહોસિ. સો એકદિવસં અત્તનો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા ‘‘કિન્નુ ખો અમ્હાકં આચરિયસ્સ ઉચ્ચવાલઙ્કવાસીમહાનાગત્થેરસ્સ સમણભાવકિચ્ચં મત્થકપ્પત્તં, નો’’તિ આવજ્જેન્તો પુથુજ્જનભાવમેવસ્સ દિસ્વા ‘‘મયિ અગચ્છન્તે પુથુજ્જનકાલકિરિયમેવ કરિસ્સતી’’તિ ચ ઞત્વા ઇદ્ધિયા વેહાસં ઉપ્પતિત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ થેરસ્સ સમીપે ઓરોહિત્વા વન્દિત્વા વત્તં દસ્સેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ‘‘કિં, આવુસો ધમ્મદિન્ન, અકાલે આગતોસી’’તિ ચ વુત્તો ‘‘પઞ્હં, ભન્તે, પુચ્છિતું આગતોમ્હી’’તિ આહ. તતો ‘‘પુચ્છાવુસો, જાનમાના કથયિસ્સામા’’તિ વુત્તો પઞ્હસહસ્સં પુચ્છિ. થેરો પુચ્છિતં પુચ્છિતં પઞ્હં અસજ્જમાનોવ કથેસિ. તતો ‘‘અતિતિક્ખં વો, ભન્તે, ઞાણં, કદા તુમ્હેહિ અયં ધમ્મો અધિગતો’’તિ વુત્તો ‘‘ઇતો સટ્ઠિવસ્સકાલે, આવુસો’’તિ આહ. સમાધિમ્હિ, ભન્તે, વળઞ્જેથાતિ. ન ઇદં, આવુસો, ભારિયન્તિ. તેન હિ, ભન્તે, એકં હત્થિં માપેથાતિ. થેરો સબ્બસેતં હત્થિં માપેસિ. ઇદાનિ, ભન્તે, યથા અયં હત્થી અઞ્જિતકણ્ણો પસારિતનઙ્ગુટ્ઠો સોણ્ડં મુખે પક્ખિપિત્વા ભેરવં કોઞ્ચનાદં કરોન્તો તુમ્હાકં અભિમુખં આગચ્છતિ, તથા નં કરોથાતિ. થેરો તથા કત્વા વેગેન આગચ્છતો હત્થિસ્સ ભેરવં આકારં દિસ્વા ઉટ્ઠાય પલાયિતું આરદ્ધો. તમેનં ખીણાસવત્થેરો હત્થં પસારેત્વા ચીવરકણ્ણે ગહેત્વા ‘‘ભન્તે, ખીણાસવસ્સ સારજ્જં નામ હોતી’’તિ આહ. સો તસ્મિં કાલે અત્તનો પુથુજ્જનભાવં ઞત્વા ‘‘અવસ્સયો મે, આવુસો, ધમ્મદિન્ન હોહી’’તિ વત્વા પાદમૂલે ઉક્કુટિકં નિસીદિ. ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં અવસ્સયો ભવિસ્સામિચ્ચેવાહં આગતો, મા ચિન્તયિત્થા’’તિ કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. થેરો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ચઙ્કમં ઓરુય્હ તતિયે પદવારે અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિ. થેરો કિર દોસચરિતો અહોસિ.

અધિમાનવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સવિભઙ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૭-૧૯૮. યસ્મા પનાતિઆદિ ‘‘અસન્તં અભૂતં અસંવિજ્જમાન’’ન્તિ એતેસં કારણવચનં. તત્થ યન્તિ યં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. અનભિજાનન્તિ અત્તનિ અત્થિભાવં અજાનન્તો. સમુદાચરતીતિ ‘‘અત્થિ મય્હં એસ ધમ્મો’’તિ કથેતિ જાનાપેતિ વા. ‘‘અસન્તં અભૂત’’ન્તિ ઇમસ્સ કારણવચનં સન્તાને અનુપ્પન્નોતિ. ઞાણેન ચ અસચ્છિકતોતિ ઇદં પન ‘‘અસંવિજ્જમાન’’ન્તિ એતસ્સ કારણવચનં. પકતિમનુસ્સેહિ ઉત્તરિતરાનં બુદ્ધાદિઉત્તમપુરિસાનં અધિગમધમ્મો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોતિ આહ ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સાન’’ન્તિઆદિ. તન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. અથ પદભાજને બહુવચનનિદ્દેસો કસ્મા કતોતિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અબ્યાકતોપિ હોતિ, આરોગ્યટ્ઠેન પન બાહિતિકસુત્તે વિય ‘‘કુસલે ધમ્મે’’તિ વુત્તં. અસ્સાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ. ખણલયમુહુત્ત-સદ્દા અઞ્ઞત્થ ભિન્નત્થાપિ હોન્તિ, ઇધ પન ખણપરિયાયવસેનેવ ‘‘તં ખણં તં લયં તં મુહુત્ત’’ન્તિ પાળિયં વુત્તં.

અધિગન્તબ્બતો અધિગમો, ઝાનાદિ, અધિગમસ્સ પુચ્છા અધિગમપુચ્છા. તેનાહ ‘‘ઝાનવિમોક્ખાદીસૂ’’તિઆદિ. ઉપાયપુચ્છાતિ અધિગમુપાયપુચ્છા. કિન્તીતિ કેન પકારેન, કેન વિધિનાતિ અત્થો. કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ ઇદં પન પુબ્બે ‘‘કિં તે અધિગત’’ન્તિ અનિદ્ધારિતભેદા ઝાનાદિવિસેસા પુચ્છિતાતિ ઇદાનિ તેસં નિદ્ધારેત્વા પુચ્છનાકારદસ્સનં.

તસ્માતિ યસ્મા યથાવુત્તેહિ છહાકારેહિ અધિગમબ્યાકરણં સોધેતબ્બં, તસ્મા. એત્તાવતાવાતિ એત્તકેન બ્યાકરણમત્તેનેવ ન સક્કાતબ્બો. બ્યાકરણઞ્હિ એકચ્ચસ્સ અયાથાવતોપિ હોતીતિ. ઇમેસુ પન છસુ ઠાનેસુ સોધનત્થં વત્તબ્બોતિ યથા નામ જાતરૂપપતિરૂપકમ્પિ જાતરૂપં વિય ખાયતીતિ જાતરૂપં નિઘંસનતાપનચ્છેદનેહિ સોધેતબ્બં, એવમેવ ઇમેસુ ઇદાનેવ વુત્તેસુ છસુ ઠાનેસુ પક્ખિપિત્વા સોધનત્થં વત્તબ્બો. વિમોક્ખાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિસમાપત્તિઞાણદસ્સનમગ્ગભાવનાફલસચ્છિકિરિયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પાકટો હોતીતિ અધિગતવિસેસસ્સ સતિસમ્મોસાભાવતો. સેસપુચ્છાસુપિ પાકટો હોતીતિ પદે એસેવ નયો.

સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતમગ્ગેન પહીનકિલેસા પાકટા હોન્તીતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. કસ્સચિ હિ અત્તના અધિગતમગ્ગવજ્ઝકિલેસેસુ સન્દેહો ઉપ્પજ્જતિયેવ મહાનામસ્સ સક્કસ્સ વિય. સો હિ સકદાગામી સમાનોપિ ‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ ‘કો સુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો, યેન મે એકદા લોભધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, દોસધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, મોહધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તી’’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫) ભગવન્તં પુચ્છિ. અયં કિર રાજા સકદાગામિમગ્ગેન લોભદોસમોહા નિરવસેસા પહીયન્તીતિ સઞ્ઞી અહોસિ. કિં અરિયસાવકસ્સ એવં સન્દેહો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમ ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા? પણ્ણત્તિયં અકોવિદત્તા. ‘‘અયં કિલેસો અસુકમગ્ગવજ્ઝો’’તિ ઇમિસ્સા પણ્ણત્તિયા અકોવિદસ્સ હિ અરિયસાવકસ્સ એવં હોતિ. કિં તસ્સ પચ્ચવેક્ખણા નત્થીતિ? અત્થિ, સા પન ન સબ્બેસં પરિપુણ્ણા હોતિ. એકો હિ પહીનકિલેસમેવ પચ્ચવેક્ખતિ, એકો અવસિટ્ઠકિલેસમેવ, એકો મગ્ગમેવ, એકો ફલમેવ, એકો નિબ્બાનમેવ. ઇમાસુ પન પઞ્ચસુ પચ્ચવેક્ખણાસુ એકં વા દ્વે વા નો લદ્ધું ન વટ્ટતિ. ઇતિ યસ્સ પચ્ચવેક્ખણા ન પરિપુણ્ણા, તસ્સ મગ્ગવજ્ઝકિલેસપણ્ણત્તિયં અકોવિદત્તા એવં હોતિ. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાકુસલાતિ સજ્ઝાયમગ્ગસંવણ્ણનાસુ નિપુણા.

યાય પટિપદાય યસ્સ અરિયમગ્ગો આગચ્છતિ, સા પુબ્બભાગપટિપત્તિ આગમનપટિપદા. સોધેતબ્બાતિ સુદ્ધા ઉદાહુ ન સુદ્ધાતિ વિચારણવસેન સોધેતબ્બા. ન સુજ્ઝતીતિ તત્થ તત્થ પમાદપટિપત્તિસબ્ભાવતો. અપનેતબ્બોતિ અત્તનો પટિઞ્ઞાય અપનેતબ્બો. ‘‘સુજ્ઝતી’’તિ વત્વા સુજ્ઝનાકારં દસ્સેતું ‘‘દીઘરત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ઞાયતીતિ એત્થાપિ ‘‘યદી’’તિ પદં આનેત્વા યદિ સો ભિક્ખુ તાય પટિપદાય પઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગત્તા ‘‘આકાસે પાણિસમેન ચેતસા’’તિ વુત્તં. વુત્તસદિસન્તિ તસ્સ ભિક્ખુનો બ્યાકરણં ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તેન સદિસં, સમન્તિ અત્થો.

ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતીતિ દીઘરત્તં સુવિક્ખમ્ભિતકિલેસત્તા. ખીણાસવસ્સ નામ…પે… ન હોતીતિ પહીનવિપલ્લાસત્તા જીવિતનિકન્તિયા ચ અભાવતો ન હોતિ. પુથુજ્જનસ્સ પન અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા જીવિતનિકન્તિસબ્ભાવતો ચ અપ્પમત્તકેનપિ હોતિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – દીઘભાણકઅભયત્થેરો કિર એકં પિણ્ડપાતિકં પરિગ્ગહેતું અસક્કોન્તો દહરસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. સો તં નહાયમાનં કલ્યાણીનદીમુખદ્વારે નિમુજ્જિત્વા પાદે અગ્ગહેસિ. પિણ્ડપાતિકો ‘‘કુમ્ભીલો’’તિ સઞ્ઞાય મહાસદ્દં અકાસિ, તદા નં ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ જાનિંસુ. ચન્દમુખતિસ્સરાજકાલે પન મહાવિહારે સઙ્ઘત્થેરો ખીણાસવો દુબ્બલચક્ખુકો વિહારેયેવ અચ્છતિ. તં રાજા ‘‘થેરં પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ભિક્ખૂસુ ભિક્ખાચારં ગતેસુ અપ્પસદ્દો ઉપસઙ્કમિત્વા સપ્પો વિય પાદે અગ્ગહેસિ. થેરો સિલાથમ્ભો વિય નિચ્ચલો હુત્વા ‘‘કો એત્થા’’તિ આહ. અહં, ભન્તે, તિસ્સોતિ. સુગન્ધં વાયસિ નો તિસ્સાતિ. એવં ખીણાસવસ્સ ભયં નામ નત્થિ. એકચ્ચો પન પુથુજ્જનોપિ અતિસૂરો હોતિ નિબ્ભયો, સો રજનીયેન આરમ્મણેન પરિગ્ગણ્હિતબ્બો. વસભરાજાપિ હિ એકં થેરં પરિગ્ગણ્હમાનો ઘરે નિસીદાપેત્વા તસ્સ સન્તિકે બદરસાળવં મદ્દમાનો નિસીદિ. મહાથેરસ્સ ખેળો ચલિતો, થેરસ્સ પુથુજ્જનભાવો આવિભૂતો. ખીણાસવસ્સ હિ રસતણ્હા નામ સુપ્પહીના, દિબ્બેસુપિ રસેસુ નિકન્તિ નામ ન હોતિ. તસ્મા ઇમેહિ ઉપાયેહિ પરિગ્ગહેત્વા સચસ્સ ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા રસતણ્હા વા ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘ન ત્વં અરહા’’તિ અપનેતબ્બો.

અસન્તગુણસમ્ભાવનલક્ખણા પાપિચ્છાતિ આહ – ‘‘યા સા ઇધેકચ્ચો…પે… આદિના નયેના’’તિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘અસ્સદ્ધો સમાનો ‘સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, અપ્પસ્સુતોવ સમાનો ‘બહુસ્સુતોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, સઙ્ગણિકારામોવ સમાનો ‘પવિવિત્તોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, કુસીતોવ સમાનો ‘આરદ્ધવીરિયોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, મુટ્ઠસ્સતીવ સમાનો ‘ઉપટ્ઠિતસ્સતીતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, અસમાહિતોવ સમાનો ‘સમાહિતોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, દુપ્પઞ્ઞોવ સમાનો ‘પઞ્ઞવાતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, અખીણાસવોવ સમાનો ‘ખીણાસવોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, યા એવરૂપા ઇચ્છા ઇચ્છાગતા પાપિચ્છતા રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો, અયં વુચ્ચતિ પાપિચ્છતા’’તિ (વિભ. ૮૫૧) એવં વુત્તં પાળિપદેસં સઙ્ગણ્હાતિ. પાપિકાયાતિ લામિકાય ઇચ્છાય. અપકતોતિ પાપિકાય ઇચ્છાય સમ્માઆજીવતો અપેતો કતોતિ ઇચ્છાય અપકતો. તથાભૂતો ચ મિચ્છાજીવેન અભિભૂતો પરાજિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અભિભૂતો પરાજિતો’’તિ.

સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં નિરયાયુપકડ્ઢતીતિ યથા કુસો યેન દુગ્ગહિતો, તસ્સ હત્થં અનુકન્તતિ ફાલેતિ, એવમેવ સમણધમ્મસઙ્ખાતં સામઞ્ઞમ્પિ ખણ્ડસીલાદિતાય દુપ્પરામટ્ઠં નિરયાય ઉપકડ્ઢતિ, નિરયે નિબ્બત્તાપેતીતિ અત્થો. સિથિલોતિ ઓલીયિત્વા કરણેન સિથિલગ્ગાહેન કતો. પરિબ્બાજોતિ ખણ્ડાદિભાવપ્પત્તો સમણધમ્મો. ભિય્યો આકિરતે રજન્તિ અબ્ભન્તરે વિજ્જમાનં રાગરજાદિં એવરૂપો સમણધમ્મો અપનેતું ન સક્કોતિ, અથ ખો તસ્સ ઉપરિ અપરમ્પિ રાગરજાદિં આકિરતીતિ અત્થો. ભિક્ખુભાવોતિ પારાજિકં આપજ્જિત્વા ‘‘સમણો અહ’’ન્તિ પટિજાનનતો વોહારમત્તસિદ્ધો ભિક્ખુભાવો. અજાનમેવાતિ પાઠે એવાતિ અવધારણત્થે નિપાતો. અજાનમેવન્તિ પાઠે પન એવં જાનામિ એવં પસ્સામીતિ અવચન્તિ યોજેતબ્બં.

પદભાજનીયવણ્ણના

૧૯૯. અસુભજ્ઝાનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન કાયગતાસતિજ્ઝાનઞ્ચ કસિણજ્ઝાનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તેન ‘‘કાયગતાસતિજ્ઝાનં પથવીકસિણજ્ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિં વદન્તોપિ પારાજિકોવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. વિમોક્ખોતિ એત્થ વિ-સદ્દો વિસેસત્થો વિવિધત્થો વાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુટ્ઠુ મુત્તો’’તિઆદિ. વિમોક્ખોતિ ચત્તારો અરિયમગ્ગા. તસ્સ સગુણતો સુઞ્ઞતાદિનામલાભં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સો પનાય’’ ન્તિઆદિ. મગ્ગો હિ નામ પઞ્ચહિ કારણેહિ નામં લભતિ સરસેન વા પચ્ચનીકેન વા સગુણેન વા આરમ્મણેન વા આગમનેન વા. સચે હિ સઙ્ખારુપેક્ખા અનિચ્ચતો સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, અનિમિત્તવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ, સચે દુક્ખતો સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, અપ્પણિહિતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ, સચે અનત્તતો સમ્મસિત્વા વુટ્ઠાતિ, સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુચ્ચતિ, ઇદં સરસતો નામં નામ. યસ્મા પનેસ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સઙ્ખારાનં ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા નિચ્ચનિમિત્તધુવનિમિત્તસસ્સતનિમિત્તાનિ પજહન્તો આગતો, તસ્મા અનિમિત્તો. દુક્ખાનુપસ્સનાય પન સુખસઞ્ઞં પહાય પણિધિં પત્થનં સુક્ખાપેત્વા આગતત્તા અપ્પણિહિતો. અનત્તાનુપસ્સનાય અત્તસત્તપુગ્ગલસઞ્ઞં પહાય સઙ્ખારાનં સુઞ્ઞતો દિટ્ઠત્તા સુઞ્ઞતોતિ ઇદં પચ્ચનીકતો નામં નામ.

રાગાદીહિ પનેસ સુઞ્ઞતત્તા સુઞ્ઞતો. રૂપનિમિત્તાદીનં રાગનિમિત્તાદીનંયેવ વા અભાવેન અનિમિત્તો. રાગાદિપણિધિઆદીનં અભાવતો અપ્પણિહિતોતિ ઇદમસ્સ સગુણતો નામં. સ્વાયં સુઞ્ઞતં અનિમિત્તં અપ્પણિહિતઞ્ચ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો અપ્પણિહિતોતિ વુચ્ચતિ, ઇદમસ્સ આરમ્મણતો નામં. આગમનં પન દુવિધં વિપસ્સનાગમનં મગ્ગાગમનઞ્ચ. તત્થ મગ્ગે વિપસ્સનાગમનં લબ્ભતિ, ફલે મગ્ગાગમનં. અનત્તાનુપસ્સના હિ સુઞ્ઞતા નામ, સુઞ્ઞતવિપસ્સનાય મગ્ગો સુઞ્ઞતો. અનિચ્ચાનુપસ્સના અનિમિત્તા નામ, અનિમિત્તવિપસ્સનાય મગ્ગો અનિમિત્તો. ઇદં પન નામં ન અભિધમ્મપરિયાયેન લબ્ભતિ. તથા હિ તં સઙ્ખારનિમિત્તસ્સ અવિજહનતો ન નિપ્પરિયાયેન અનિમિત્તં, સુત્તન્તપરિયાયેન પન લબ્ભતિ. તત્ર હિ ગોત્રભુઞાણં અનિમિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા અનિમિત્તનામકં હુત્વા સયં આગમનિયટ્ઠાને ઠત્વા મગ્ગસ્સ નામં દેતીતિ વદન્તિ, તેન મગ્ગો અનિમિત્તોતિ વુત્તો. મગ્ગાગમનેન પન ફલં અનિમિત્તન્તિ યુજ્જતિયેવ. દુક્ખાનુપસ્સના સઙ્ખારેસુ પણિધિં સુક્ખાપેત્વા આગતત્તા અપ્પણિહિતા નામ, અપ્પણિહિતવિપસ્સનાય મગ્ગો અપ્પણિહિતો, અપ્પણિહિતમગ્ગસ્સ ફલં અપ્પણિહિતં. એવં વિપસ્સના અત્તનો નામં મગ્ગસ્સ દેતિ, મગ્ગો ફલસ્સાતિ ઇદં આગમનતો નામં. સુઞ્ઞત્તાતિ વિવિત્તત્તા. ન હિ મગ્ગે રાગાદયો સન્તિ, ઉપરૂપરિ ઉપ્પજ્જનકરાગાદીનં કારણત્તા રાગાદયો નિમિત્તન્તિ આહ ‘‘રાગદોસમોહનિમિત્તેહી’’તિ. સવિગ્ગહાનં વિય ઉપટ્ઠાનમ્પેત્થ નિમિત્તન્તિ વદન્તિ. રાગાદયોવ પવત્તિટ્ઠાનટ્ઠેન પણિધીતિ આહ ‘‘રાગદોસમોહપણિધીન’’ન્તિ.

વત્થુવિજ્જાદિં સન્ધાય અવચનતો ‘‘વિજ્જાનં લાભીમ્હી’’તિ વુત્તેપિ હોતિ. એકેકકોટ્ઠાસવસેનાતિ સતિપટ્ઠાનચતુક્કાદિએકેકકોટ્ઠાસવસેન. કિઞ્ચાપિ મહાઅટ્ઠકથાયમ્પિ એકેકકોટ્ઠાસવસેનેવ દસ્સિતં, તત્થ પન ‘‘લોકુત્તરાનં સતિપટ્ઠાનાન’’ન્તિઆદિના પચ્ચેકં લોકુત્તર-સદ્દં યોજેત્વા એકેકકોટ્ઠાસવસેનેવ વુત્તં, ઇધ લોકુત્તર-સદ્દેન વિનાતિ અયમેત્થ વિસેસો. તત્થાતિ તેસુ કોટ્ઠાસેસુ.

નનુ ચ ‘‘કિલેસપ્પહાનમેવા’’તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ કિલેસાનં પહાનમત્તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો હોતીતિ યો વદેય્ય, તં સન્ધાય કિલેસપ્પહાનસ્સ મગ્ગકિચ્ચત્તા કિચ્ચવસેન મગ્ગો દીપિતોતિ દસ્સેતું ‘‘તં પના’’તિઆદિ વુત્તં. કામરાગં સન્ધાય ‘‘તતિયમગ્ગેન હિ રાગદોસાનં પહાન’’ન્તિ વુત્તં, ન પન રૂપરાગઅરૂપરાગે સન્ધાય. ન હિ તે તેન પહીયન્તિ ચતુત્થમગ્ગેન પહાતબ્બત્તા.

રાગા ચિત્તં વિનીવરણતાતિ રાગા ચિત્તસ્સ વિનીવરણતાતિ વુત્તં હોતિ. રાગા વિમુત્તસ્સ ચિત્તસ્સ તસ્સેવ રાગનીવરણસ્સ અભાવેન વિગતનીવરણત્તા વિનીવરણતાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ.

યા ચ પઞ્ચ વિજ્જાતિ યોજેતબ્બં. નિબ્બટ્ટિતલોકુત્તરત્તાતિ વિસુંયેવ લોકતો અપગતલોકુત્તરત્તા. યથા વિના લોકુત્તર-સદ્દેન ‘‘સતિપટ્ઠાનાદીનં લાભીમ્હી’’તિ વુત્તેપિ પારાજિકં હોતિ, એવમિધાપિ ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદાય લાભીમ્હીતિ વુત્તેપિ હોતિયેવા’’તિ વત્તું યુજ્જતિ. કિઞ્ચાપિ યુજ્જતિ, અથ ખો મહાઅટ્ઠકથાયં વિભાગેન વુત્તત્તા ન સક્કા એવમિદં વત્તુન્તિ દસ્સેતું ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પન…પે… ન સક્કા અઞ્ઞં પમાણં કાતુ’’ન્તિ વુત્તં. તમ્પિ તત્થેવ પટિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

સુદ્ધિકવારકથાવણ્ણના

૨૦૦. ઉલ્લપનાકારન્તિ સમાપજ્જિન્તિઆદિઉલ્લપનાકારં. આપત્તિભેદન્તિ ‘‘ન પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદિઆપત્તિભેદં. પુન આનેત્વા પઠમજ્ઝાનાદીહિ ન યોજિતન્તિ એત્થ ‘‘પઠમજ્ઝાનેના’’તિ પાઠોતિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં, તદેવ યુત્તં.

કત્તુસાધનોપિ ભણિત-સદ્દો હોતીતિ આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. યેન ચિત્તેન મુસા ભણતિ, તેનેવ ચિત્તેન ન સક્કા ‘‘મુસા ભણામી’’તિ જાનિતું, અન્તરન્તરા પન અઞ્ઞેન ચિત્તેન ‘‘મુસા ભણામી’’તિ જાનાતીતિ વુત્તં ‘‘ભણન્તસ્સ હોતિ મુસા ભણામી’’તિ. અયમેત્થ અત્થો દસ્સિતોતિ તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો મુસાવાદોતિ અયમેત્થ અત્થો દસ્સિતો. ન સક્કા ન ભવિતુન્તિ પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય આભોગં કત્વા ભણિતત્તા ન સક્કા ન ભવિતું. આપત્તિયા ન કારેતબ્બોતિ પુબ્બભાગક્ખણે ‘‘મુસા ભણિસ્સામી’’તિ આભોગં વિના સહસા ભણન્તસ્સ વચનક્ખણે ‘‘મુસા એત’’ન્તિ ઉપટ્ઠિતેપિ નિવત્તેતુમસક્કુણેય્યતાય અવિસયભાવતો આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. દવાતિ સહસા. રવાતિ અઞ્ઞં વત્તુકામસ્સ ખલિત્વા અઞ્ઞભણનં.

તં જાનાતીતિ તંઞાણં, તસ્સ ભાવો તંઞાણતા, ઞાણસ્સ અત્થસંવેદનન્તિ અત્થો. ઞાણસમોધાનન્તિ ઞાણસ્સ બહુભાવો, એકચિત્તુપ્પાદે અનેકઞાણતાતિ અત્થો. ન હિ સક્કા…પે… જાનિતુન્તિ આરમ્મણકરણસ્સ અભાવતો વુત્તં. અસમ્મોહાવબોધો ચ ઈદિસસ્સ ઞાણસ્સ નત્થિ, ‘‘ભણિસ્સામી’’તિ પવત્તચિત્તં ‘‘ભણામી’’તિ પવત્તચિત્તસ્સ પચ્ચયો હુત્વા નિરુજ્ઝતિ, તઞ્ચ ‘‘ભણિત’’ન્તિ પવત્તચિત્તસ્સ પચ્ચયો હુત્વાતિ આહ – ‘‘પુરિમં પુરિમં પન…પે… નિરુજ્ઝતી’’તિ. તસ્મિં પુબ્બભાગે સતિ ‘‘સેસદ્વયં ન હેસ્સતી’’તિ એતં નત્થિ, અવસ્સં હોતિયેવાતિ વુત્તં હોતિ, ભણિસ્સામીતિ પુબ્બભાગે સતિ ‘‘ભણામિ ભણિત’’ન્તિ એતં દ્વયં ન ન હોતિ, હોતિયેવાતિ અધિપ્પાયો. એકં વિય પકાસતીતિ અનેકક્ખણે ઉપ્પન્નમ્પિ ચિત્તં એકક્ખણે ઉપ્પન્નસદિસં હુત્વા પકાસતિ. સમાપજ્જિન્તિઆદીનીતિ આદિ-સદ્દેન સમાપજ્જામિ, સમાપન્નોતિ ઇમાનિ દ્વે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ સમાપજ્જિં, સમાપન્નોતિ ઇમેસં અસતિપિ કાલનાનત્તે વચનવિસેસં સન્ધાય વિસું ગહણં.

૨૦૭. સકભાવપરિચ્ચજનવસેનાતિ અત્તનો સન્તકભાવસ્સ પરિચ્ચજનવસેન. મગ્ગુપ્પત્તિતો પુબ્બે વિય ‘‘સરાગો સદોસો’’તિ વત્તબ્બતાભાવતો ચત્તમ્પિ કેચિ ગણ્હન્તિ, નયિદમેવન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘વન્તો’’તિ વુત્તં. ન હિ યં યેન વન્તં, સો પુન તં આદિયતિ. તેનાહ ‘‘અનાદિયનભાવદસ્સનવસેના’’તિ. વન્તમ્પિ કિઞ્ચિ સન્તતિલગ્ગં સિયા, નયિદમેવન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘મુત્તો’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સન્તતિતો વિમોચનવસેના’’તિ. મુત્તમ્પિ કિઞ્ચિ મુત્તબન્ધનં વિય ફલં કુહિઞ્ચિ તિટ્ઠતિ, ન એવમિદન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘પહીનો’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ક્વચિ અનવટ્ઠાનદસ્સનવસેના’’તિ. યથા કિઞ્ચિ દુન્નિસ્સટ્ઠં પુન આદાય સમ્મદેવ નિસ્સટ્ઠં પટિનિસ્સટ્ઠન્તિ વુચ્ચતિ, એવં વિપસ્સનાય નિસ્સટ્ઠં આદિન્નસદિસં મગ્ગેન પહીનં પટિનિસ્સટ્ઠં નામ હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પટિનિસ્સટ્ઠો’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘આદિન્નપુબ્બસ્સ પટિનિસ્સગ્ગદસ્સનવસેના’’તિ. ઉક્ખેટિતોતિ ઉત્તાસિતો, ઉત્તાસેત્વા પલાપિતોતિ વુત્તં હોતિ. યો ચ ઉત્તાસેત્વા પલાપિતો, ન પુન સો તં ઠાનં આગચ્છતીતિ આહ ‘‘પુન અનલ્લીયનભાવદસ્સનવસેના’’તિ, પુન આગન્ત્વા સન્તાને અનુપ્પત્તિભાવદસ્સનવસેનાતિ અત્થો. ખિટ-સદ્દં સદ્દસત્થવિદૂ ઉત્તાસત્થે પઠન્તીતિ આહ – ‘‘સ્વાયમત્થો સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બો’’તિ. અણુયેવ અણુસહગતં, અતિખુદ્દકન્તિ વુત્તં હોતિ.

સુદ્ધિકવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વત્તુકામવારકથાવણ્ણના

૨૧૫. કેવલઞ્હિયન્તિ કેવલઞ્હિ અયં. ‘‘વારો’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. તઙ્ખણઞ્ઞેવ જાનાતીતિ ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિમ્હિ વુત્તે તદત્થસ્સ પકતિયા વિજાનનલક્ખણં સન્ધાય વુત્તં. એવં પન વચીભેદં અકત્વા પક્કમનાદીસુ અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ‘‘મં અરહાતિ જાનાતૂ’’તિ તમ્હા આવાસા પઠમં પક્કમતીતિ આગતવત્થુમ્હિ વિય તસ્મિં ખણે અવિદિતેપિ નિક્ખન્તમત્તે પારાજિકં. જાનનલક્ખણન્તિ ‘‘તઙ્ખણે જાનનં નામ ઈદિસ’’ન્તિ વુત્તલક્ખણં. વિઞ્ઞત્તિપથેતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીનં ગહણયોગ્ગે પદેસે, પકતિચક્ખુના પકતિસોતેન ચ દટ્ઠું સોતુઞ્ચ અરહટ્ઠાનેતિ વુત્તં હોતિ. તેન વિઞ્ઞત્તિપથં અતિક્કમિત્વા ઠિતો ચે કોચિ દિબ્બેન ચક્ખુના દિબ્બાય ચ સોતધાતુયા દિસ્વા સુત્વા ચ જાનાતિ, ન પારાજિકન્તિ દીપેતિ. અસ્સુતપુબ્બસ્સ ‘‘કિમિદં વુત્ત’’ન્તિ સંસયુપ્પત્તિસબ્ભાવતો ‘‘સુતં હોતી’’તિ વુત્તં. પઠમં વચનમત્તં અસ્સુતપુબ્બેનપિ ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કિમિદ’’ન્તિ સન્દેહં અનુપ્પાદેત્વા ‘‘ઝાનં નામ કિરેસ સમાપજ્જી’’તિ એત્તકમત્તેપિ ઞાતે પારાજિકં હોતિયેવ.

અનાપત્તિભેદકથાવણ્ણના

૨૨૨. અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સાતિ અતિક્કમિત્વા અવત્તુકામસ્સ, ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અય’’ન્તિ અસલ્લક્ખેન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. સરૂપતો પન ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ વિનીતવત્થૂસુ તત્થ તત્થ આગતવત્થુવસેન વેદિતબ્બો. ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અય’’ન્તિ અસલ્લક્ખેત્વા વદન્તોપિ વોહારતો અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તસ્સા’’તિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાયન્તોપીતિ ‘‘ઇમસ્સ મયિ નત્થિભાવં અઞ્ઞેપિ જાનન્તા અત્થિ નુ ખો’’તિ ભાયન્તોપિ.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૨૨૩. સેક્ખભૂમિયન્તિ ઇમિના ઝાનભૂમિમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. તિણ્ણં વિવેકાનન્તિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકાનં.

પિણ્ડાય ચરણસ્સ ભોજનપરિયોસાનત્તા વુત્તં ‘‘યાવ ભોજનપરિયોસાન’’ન્તિ. ભુત્વા આગચ્છન્તસ્સપિ પુન વુત્તનયેનેવ સમ્ભાવનિચ્છાય ચીવરસણ્ઠપનાદીનિ કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ.

૨૨૫. આરાધનીયો, આવુસો, ધમ્મો આરદ્ધવીરિયેનાતિ વત્થુદ્વયં એકસદિસમ્પિ દ્વીહિ ભિક્ખૂહિ વિસું વિસું આરોચિતત્તા ભગવતા વિનિચ્છિનિતં સબ્બમ્પિ વિનીતવત્થૂસુ આરોપેતબ્બન્તિ પાળિયં આરોપિતં.

૨૨૬. પસાદભઞ્ઞન્તિ કેવલં પસાદમત્તેન ભણનં, ન પન ‘‘સભાવતો એતે અરહન્તોયેવા’’તિ ચિન્તેત્વા. તેનેવેત્થ અનાપત્તિ વુત્તા. યદિ પન ‘‘એતે સભાવતો અરહન્તોયેવા’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘આયન્તુ ભોન્તો અરહન્તો’’તિઆદીનિ વદતિ, ન સમ્પટિચ્છિતબ્બં.

૨૨૭. પદસા ગમનં સન્ધાય કતિકાય કતત્તા ‘‘યાનેન વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિજ્જામયિદ્ધિં સન્ધાય ‘‘ઇદ્ધિયા’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞં રક્ખન્તીતિ ‘‘યો ઇમમ્હા આવાસા પઠમં પક્કમિસ્સતિ, તં મયં ‘અરહા’તિ જાનિસ્સામા’’તિ એવં કતિકાય કતત્તા અપુબ્બાચરિમં અસુદ્ધચિત્તેન ગચ્છન્તાપિ સહ નિક્ખન્તભાવતો અઞ્ઞમઞ્ઞં રક્ખન્તિ. કેચિ પન ‘‘હત્થપાસં અવિજહિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થં ગણ્હન્તો વિય ગચ્છન્તોપિ ‘ઉટ્ઠેથ ગચ્છામ, એથ ગચ્છામા’તિ એવં સંવિદહિત્વા ગમને પુબ્બાપરં ગચ્છન્તોપિ નાપજ્જતી’’તિ વદન્તિ. એતં પન અધમ્મિકં કતિકવત્તન્તિ ‘‘ઇધ અરહન્તોયેવ વસન્તૂતિ યદિ ભિક્ખૂ કતિકં કરોન્તિ, એતં અધમ્મિકં કતિકવત્ત’’ન્તિ ચૂળગણ્ઠિપદે વુત્તં. હેટ્ઠા વુત્તં પન સબ્બમ્પિ કતિકવત્તં સન્ધાય એતં વુત્તન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. નાનાવેરજ્જકાતિ નાનાજનપદવાસિનો. સઙ્ઘલાભોતિ યથાવુડ્ઢં અત્તનો પાપુણનકોટ્ઠાસો. અયઞ્ચ પટિક્ખેપો ઇમિનાવ નીહારેન બહિસીમટ્ઠાનં અવિસેસેન સઙ્ઘલાભસ્સ સામિભાવાપાદનં સન્ધાય કતો. વિસેસતો પન બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ પરિચ્છિન્દિત્વા એકેકકોટ્ઠાસતો ‘‘એત્તકં દાતું, ઈદિસં વા દાતું, એત્તકાનં વા દાતું, ઈદિસસ્સ વા દાતું રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ અપલોકનકમ્મં કત્વા દાતું વટ્ટતિ.

૨૨૮. આયસ્મા ચ લક્ખણોતિઆદીસુ કો પનાયસ્મા લક્ખણો, કસ્મા ચસ્સ લક્ખણોતિ નામં અહોસિ, કો ચાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો, કસ્મા ચ સિતં પાત્વાકાસીતિ તં સબ્બં પકાસેતું ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. લક્ખણસમ્પન્નેનાતિ પુરિસલક્ખણસમ્પન્નેન. બ્રહ્મસમેનાતિ બ્રહ્મત્તભાવસમેન. ઈસકં હસિતં સિતન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મન્દહસિત’’ન્તિ. અટ્ઠિકસઙ્ખલિકન્તિ નયિદં અવિઞ્ઞાણકં અટ્ઠિસઙ્ખલિકમત્તં, અથ ખો એકો પેતોતિ આહ ‘‘પેતલોકે નિબ્બત્તં સત્ત’’ન્તિ. એતે અત્તભાવાતિ પેતત્તભાવા. ન આપાથં આગચ્છન્તીતિ દેવત્તભાવા વિય પકતિયા આપાથં ન આગચ્છન્તિ. તેસં પન રુચિયા આપાથં આગચ્છેય્યું. મનુસ્સાનં દુક્ખાભિભૂતાનં અનાથભાવદસ્સનપદટ્ઠાના કરુણાતિ આહ ‘‘કારુઞ્ઞે કત્તબ્બે’’તિ. અત્તનો ચ સમ્પત્તિં બુદ્ધઞાણસ્સ ચ સમ્પત્તિન્તિ પચ્ચેકં સમ્પત્તિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. તદુભયં વિભાવેતું ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અત્તનો ચ સમ્પત્તિં અનુસ્સરિત્વા સિતં પાત્વાકાસી’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ધમ્મધાતૂતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સન્ધાય વદતિ, ધમ્મધાતૂતિ વા ધમ્માનં સભાવો. ઉપપત્તીતિ જાતિ. ઉપપત્તિસીસેન હિ તથારૂપં અત્તભાવં વદતિ. દુસ્સદ્ધાપયા હોન્તિ, તદસ્સ તેસં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. દુસ્સદ્ધાપયાતિ ઇદઞ્ચ ન લક્ખણત્થેરં સન્ધાય વુત્તં, યે પન સુણન્તિ ‘‘એવં કિર વુત્ત’’ન્તિ, તે સન્ધાય. અથ લક્ખણત્થેરો કસ્મા ન અદ્દસ, કિમસ્સ દિબ્બચક્ખુ નત્થીતિ? નો નત્થિ, મહામોગ્ગલ્લાનો પન આવજ્જેન્તો અદ્દસ, ઇતરો અનાવજ્જનેન ન અદ્દસ.

વિતુડેન્તીતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ડેન્તિ, અસિધારૂપમેહિ તિખિણેહિ લોહતુણ્ડકેહિ વિજ્ઝિત્વા વિજ્ઝિત્વા ઇતો ચિતો ચ ગચ્છન્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિનિવિજ્ઝિત્વા ગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘વિતુદન્તી’’તિ વા પાઠો. ફાસુળન્તરિકાહીતિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં. લોહતુણ્ડકેહીતિ લોહસલાકાસદિસેહિ, કાળલોહમયેહેવ વા તુણ્ડકેહિ. પસાદુસ્સદાતિ ઇમિના અટ્ઠિસઙ્ઘાતમત્તં હુત્વા પઞ્ઞાયમાનાનમ્પિ કાયપ્પસાદસ્સ બલવભાવં દસ્સેતિ. પક્કગણ્ડસદિસાતિ ઇમિના પન અતિવિય મુદુસભાવતં દસ્સેતિ. અચ્છરિયં વતાતિ ગરહનચ્છરિયં નામેતં.

ચક્ખુભૂતાતિ સમ્પત્તદિબ્બચક્ખુકા, લોકસ્સ ચક્ખુભૂતાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યત્રાતિ હેતુઅત્થે નિપાતોતિ આહ ‘‘યત્રાતિ કારણવચન’’ન્તિ. અપ્પમાણે સત્તનિકાયે, તે ચ ખો વિભાગેન કામભવાદિભેદે ભવે, નિરયાદિભેદા ગતિયો, નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીઆદિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, તથારૂપે સત્તાવાસે ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ મે ઉપનેતું પચ્ચક્ખં કરોન્તેન.

ગોઘાતકોતિ ગુન્નં અભિણ્હં હનનકો. તેનાહ ‘‘વધિત્વા વધિત્વા’’તિ. તસ્સાતિ ગુન્નં હનનકમ્મસ્સ. અપરાપરિયકમ્મસ્સાતિ અપરાપરિયવેદનીયકમ્મસ્સ. બલવતા ગોઘાતકકમ્મેન વિપાકે દીયમાને અલદ્ધોકાસં અપરાપરિયવેદનીયં, તસ્મિં વિપક્કવિપાકે ઇદાનિ લદ્ધોકાસં ‘‘અવસેસકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મસભાગતાયાતિ કમ્મસ્સ સભાગભાવેન સદિસભાવેન. આરમ્મણસભાગતાયાતિ આરમ્મણસ્સ સભાગભાવેન સદિસભાવેન. યાદિસે હિ આરમ્મણે પુબ્બે તં કમ્મં તસ્સ ચ વિપાકો પવત્તો, તાદિસેયેવ આરમ્મણે ઇદં કમ્મં ઇમસ્સ વિપાકો ચ પવત્તોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા સો એવ તિત્તિરો, તાનિયેવ ઓસધાનીતિ. યસ્મા કમ્મસરિક્ખકવિસયે ‘‘કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા’’તિ દ્વયમેવ વુત્તં, યસ્મા ચ ગતિનિમિત્તં વિય કમ્મં કમ્મનિમિત્તઞ્ચ કમ્મતો ભિન્નં વિસું હુત્વા ન તિટ્ઠતિ, તસ્મા સરિક્ખકવિપાકદાનસ્સ કારણભાવતો યત્થ કમ્મસરિક્ખકેન વિપાકેન ભવિતબ્બં, તત્થ કમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા ગહેત્વા પટિસન્ધિ હોતીતિ વદન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘તસ્સ કિર…પે… નિમિત્તં અહોસી’’તિ. તત્થ નિમિત્તં અહોસીતિ પુબ્બે કતૂપચિતસ્સ પેતૂપપત્તિનિબ્બત્તનવસેન કતોકાસસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ નિમિત્તભૂતં ઇદાનિ તથા ઉપટ્ઠહન્તં તસ્સ વિપાકસ્સ નિમિત્તં આરમ્મણં અહોસિ. સોતિ ગોઘાતકો. અટ્ઠિકસઙ્ખલિકપેતો જાતો કમ્મસરિક્ખકવિપાકવસેન.

૨૨૯. પેસિયો કત્વાતિ ગાવિં વધિત્વા વધિત્વા ગોમંસં ફાલેત્વા પેસિયો કત્વા. સુક્ખાપેત્વાતિ કાલન્તરં ઠપનત્થં સુક્ખાપેત્વા. સુક્ખાપિતમંસપેસીનઞ્હિ વલ્લૂરસમઞ્ઞાતિ. નિપ્પક્ખચમ્મેતિ વિગતપક્ખચમ્મે. ઉરબ્ભે હન્તીતિ ઓરબ્ભિકો. એળકેતિ અજે. નિવાપપુટ્ઠેતિ અત્તના દિન્નનિવાપેન પોસિતે અસિના વધિત્વા વધિત્વા વિક્કિણન્તો. એકં મિગન્તિ દીપકમિગં. કારણાહીતિ યાતનાહિ. ઞત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનં ઞત્વા. પેસુઞ્ઞુપસંહારવસેન ઇતો સુતં અમુત્ર, અમુત્ર વા સુતં ઇધ સૂચેતીતિ સૂચકો. અનયબ્યસનં પાપેસિ મનુસ્સેતિ સમ્બન્ધો.

વિનિચ્છયામચ્ચોતિ રઞ્ઞા અડ્ડકરણે ઠપિતો વિનિચ્છયમહામત્તો. સો હિ ગામજનકાયં કૂટટ્ઠેન વઞ્ચેતીતિ ‘‘ગામકૂટો’’તિ વુચ્ચતિ. કેચિ ‘‘તાદિસોયેવ ગામજેટ્ઠકો ગામકૂટો’’તિ વદન્તિ. સમેન ભવિતબ્બં ધમ્મટ્ઠોતિ વત્તબ્બતો. રહસ્સઙ્ગે નિસીદનવસેન વિસમા નિસજ્જા અહોસિ. ફુસન્તોતિ થેય્યાય ફુસન્તો.

૨૩૦. અનિસ્સરોતિ માતુગામો સસામિકો અત્તનો ફસ્સે અનિસ્સરો. ધંસિત્વાતિ ભસ્સિત્વા અપગન્ત્વા. મઙ્ગનવસેન ઉલતીતિ મઙ્ગુલિ, વિરૂપબીભચ્છભાવેન પવત્તતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિરૂપં દુદ્દસિકં બીભચ્છ’’ન્તિ.

ઉદ્ધં ઉદ્ધં અગ્ગિના પક્કસરીરતાય ઉપ્પક્કં, હેટ્ઠતો પગ્ઘરણવસેન કિલિન્નસરીરતાય ઓકિલિની, ઇતો ચિતો ચ અઙ્ગારસમ્પરિકિણ્ણતાય ઓકિરિની. તેનાહ ‘‘સા કિરા’’તિઆદિ. અઙ્ગારચિતકેતિ અઙ્ગારસઞ્ચયે. સરીરતો પગ્ઘરન્તિ અસુચિદુગ્ગન્ધજેગુચ્છાનિ સેદગતાનિ. તસ્સ કિર રઞ્ઞોતિ કાલિઙ્ગસ્સ રઞ્ઞો. નાટકિનીતિ નચ્ચનકિચ્ચે અધિગતા ઇત્થી. સેદન્તિ સેદનં, તાપનન્તિ અત્થો.

અસીસકં કબન્ધં હુત્વા નિબ્બત્તિ કમ્માયૂહનકાલે તથા નિમિત્તગ્ગહણપરિચયતો. લામકભિક્ખૂતિ હીનાચારતાય લામકો, ભિક્ખુવેસતાય ભિક્ખાહારેન જીવનતો ચ ભિક્ખુ. ચિત્તકેળિન્તિ ચિત્તરુચિયં તં તં કીળન્તો. અયમેવાતિ ભિક્ખુવત્થુસ્મિં વુત્તનયો એવ.

૨૩૧. નિસ્સેવાલપણકકદ્દમોતિ તિલબીજકાદિભેદેન સેવાલેન નીલમણ્ડૂકપિટ્ઠિવણ્ણેન ઉદકપિટ્ઠં છાદેત્વા નિબ્બત્તપણકેન કદ્દમેન ચ વિરહિતો. સુન્દરેહિ તિત્થેહીતિ સુખાવગાહણટ્ઠાનતાય કદ્દમાદિદોસવિરહતો ચ સુન્દરેહિ તિત્થેહિ. તતો ઉદકદહતો તંહેતુ, તં ઉપનિસ્સાયાતિ અત્થો. નાગભવનગતોપિ હિ સો રહદો તતો ઉપરિમનુસ્સલોકે જલાસયેન સમ્બન્ધો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘તતો અયં તપોદા સન્દતી’’તિ. અથ વા તતોતિ નાગભવને ઉદકદહતો અયં તપોદા સન્દતિ. તઞ્હિ ઉપરિભૂમિતલં આરોહતિ, ઉણ્હભાવેન તપનતો તપં ઉદકં એતિસ્સાતિ અન્વત્થનામવસેન તપોદાતિ વુચ્ચતિ. પેતલોકોતિ પેતાનં આવાસટ્ઠાનં. કેચિ પન ‘‘પેતલોકોતિ લોહકુમ્ભીનિરયા ઇધાધિપ્પેતા’’તિ વદન્તિ, નગરસ્સ પન પરિતો પબ્બતપાદવનન્તરેસુ બહૂ પેતાવાસાપિ સન્તેવ. સ્વાયમત્થો પેતવત્થુપાળિયા લક્ખણસંયુત્તેન ઇમાય ચ વિનીતવત્થુપાળિયા દીપેતબ્બો.

કતહત્થાતિ થિરતરં લક્ખેસુ અવિરજ્ઝનસરક્ખેપા. ઈદિસા પન તત્થ વસીભૂતા કતહત્થા નામ હોન્તિ, તસ્મા યો સિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાતિ, સો કતહત્થો નામ ન હોતિ, ઇમે પન કતહત્થા, ચિણ્ણવસીભાવાતિ વુત્તં હોતિ. સિપ્પદસ્સનવસેન કતં રાજકુલાનિ ઉપેચ્ચ અસનં સરક્ખેપો એતેહીતિ કતુપાસના, રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પાતિ વુત્તં હોતિ. પભગ્ગોતિ પરાજિતો.

૨૩૨. દોસદસ્સન પુબ્બક રૂપ વિરાગ ભાવના સઙ્ખાત પટિપક્ખ ભાવનાવસેન પટિઘસઞ્ઞાનં સુપ્પહીનત્તા મહતાપિ સદ્દેન અરૂપસમાપત્તિતો ન વુટ્ઠાતિ, તથા પન ન સુપ્પહીનત્તા સબ્બરૂપાવચરસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનં સિયાતિ ઇધ આનેઞ્જસમાધીતિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અનેજં અચલં કાયવાચાવિપ્ફન્દવિરહિતં ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ’’ન્તિ. અઞ્ઞત્થ પન સમાધિપચ્ચનીકાનં અતિદૂરતાય ન ઇઞ્જતીતિ આનેઞ્જોતિ અરૂપાવચરસમાધિ વુચ્ચતિ. સમાધિપરિપન્થકે ધમ્મેતિ વિતક્કવિચારાદિકે સન્ધાય વદતિ. વિતક્કાદીસુ આદીનવસલ્લક્ખણસ્સ ન સુટ્ઠુકતભાવં સન્ધાયાહ ‘‘ન સુટ્ઠુ પરિસોધેત્વા’’તિ.

નનુ ચાયમાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો પઠમવસ્સેવ અભિનવપ્પત્તઅરહત્તો, ઇદઞ્ચ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકં વીસતિમવસ્સતો ઉપરિ પઞ્ઞત્તં, કથં ઇમસ્સ વત્થુનો ઇમસ્મિં પારાજિકે ભગવતા વિનિચ્છિતભાવો વુત્તોતિ? નાયં દોસો. અયઞ્હેત્થ આચરિયાનં કથામગ્ગો – અપઞ્ઞત્તેપિ સિક્ખાપદે થેરસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અત્તનો અપ્પતિરૂપં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં એસ વદતી’’તિ મઞ્ઞમાના ભિક્ખૂ થેરસ્સ દોસં આરોપેન્તા ઉજ્ઝાયિંસુ. ભગવા ચ થેરસ્સ તથાવચને કારણં દસ્સેત્વા નિદ્દોસભાવં કરોન્તો ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનસ્સા’’તિ આહ. સઙ્ગીતિકારકા પન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિકારત્તા તમ્પિ વત્થું આનેત્વા ઇધ આરોપેસુન્તિ.

સાવકાનં ઉપ્પટિપાટિયા અનુસ્સરણં નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘ન ઉપ્પટિપાટિયા’’તિ આહ. અસઞ્ઞસમાપત્તિન્તિ સઞ્ઞાવિરાગભાવનાય વાયોકસિણનિબ્બત્તિતં ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિં વદતિ. પુબ્બેનિવાસઞાણં ચુતિપટિસન્ધિં ગણ્હન્તમ્પિ અનન્તરપચ્ચયક્કમવન્તાનં અરૂપધમ્માનં વસેનેવ ગણ્હાતીતિ આહ – ‘‘તતિયે અત્તભાવે ચુતિમેવ અદ્દસા’’તિ. નયતો સલ્લક્ખેસીતિ વટ્ટે સંસરણકસત્તાનં ખન્ધાનં અભાવકાલો નામ નત્થિ, અસઞ્ઞભવે પન અચિત્તકા હુત્વા પઞ્ચ કપ્પસતાનિ પવત્તન્તિ, ઇમિના નયેન સલ્લક્ખેસિ. દુક્કરં કતન્તિ ખન્ધવિકલસ્સ પુબ્બેનિવાસસ્સ અનુસ્સરણં ઠપેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં ન સક્કા અઞ્ઞેહિ કાતુન્તિ નયતો સલ્લક્ખેન્તેનપિ દુક્કરં કતન્તિ અધિપ્પાયો. પટિવિદ્ધાતિ પટિવિદ્ધસદિસા. યથા નામ કોચિ ધનુસિપ્પે કતહત્થો એકં કેસસઙ્ખાતં વાલં સતક્ખત્તું વિદાલેત્વા તતો એકં અંસું ગહેત્વા વાતિઙ્ગણફલસ્સ મજ્ઝટ્ઠાને બન્ધિત્વા અપરં અંસું કણ્ડસ્સ અગ્ગકોટિયં યથા તસ્સ અંસુસ્સ ઊકામત્તં વા લિક્ખામત્તં વા કણ્ડસ્સ અગ્ગકોટિતો અધિકં હુત્વા તિટ્ઠતિ, એવં બન્ધિત્વા ઉસભમત્તે ઠાને ઠિતો કણ્ડબદ્ધાય વાલકોટિયા વાતિઙ્ગણબદ્ધં વાલસ્સ કોટિં પટિવિજ્ઝેય્ય, એવમેવ ઇમિનાપિ કતં દુક્કરન્તિ વુત્તં હોતિ. એતદગ્ગન્તિ એસો અગ્ગો. યદિદન્તિ યો અયં. લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેનેતં વુત્તં.

વિનીતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

૨૩૩. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ભિક્ખુવિભઙ્ગે. ઉદ્દિટ્ઠાતિ ઇધ પાતિમોક્ખવસેન અનોસારિતત્તા ચત્તારો પારાજિકાવ ઉદ્દિટ્ઠા કથિતાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. યદિ એવં હેટ્ઠા થુલ્લચ્ચયદુક્કટાનમ્પિ વુત્તત્તા પારાજિકાવ ઉદ્દિટ્ઠાતિ કસ્મા વુત્તાતિ? પારાજિકાધિકારત્તા સન્તેસુપિ થુલ્લચ્ચયદુક્કટેસુ ઇધ પારાજિકાવ વુત્તા. યેસં…પે… અસંવાસોતિ ઇમમત્થં વા દીપેતુકામો તંસમ્બન્ધેન ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ચત્તારો પારાજિકા’’તિ આહ. તત્થાયસ્મન્તેતિઆદિકં પન અનુઞ્ઞાતપાતિમોક્ખુદ્દેસક્કમોપિ અયમેવ, નાઞ્ઞોતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ભિક્ખુનીનં અસાધારણાનિ ચત્તારીતિ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા વજ્જપટિચ્છાદિકા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા અટ્ઠવત્થુકાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂહિ અસાધારણાનિ નામ. એતેસુ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા નામ યા કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા તેનેવ રાગેન અવસ્સુતસ્સ મનુસ્સપુરિસસ્સ અક્ખકાનં અધો જાણુમણ્ડલાનં કપ્પરાનઞ્ચ ઉપરિ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન આમસનાદિં સાદિયતિ, તસ્સા અધિવચનં. યા પન ભિક્ખુની અઞ્ઞિસ્સા ભિક્ખુનિયા પારાજિકસઙ્ખાતં વજ્જં જાનં પટિચ્છાદેતિ, સા વજ્જપટિચ્છાદિકા નામ. સમગ્ગેન પન સઙ્ઘેન ઉક્ખિત્તં ભિક્ખું યા ભિક્ખુની યંદિટ્ઠિકો સો હોતિ, તસ્સા દિટ્ઠિયા ગહણવસેન અનુવત્તતિ, સા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા નામ. યા પન કાયસંસગ્ગરાગેન તિન્તા તથાવિધસ્સેવ પુરિસસ્સ હત્થગ્ગહણં વા સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણં વા સાદિયતિ, કાયસંસગ્ગસઙ્ખાતસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાય પુરિસસ્સ હત્થપાસે સન્તિટ્ઠતિ વા, તત્થ ઠત્વા સલ્લપતિ વા, સઙ્કેતં વા ગચ્છતિ, પુરિસસ્સ આગમનં વા સાદિયતિ, કેનચિ વા પટિચ્છન્નોકાસં પવિસતિ, હત્થપાસે વા ઠત્વા કાયં ઉપસંહરતિ, અયં અટ્ઠવત્થુકા નામાતિ વેદિતબ્બં.

વત્થુવિપન્નાતિ પબ્બજ્જુપસમ્પદાય અવત્થુભાવતો વત્થુવિપન્ના. નેસઞ્હિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, પણ્ડકો પબ્બાજેતબ્બો, યો પબ્બાજેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ચ પટિક્ખિત્તા. તસ્મા તે ભિક્ખુભાવાય અભબ્બત્તા પારાજિકાપન્નસદિસતાય ‘‘પારાજિકા’’તિ વુત્તા. તબ્ભાવભાવિતાય ભિક્ખુભાવો વસતિ એત્થાતિ વત્થુ, પુગ્ગલાનં ભિક્ખુભાવારહતા. સા પન પબ્બજ્જક્ખન્ધકાગતસબ્બદોસવિરહિતસમ્પત્તિયુત્તતા. તં વિપન્નં પણ્ડકભાવાદિયોગેન યેસં તે વત્થુવિપન્ના. અહેતુકપટિસન્ધિકાતિ ઇમિના તેસં વિપાકાવરણેન સમન્નાગતભાવં દસ્સેન્તો મગ્ગાવરણે કારણમાહ. પારાજિકાપન્નસદિસત્તા પારાજિકા. થેય્યસંવાસકાદિકમ્મં માતુઘાતાદિકં વિય આનન્તરિયં ન હોતીતિ આહ ‘‘ઇમેસં તિણ્ણં સગ્ગો અવારિતો’’તિ.

દીઘતાય લમ્બમાનં અઙ્ગજાતમેતસ્સાતિ લમ્બી. સો એત્તાવતા ન પારાજિકો, અથ ખો યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં મુખે વા વચ્ચમગ્ગે વા પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ. મુદુ પિટ્ઠિ એતસ્સાતિ મુદુપિટ્ઠિકો, કતપરિકમ્માય મુદુકાય પિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. સોપિ યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખવચ્ચમગ્ગેસુ અઞ્ઞતરં પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ. પરસ્સ અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખેન ગણ્હાતીતિ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ સુત્તસ્સ વા પમત્તસ્સ વા અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખેન ગણ્હાતિ. પરસ્સ અઙ્ગજાતે અભિનિસીદતીતિ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં દિસ્વા અત્તનો વચ્ચમગ્ગેન તસ્સૂપરિ નિસીદતિ, તં અત્તનો વચ્ચમગ્ગં પવેસેતીતિ અત્થો.

એત્થાહ – માતુઘાતકપિતુઘાતકઅરહન્તઘાતકા તતિયપારાજિકં આપન્ના, ભિક્ખુનીદૂસકો લમ્બીઆદયો ચત્તારો પઠમપારાજિકં આપન્ના એવાતિ કથં ચતુવીસતીતિ? વુચ્ચતે – માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધ અનુપસમ્પન્ના એવ અધિપ્પેતા, લમ્બીઆદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા પન એતેન પરિયાયેન મેથુનં ધમ્મં અપ્પટિસેવિનો હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તાતિ. એતેન પરિયાયેનાતિ ઉભિન્નં રાગપરિયુટ્ઠાનસઙ્ખાતેન પરિયાયેન. દુતિયવિકપ્પે કચ્ચિત્થાતિ એત્થ કચ્ચિ અત્થાતિ પદચ્છેદો વેદિતબ્બો.

નિગમનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય સારત્થદીપનિયં

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.