૧. પારાજિકકણ્ડં

૧. પઠમપારાજિકં

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના

૨૪. અનુપદવણ્ણનન્તિ પદં પદં પટિવણ્ણનં, પદાનુક્કમેન વણ્ણનં વા. ભણ્ડપ્પયોજનઉદ્ધારસારણાદિના કિચ્ચેનાતિ એત્થ વિક્કાયિકભણ્ડસ્સ વિક્કિણનં ભણ્ડપ્પયોજનં, દાતું સઙ્કેતિતે દિવસે ગન્ત્વા ગહણં ઉદ્ધારો, ‘‘અસુકસ્મિં દિવસે દાતબ્બ’’ન્તિ સતુપ્પાદનં સારણં. ચતુબ્બિધાયાતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિસમણાનં વસેન ચતુબ્બિધાય, ભિક્ખુભિક્ખુનીઉપાસકઉપાસિકાનં વસેન વા. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસીતિ હેતુઅત્થો અયં દિસ્વાન-સદ્દો અસમાનકત્તુકો યથા ‘‘ઘતં પિવિત્વા બલં હોતિ, સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિ. દસ્સનકારણા હિ એવં પરિવિતક્કનં અહોસિ. કિઞ્ચાપિ એત્થ ‘‘ભબ્બકુલપુત્તસ્સા’’તિ વુત્તં, તથાપિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સપિ અજાતસત્તુનો વિય અન્તરાયો ભવિસ્સતીતિ ઇમસ્સ થેરસ્સપિ કતપાપકમ્મમૂલવિપ્પટિસારવસેન અધિગમન્તરાયો અહોસીતિ વદન્તિ.

કિં પન યેસં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો અત્થિ, બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવેપિ તેસં અન્તરાયો હોતીતિ? આમ હોતિ, ન પન બુદ્ધે પટિચ્ચ. બુદ્ધા હિ પરેસં મગ્ગફલાધિગમાય ઉસ્સાહજાતા તત્થ નિરન્તરં યુત્તપયુત્તા એવ હોન્તિ, તસ્મા તે પટિચ્ચ તેસં અન્તરાયો ન હોતિ, અથ ખો કિરિયાપરિહાનિયા વા પાપમિત્તતાય વા હોતિ, કિરિયાપરિહાનિ ચ દેસકસ્સ તસ્સેવ વા પુગ્ગલસ્સ તજ્જપયોગાભાવતો વેદિતબ્બા, દેસકવસેન પનેત્થ પરિહાનિ સાવકાનં વસેનેવ વેદિતબ્બા, ન બુદ્ધાનં વસેન. તથા હિ સચે ધમ્મસેનાપતિ ધનઞ્જાનિયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ આસયં ઞત્વા ધમ્મં દેસયિસ્સ, બ્રાહ્મણો સોતાપન્નો અભવિસ્સ. એવં તાવ દેસકસ્સ વસેન કિરિયાપરિહાનિયા અન્તરાયો હોતિ. સચે પેસ્સો હત્થારોહપુત્તો ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મં સુણન્તો મુહુત્તં નિસીદેય્ય, યાવ તસ્સ ભગવા અત્તન્તપાદિકે ચત્તારો પુગ્ગલે વિત્થારેન વિભજિત્વા દેસેતિ, સોતાપત્તિફલેન સંયુત્તો અભવિસ્સ. એવં પુગ્ગલસ્સ વસેન કિરિયાપરિહાનિયા અન્તરાયો હોતિ નામ. ઇમસ્સ હિ ઉપાસકસ્સ કિરિયાપરિહાનિ જાતા અપરિનિટ્ઠિતાય દેસનાય ઉટ્ઠહિત્વા પક્કન્તત્તા. સચે અજાતસત્તુ દેવદત્તસ્સ વચનં ગહેત્વા પિતુઘાતકમ્મં નાકરિસ્સ, સામઞ્ઞફલસુત્તકથિતદિવસે સોતાપન્નો અભવિસ્સ, તસ્સ વચનં ગહેત્વા પિતુઘાતકમ્મસ્સ કતત્તા પન નાહોસિ. એવં પાપમિત્તતાય અન્તરાયો હોતિ. સુદિન્નસ્સપિ પાપમિત્તવસેન અન્તરાયો અહોસીતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ હિ તેન માતાપિતૂનં વચનં ગહેત્વા પુરાણદુતિયિકાય મેથુનધમ્મો પટિસેવિતો નાભવિસ્સ, ન તંમૂલવિપ્પટિસારવસેન અધિગમન્તરાયો અભવિસ્સ.

યન્નૂનાતિ પરિવિતક્કનત્થે નિપાતોતિ આહ ‘‘પરિવિતક્કદસ્સનમેત’’ન્તિ. ‘‘ધમ્મં સુણેય્ય’’ન્તિ કિરિયાપદેન વુચ્ચમાનો એવ હિ અત્થો ‘‘યન્નૂના’’તિ નિપાતપદેન જોતીયતિ. અહં યન્નૂન ધમ્મં સુણેય્યન્તિ યોજના. યન્નૂનાતિ ચ યદિ પનાતિ અત્થો. યદિ પનાતિ ઇદમ્પિ હિ તેન સમાનત્થમેવ. યં ધમ્મં સુણાતીતિ સમ્બન્ધો. ઉળારુળારજનાતિ ખત્તિયમહાસાલાદિઉળારુળારજનાકિણ્ણા. સચે અયમ્પિ પઠમં આગચ્છેય્ય, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા નિસીદિતું અરહરૂપોતિ આહ ‘‘પચ્છા આગતેના’’તિ. સિક્ખત્તયૂપસંહિતન્તિ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતસિક્ખત્તયયુત્તં. થોકં ધમ્મકથં સુત્વા અહોસીતિ સમ્બન્ધો. ઇધાપિ સુત્વા-સદ્દો હેતુઅત્થોતિ દટ્ઠબ્બો, સવનકારણા એતદહોસીતિ વુત્તં હોતિ. યદિ એવં અથ કસ્મા ‘‘એકમન્તં નિસિન્નસ્સ…પે… એતદહોસી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘તં પનસ્સ યસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ પરિવિતક્કનં.

સઙ્ખેપકથાતિ વિસું વિસું પદુદ્ધારં અકત્વા સમાસતો અત્થવણ્ણના. યેન યેન આકારેનાતિ યેન યેન પકારેન. તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતોતિ ‘‘કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૪; ૨.૪૨; પાચિ. ૪૧૭; મહાનિ. ૩; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૪૭) ચ આદિના યેન યેન આકારેન કામેસુ આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, તબ્બિપરિયાયતો નેક્ખમ્મે આનિસંસં ગુણં પકાસેન્તં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ અવબુજ્ઝામિ, તેન તેન પકારેન ઉપપરિક્ખતો વીમંસન્તસ્સ મય્હં એવં હોતિ એવં ઉપટ્ઠાતિ. સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયન્તિ અધિસીલસિક્ખાદિસિક્ખત્તયસઙ્ગહં સેટ્ઠચરિયં. એકમ્પિ દિવસન્તિ એકદિવસમત્તમ્પિ. અખણ્ડં કત્વાતિ દુક્કટમત્તસ્સપિ અનાપજ્જનેન અખણ્ડિતં કત્વા, અખણ્ડઅચ્છિદ્દાદિભાવાપાદનેન વા. અખણ્ડલક્ખણવચનઞ્હેતં. ચરિમકચિત્તન્તિ ચુતિચિત્તં. કિઞ્ચિપિ એકદેસં અસેસેત્વા એકન્તેનેવ પરિપૂરેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં. કિલેસમલેન અમલીનં કત્વાતિ તણ્હાસંકિલેસાદિના અસંકિલિટ્ઠં કત્વા, ચિત્તુપ્પાદમત્તમ્પિ સંકિલેસમલં અનુપ્પાદેત્વા. અચ્ચન્તમેવ વિસુદ્ધં કત્વા પરિહરિતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં. તતો એવ સઙ્ખં વિય લિખિતન્તિ સઙ્ખલિખિતં. તેનાહ ‘‘લિખિતસઙ્ખસદિસ’’ન્તિ. પરિયોદાતટ્ઠેન નિમ્મલભાવેન સઙ્ખં વિય લિખિતં ધોતન્તિ સઙ્ખલિખિતન્તિ આહ ‘‘ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગ’’ન્તિ. ‘‘અજ્ઝાવસતા’’તિ પદપ્પયોગેન અગારન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અગારમજ્ઝે’’તિ. દાઠિકાપિ મસ્સુગ્ગહણેનેવ ગહેત્વા ‘‘મસ્સુ’’ત્વેવ વુત્તં, ઉત્તરાધરમસ્સુન્તિ અત્થો. કસાયેન રત્તાનીતિ કાસાયાનીતિ આહ ‘‘કસાયરસપીતતાયા’’તિ. પરિદહિત્વાતિ નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ. અગારસ્સ હિતન્તિ અગારવાસો અગારં ઉત્તરપદલોપેન, તસ્સ વડ્ઢિઆવહં અગારસ્સ હિતં.

૨૫. ઞાતિસાલોહિતાતિઆદીસુ ‘‘અયં અજ્ઝત્તિકો’’તિ જાનન્તિ, ઞાયન્તિ વાતિ ઞાતી, લોહિતેન સમ્બન્ધાતિ સાલોહિતા. પિતુપક્ખિકા ઞાતી, માતુપક્ખિકા સાલોહિતા. માતુપક્ખિકા પિતુપક્ખિકા વા ઞાતી, સસ્સુસસુરપક્ખિકા સાલોહિતા. મિત્તાયન્તીતિ મિત્તા, મિનન્તિ વા સબ્બગુય્હેસુ અન્તો પક્ખિપન્તીતિ મિત્તા. કિચ્ચકરણીયેસુ સહભાવટ્ઠેન અમા હોન્તીતિ અમચ્ચા. મમાયતીતિ માતા, પિયાયતીતિ પિતા. સરીરકિચ્ચલેસેનાતિ ઉચ્ચારપસ્સાવાદિસરીરકિચ્ચલેસેન. અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં ન પબ્બાજેતીતિ ‘‘માતાપિતૂનં લોકિયમહાજનસ્સ ચ ચિત્તઞ્ઞથત્તં મા હોતૂ’’તિ ન પબ્બાજેતિ. તતોયેવ ચ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ તથા વરો દિન્નો.

૨૬. ધુરનિક્ખેપેનાતિ ભણ્ડપ્પયોજનાદીસુ ધુરનિક્ખેપેન. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. પિયાયિતબ્બોતિ પિયોતિ આહ ‘‘પીતિજનનકો’’તિ. મનસ્સ અપ્પાયનતો મનાપોતિ આહ ‘‘મનવડ્ઢનકો’’તિ. સુખેધિતો તરુણદારકકાલે, તતો પરઞ્ચ સપ્પિખીરાદિસાદુરસમનુઞ્ઞભોજનાદિઆહારસમ્પત્તિયા સુખપરિહતો. અથ વા દળ્હભત્તિકધાતિજનાદિપરિજનસમ્પત્તિયા ચેવ પરિચ્છેદસમ્પત્તિયા ચ ઉળારપણીતસુખપચ્ચયૂપહારેહિ ચ સુખેધિતો, અકિચ્છેનેવ દુક્ખપચ્ચયવિનોદનેન સુખપરિહતો. અજ્ઝત્તિકઙ્ગસમ્પત્તિયા વા સુખેધિતો, બાહિરઙ્ગસમ્પત્તિયા સુખપરિહતો.

કિઞ્ચીતિ એતસ્સ વિવરણં ‘‘અપ્પમત્તકમ્પિ કલભાગ’’ન્તિ. યદા જાનાતિ-સદ્દો બોધનત્થો ન હોતિ, તદા તસ્સ પયોગે ‘‘સપ્પિનો જાનાતિ, મધુનો જાનાતી’’તિઆદીસુ વિય કરણત્થે સામિવચનં સદ્દત્થવિદૂ ઇચ્છન્તીતિ આહ ‘‘કિઞ્ચિ દુક્ખેન નાનુભોસી’’તિ. તેનાહ ‘‘કરણત્થે સામિવચનં, અનુભવનત્થે ચ જાનના’’તિ. એત્થ ચ કિઞ્ચિ દુક્ખેન નાનુભોસીતિ કેનચિ દુક્ખેન કરણભૂતેન વિસયં નાનુભોસીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ એત્થાપિ હિ કરણત્થે સામિવચનસ્સ લોપો કતો. તેનેવ ચ વક્ખતિ ‘‘વિકપ્પદ્વયેપિ પુરિમપદસ્સ ઉત્તરપદેન સમાનવિભત્તિલોપો દટ્ઠબ્બો’’તિ. યદા પન જાનાતિ-સદ્દો સરણત્થો હોતિ, તદા સરણત્થાનં ધાતુસદ્દાનં પયોગે ‘‘માતુ સરતિ, પિતુ સરતિ, ભાતુ જાનાતી’’તિઆદીસુ વિય ઉપયોગત્થે સામિવચનં સદ્દસત્થવિદૂ વદન્તીતિ આહ ‘‘અથ વા કિઞ્ચિ દુક્ખં નસ્સરસીતિ અત્થો’’તિ, કસ્સચિ દુક્ખસ્સ અનનુભૂતત્તા અત્તના અનુભૂતં અપ્પમત્તકમ્પિ દુક્ખં પરિયેસમાનોપિ અભાવતોયેવ નસ્સરસીતિ અત્થો. વિકપ્પદ્વયેપીતિ અનુભવનસરણત્થવસેન વુત્તે દુતિયતતિયવિકપ્પદ્વયે. પુરિમપદસ્સાતિ ‘‘કિઞ્ચી’’તિ પદસ્સ. ઉત્તરપદેનાતિ ‘‘દુક્ખસ્સા’’તિ પદેન. સમાનવિભત્તિલોપોતિ ઉત્તરપદેન સમાનસ્સ સામિવચનસ્સ લોપો. ‘‘કસ્સચિ દુક્ખસ્સા’’તિ વત્તબ્બે વિકપ્પદ્વયેપિ પુરિમપદે સામિવચનસ્સ લોપં કત્વા ‘‘કિઞ્ચિ દુક્ખસ્સા’’તિ નિદ્દેસો કતો. અનિચ્છકાતિ અનિચ્છન્તા. એવં સન્તેતિ નનુ મયં સુદિન્ન સામાદીસુ કેનચિપિ ઉપાયેન અપ્પટિસાધનેન અપ્પટિકારેન મરણેનપિ તયા અકામકાપિ વિના ભવિસ્સામ, એવં સતિ. યેનાતિ યેન કારણેન. કિં પનાતિ એત્થ કિન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કેન પન કારણેના’’તિ.

૨૮. ગન્ધબ્બનટનાટકાદીનીતિ એત્થ ગન્ધબ્બા નામ ગાયનકા, નટા નામ રઙ્ગનટા, નાટકા લઙ્ઘનકાદયો. પરિચારેહીતિ એત્થ પરિતો તત્થ તત્થ યથાસકં વિસયેસુ ચારેહીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ઇન્દ્રિયાનિ ચારેહી’’તિઆદિ. પરિચારેહીતિ વા સુખૂપકરણેહિ અત્તાનં પરિચારેહિ અત્તનો પરિચરણં કારેહિ. તથાભૂતો ચ યસ્મા લળન્તો કીળન્તો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘લળા’’તિઆદિ વુત્તં. ભુઞ્જિતબ્બતો પરિભુઞ્જિતબ્બતો વિસેસતો પઞ્ચ કામગુણા ભોગા નામાતિ આહ ‘‘ભોગે ભુઞ્જન્તો’’તિ. દાનપ્પદાનાનીતિ એત્થ નિચ્ચદાનં દાનં નામ, ઉપોસથદિવસાદીસુ દાતબ્બં અતિરેકદાનં પદાનં નામ. પવેણીરક્ખણવસેન વા દીયમાનં દાનં નામ, અત્તનાવ પટ્ઠપેત્વા દીયમાનં પદાનં નામ. પચુરજનસાધારણં વા નાતિઉળારં દાનં નામ, અનઞ્ઞસાધારણં અતિઉળારં પદાનં નામ. આદિ-સદ્દેન સીલાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. નત્થિ એતસ્સ વચનપ્પટિવચનસઙ્ખાતો આલાપસલ્લાપોતિ નિરાલાપસલ્લાપો.

૩૦. બલં ગાહેત્વાતિ એત્થ બલગ્ગહણં નામ કાયબલસ્સ ઉપ્પાદનમેવાતિ આહ ‘‘કાયબલં જનેત્વા’’તિ. અસ્સુમુખન્તિ અસ્સૂનિ મુખે એતસ્સાતિ અસ્સુમુખો, તં અસ્સુમુખં, અસ્સુકિલિન્નમુખન્તિ અત્થો. ગામોયેવ ગામન્તસેનાસનં ગામપરિયાપન્નત્તા ગામન્તસેનાસનસ્સ. અતિરેકલાભપટિક્ખેપેનાતિ ‘‘પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાયા’’તિ (મહાવ. ૧૨૮) એવં વુત્તભિક્ખાહારલાભતો અધિકલાભો સઙ્ઘભત્તાદિઅતિરેકલાભો, તસ્સ પટિક્ખેપેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ચુદ્દસ ભત્તાનિ પટિક્ખિપિત્વા’’તિ. સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનભત્તં સલાકભત્તં પક્ખિકં ઉપોસથિકં પાટિપદિકં આગન્તુકભત્તં ગમિકભત્તં ગિલાનભત્તં ગિલાનુપટ્ઠાકભત્તં વિહારભત્તં ધુરભત્તં વારભત્તન્તિ ઇમાનિ ચુદ્દસ ભત્તાનિ. તત્થ સકલસ્સ સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં ભત્તં સઙ્ઘભત્તં. કતિપયે ભિક્ખૂ ઉદ્દિસિત્વા દાતબ્બં ભત્તં ઉદ્દેસભત્તં. એકસ્મિં પક્ખે એકદિવસં દાતબ્બં ભત્તં પક્ખિકં. ઉપોસથે દાતબ્બં ભત્તં ઉપોસથિકં. પાટિપદદિવસે દાતબ્બં ભત્તં પાટિપદિકં. વિહારં ઉદ્દિસ્સ દાતબ્બં ભત્તં વિહારભત્તં. ધુરગેહેયેવ ઠપેત્વા દાતબ્બં ભત્તં ધુરભત્તં. ગામવાસીઆદીહિ વારેન દાતબ્બં ભત્તં વારભત્તં.

અથ ‘‘ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા’’તિ કસ્મા વુત્તં. ગહણે હિ સતિ પટિક્ખેપો યુજ્જેય્ય, ન ચ પઠમબોધિયં ગહપતિચીવરસ્સ પટિગ્ગહણં અનુઞ્ઞાતં પરતો જીવકવત્થુસ્મિં અનુઞ્ઞાતત્તા. તેનેવ વક્ખતિ જીવકવત્થુસ્મિં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૩૭) ‘‘ભગવતો હિ બુદ્ધભાવપ્પત્તિતો પટ્ઠાય યાવ ઇદં વત્થં, એત્થન્તરે વીસતિ વસ્સાનિ ન કોચિ ગહપતિચીવરં સાદિયિ, સબ્બે પંસુકૂલિકાવ અહેસુ’’ન્તિ. સુદિન્નો ચ પઠમબોધિયંયેવ પબ્બજિતો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સુદિન્નો હિ ભગવતો દ્વાદસમે વસ્સે પબ્બજિતો, વીસતિમે વસ્સે ઞાતિકુલં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો, સયં પબ્બજ્જાય અટ્ઠવસ્સિકો હુત્વા’’તિ. તસ્મા ‘‘ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – અનનુઞ્ઞાતેપિ ગહપતિચીવરે પંસુકૂલિકઙ્ગસમાદાનવસેન ગહપતિચીવરં પટિક્ખિત્તં નામ હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા’’તિ.

લોલુપ્પચારં પટિક્ખિપિત્વાતિ કુસલભણ્ડસ્સ ભુસં વિલુમ્પનટ્ઠેન લોલુપ્પં વુચ્ચતિ તણ્હા, લોલુપ્પેન ચરણં લોલુપ્પચારો, તણ્હાવસેન ઘરપટિપાટિં અતિક્કમિત્વા ભિક્ખાય ચરણં, તં પટિક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઘરપટિપાટિયા ભિક્ખાય પવિસતી’’તિ. એત્થ ચ આરઞ્ઞિકઙ્ગાદિપધાનઙ્ગવસેન સેસધુતઙ્ગાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. વજ્જીનન્તિ રાજાનો અપેક્ખિત્વા સામિવચનં કતં, વજ્જીરાજૂનન્તિ અત્થો. જનપદ-સદ્દસ્સ તંનિવાસીસુપિ પવત્તનતો ‘‘વજ્જીસૂ’’તિ જનપદાપેક્ખં ભુમ્મવચનં, વજ્જિનામકે જનપદેતિ અત્થો.

ઉપભોગપરિભોગૂપકરણમહન્તતાયાતિ પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતાનં ઉપભોગાનઞ્ચેવ હત્થિઅસ્સરથઇત્થિયાદિઉપભોગૂપકરણાનઞ્ચ મહન્તતાય. ઉપભોગૂપકરણાનેવ હિ ઇધ પરિભોગૂપકરણસદ્દેન વુત્તાનિ. તેનેવાહ ‘‘યે હિ તેસં ઉપભોગા, યાનિ ચ ઉપભોગૂપકરણાનિ, તાનિ મહન્તાની’’તિ. ‘‘ઉપભોગા હત્થિઅસ્સરથઇત્થીઆદયો, ઉપભોગૂપકરણાનિ તેસમેવ સુવણ્ણાદિઉપકરણાની’’તિપિ વદન્તિ. સારકાનીતિ સારભૂતાનિ. નિધેત્વાતિ નિદહિત્વા, નિધાનં કત્વાતિ અત્થો. દિવસપરિબ્બયસઙ્ખાતભોગમહન્તતાયાતિ દિવસે દિવસે પરિભુઞ્જિતબ્બસઙ્ખાતભોગાનં મહન્તતાય. જાતરૂપરજતસ્સેવ પહૂતતાયાતિ પિણ્ડપિણ્ડવસેન ચેવ સુવણ્ણમાસકરજતમાસકાદિવસેન ચ જાતરૂપરજતસ્સેવ પહૂતતાય. વિત્તીતિ તુટ્ઠિ, વિત્તિયા ઉપકરણં વિત્તૂપકરણં, પહૂતં નાનાવિધાલઙ્કારભૂતં વિત્તૂપકરણમેતેસન્તિ પહૂતવિત્તૂપકરણા. તેનાહ ‘‘અલઙ્કારભૂતસ્સા’’તિઆદિ. વોહારવસેનાતિ વણિજ્જાવસેન વડ્ઢિકતાદિવસેન. ધનધઞ્ઞસ્સ પહૂતતાયાતિ સત્તરતનસઙ્ખાતસ્સ ધનસ્સ સબ્બપુબ્બણ્ણાપરણ્ણસઙ્ગહિતસ્સ ધઞ્ઞસ્સ ચ પહૂતતાયાતિ અત્થો. તત્થ ‘‘સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાવેળુરિયવજિરપવાળાનિ સત્ત રતનાની’’તિ વદન્તિ. સાલિવીહિઆદિ પુબ્બણ્ણં પુરક્ખતં સસ્સફલન્તિ કત્વા, તબ્બિપરિયાયતો મુગ્ગમાસાદિ અપરણ્ણન્તિ વેદિતબ્બં. ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકત્તાતિ સેસધુતઙ્ગપરિવારિતેન ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતધુતઙ્ગેન સમન્નાગતત્તા. તેનાહ ‘‘સપદાનચારં ચરિતુકામો’’તિ.

૩૧. અન્તોજાતતાય વા ઞાતિસદિસી દાસીતિ ઞાતિદાસી. પૂતિભાવેનેવ લક્ખિતબ્બદોસો વા આભિદોસિકો, અભિદોસં વા પચ્ચૂસકાલં ગતો પત્તો અતિક્કન્તોતિ આભિદોસિકો. તેનાહ ‘‘એકરત્તાતિક્કન્તસ્સ વા’’તિઆદિ. પૂતિભૂતભાવેન પરિભોગં નારહતીતિ અપરિભોગારહો. છડ્ડનીયસભાવે નિચ્છિતેપિ પુચ્છાકાલે સન્દેહવોહારવસેનેવ પુચ્છિતું યુત્તન્તિ આહ ‘‘સચે’’તિ. અરિયવોહારેનાતિ અરિયસમુદાચારેન. અરિયા હિ માતુગામં ભગિનિવાદેન સમુદાચરન્તિ. નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહન્તિ પરિચ્ચત્તાલયં.

‘‘આકિરા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘વિઞ્ઞત્તિ વા’’તિ વુત્તં, ‘‘સચે તં છડ્ડનીયધમ્મ’’ન્તિ પરિયાયં અમુઞ્ચિત્વા વુત્તત્તા ‘‘પયુત્તવાચા વા’’તિ વુત્તં, પચ્ચયપટિસંયુત્તા વાચા પયુત્તવાચા. વત્તું વટ્ટતીતિ નિરપેક્ખભાવતો વુત્તં, ઇધ પન વિસેસતો અપરિભોગારહત્તાવ વત્થુનો. અગ્ગઅરિયવંસિકોતિ અરિયવંસપટિપત્તિપૂરકાનં અગ્ગો ઉત્તમો. નિમીયતિ સઞ્ઞાયતીતિ નિમિત્તં, યથાસલ્લક્ખિતો આકારોતિ આહ ‘‘ગિહિકાલે સલ્લક્ખિતપુબ્બં આકાર’’ન્તિ. હત્થપિટ્ઠિઆદીનિ ઓલોકયમાના ‘‘સામિપુત્તસ્સ મે સુદિન્નસ્સ વિય સુવણ્ણકચ્છપપિટ્ઠિસદિસા ઇમા હત્થપાદપિટ્ઠિયો, હરિતાલવટ્ટિયો વિય સુવટ્ટિતા અઙ્ગુલિયો, મધુરો સરો’’તિ ગિહિકાલે સલ્લક્ખિતપુબ્બં આકારં અગ્ગહેસિ સઞ્જાનિ સલ્લક્ખેસિ. કસ્મા પન સા ઞાતિદાસી દિસ્વાવ ન સઞ્જાનીતિ આહ ‘‘સુદિન્નો હી’’તિઆદિ. પબ્બજ્જુપગતેનાતિ પબ્બજ્જં ઉપગતેન, પબ્બજિતેનાતિ અત્થો. ઘરં પવિસિત્વાતિ ગેહસામિનિયા નિસીદિતબ્બટ્ઠાનભૂતં અન્તોગેહં પવિસિત્વા. યગ્ઘેતિ ઇમસ્સ આરોચયામીતિ અયમત્થોતિ આહ ‘‘આરોચનત્થે નિપાતો’’તિ. ‘‘યગ્ઘે જાનેય્યાસીતિ સુટ્ઠુ જાનેય્યાસી’’તિપિ અત્થં વદન્તિ. આલપનેતિ દાસિજનસ્સ આલપને. તેનાહ ‘‘એવઞ્હી’’તિઆદિ.

૩૨. ઘરેસુ સાલા હોન્તીતિ ઘરેસુ એકમન્તે ભોજનસાલા હોન્તિ પાકારપરિક્ખિત્તા સુસંવિહિતદ્વારબન્ધા સુસમ્મટ્ઠવાલિકઙ્ગણા. ઉદકકઞ્જિયન્તિ ઉદકઞ્ચ કઞ્જિયઞ્ચ. કસ્મા પન ઈદિસાયમેવ સાલાય અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલન્તિ અયમત્થો વુત્તોતિ આહ ‘‘ન હિ પબ્બજિતા’’તિઆદિ. અસારુપ્પે ઠાનેતિ ભિક્ખૂનં અનનુચ્છવિકે પદેસે. અત્થિ નુ ખોતિ નુ-સદ્દો પુચ્છનત્થે, ખો-સદ્દો વચનસિલિટ્ઠતાય વુત્તો. નુખોતિ વા નિપાતસમુદાયો પુચ્છનત્થો. તેન નામ-સદ્દસ્સ પુચ્છનત્થતં દસ્સેતિ. યેસં નો ત્વન્તિ યેસં નો પુત્તો ત્વં. ઈદિસે ઠાનેતિ કિઞ્ચાપિ તં ઠાનં ભિક્ખૂનં અનનુરૂપં ન હોતિ, તથાપિ માદિસાનં મહાભોગકુલાનં પુત્તસ્સ પરકુલે આસનસાલાયં નિસીદિત્વા ભોજનં નામ અયુત્તરૂપન્તિ મઞ્ઞમાનો આહ. તેનેવાહ ‘‘નનુ નામ, તાત સુદિન્ન, સકં ગેહં ગન્તબ્બ’’ન્તિ. અઞ્ઞેનપિ પકારેન નામસદ્દસ્સ પુચ્છનત્થતમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તથા અત્થિ નુ ખો તાતા’’તિઆદિ. તથાતિ સમુચ્ચયત્થો. ઇદાનિ નામસદ્દસ્સ મઞ્ઞનત્થતં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તથા અત્થિ મઞ્ઞે’’તિઆદિ.

દુક્ખાભિતુન્નતાયાતિ માનસિકેન દુક્ખેન અભિપીળિતત્તા. એતમત્થન્તિ ‘‘અત્થિ નુ ખો, તાત સુદિન્ન, અમ્હાકં ધન’’ન્તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં. અનોકપ્પનામરિસનત્થવસેનાતિ એત્થ અનોકપ્પનં અસદ્દહનં. અમરિસનં અસહનં. અનાગતવચનં અનાગતસદ્દપ્પયોગો, અત્થો પન વત્તમાનકાલિકોવ. તેનાહ ‘‘પચ્ચક્ખમ્પી’’તિ. ન મરિસયામીતિ ન વિસહામિ. તં ન સુન્દરન્તિ ‘‘તદાય’’ન્તિ પાઠં સન્ધાયાહ. અલં, ગહપતિ, કતં મે અજ્જ ભત્તકિચ્ચન્તિ થેરો ઉક્કટ્ઠએકાસનિકતાય પટિક્ખિપન્તો એવમાહ. ઉક્કટ્ઠએકાસનિકતાયાતિ ચ ઇદં ભૂતકથનવસેન વુત્તં થેરસ્સ તથાભાવદીપનત્થં. મુદુકસ્સપિ હિ એકાસનિકસ્સ યાય નિસજ્જાય કિઞ્ચિમત્તમ્પિ ભોજનં ભુત્તં, વત્તસીસેનપિ તતો વુટ્ઠિતસ્સ પુન ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. તેનાહ તિપિટકચૂળાભયત્થેરો ‘‘આસનં વા રક્ખેય્ય ભોજનં વા’’તિ. ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકોપિ સમાનોતિ નિદસ્સનમત્તમિદં, થેરો સપદાનચારિકેસુપિ ઉક્કટ્ઠોયેવ. ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકોપિ હિ પુરતો ચ પચ્છતો ચ આહટભિક્ખમ્પિ અગ્ગહેત્વાવ ઘરદ્વારે ઠત્વા પત્તવિસ્સજ્જનમેવ કરોતિ, તસ્મા થેરો ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકત્તાપિ સ્વાતનાય ભિક્ખં નાધિવાસેતિ. અથ કસ્મા ‘‘અધિવાસેસી’’તિ આહ ‘‘સચે એકભત્તમ્પિ ન ગહેસ્સામી’’તિઆદિ. પણ્ડિતા હિ માતાપિતૂનં આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા કાતબ્બં અનુગ્ગહં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ધુતઙ્ગવિસુદ્ધિકા ન ભવન્તિ.

૩૩. મજ્ઝિમપ્પમાણોતિ ચતુહત્થો પુરિસો મજ્ઝિમપ્પમાણો. ‘‘છહત્થો’’તિપિ કેચિ. તિરો કરોન્તિ એતાયાતિ તિરોકરણીતિ સાણિપાકારવચનો અયં તિરોકરણી-સદ્દોતિ આહ ‘‘તિરોકરણિયન્તિ કરણત્થે ભુમ્મ’’ન્તિ. ‘‘તિરોકરણિયા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘તિરોકરણિય’’ન્તિ કરણત્થે ભુમ્મં વુત્તં. તિરોકરણીય-સદ્દો વા અયં સાણિપાકારપરિયાયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. તં પરિક્ખિપિત્વાતિ તં સમન્તતો ખિપિત્વા, પરિતો બન્ધિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘સમન્તતો કત્વા’’તિ. વિભત્તિપતિરૂપકોપિ નિપાતો હોતીતિ આહ ‘‘તેનાતિ અયમ્પિ વા’’તિઆદિ.

૩૪. ‘‘અથ ખો આયસ્મતો સુદિન્નસ્સ પિતા સકે નિવેસને પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા આયસ્મતો સુદિન્નસ્સ કાલં આરોચેસિ – ‘કાલો, તાત સુદિન્ન, નિટ્ઠિતં ભત્ત’ન્તિ’’ એવં કાલારોચનસ્સ પાળિયં અનારુળ્હત્તા આહ – ‘‘કિઞ્ચાપિ પાળિયં કાલારોચનં ન વુત્ત’’ન્તિ. આરોચિતેયેવ કાલેતિ ‘‘કાલો, તાત સુદિન્ન, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ કાલે આરોચિતેયેવ. દ્વે પુઞ્જેતિ કહાપણપુઞ્જઞ્ચ સુવણ્ણપુઞ્જઞ્ચ.

પેત્તિકન્તિ પિતિતો આગતં પેત્તિકં. નિહિતન્તિ ભૂમિગતં. પયુત્તન્તિ વડ્ઢિવસેન પયોજિતં. તદ્ધિતલોપં કત્વા વેદિતબ્બન્તિ યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘પિતામહં ધનં લદ્ધા, સુખં જીવતિ સઞ્જયો’’તિ વુત્તં, એવં તદ્ધિતલોપં કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પિતામહતો આગતં, પિતામહસ્સ વા ઇદં પેતામહં. પબ્બજિતલિઙ્ગન્તિ સમણવેસં. ન રાજભીતોતિ અપરાધકારણા ન રાજકુલા ભીતો. યેસં સન્તકં ધનં ગહિતં, તે ઇણાયિકા. પલિબુદ્ધો પીળિતો.

વિભત્તિપતિરૂપકોતિ ‘‘તેના’’તિ પદં સન્ધાયાહ. તંનિદાનન્તિ તં ધનં નિદાનં કારણમસ્સાતિ તંનિદાનં. અસ્સાતિ પચ્ચત્તવચનસ્સ, પદસ્સ વા. ભયન્તિ ચિત્તસ્સ ઉત્રસ્તાકારેન પવત્તભયં અધિપ્પેતં, ન ઞાણભયં, નાપિ ‘‘ભાયતિ એતસ્મા’’તિ એવં વુત્તં આરમ્મણભયન્તિ આહ ‘‘ચિત્તુત્રાસોતિ અત્થો’’તિ. છમ્ભિતત્તન્તિ તેનેવ ચિત્તુત્રાસભયેન સકલસરીરસ્સ છમ્ભિતભાવો. વિસેસતો પન હદયમંસચલનન્તિ આહ ‘‘કાયકમ્પો હદયમંસચલન’’ન્તિ. લોમહંસોતિ તેન ભયેન તેન છમ્ભિતત્તેન સકલસરીરલોમાનં હટ્ઠભાવો, સો પન નેસં ભિત્તિયં નાગદન્તાનં વિય ઉદ્ધંમુખતાતિ આહ ‘‘લોમાનં હંસનં ઉદ્ધગ્ગભાવો’’તિ.

૩૫. અત્તનાતિ પચ્ચત્તે કરણવચનં, સયન્તિ અત્થો. દેવચ્છરાનન્તિ અનચ્ચન્તિયો સન્ધાયાહ. દેવનાટકાનન્તિ નચ્ચન્તિયો, પરિયાયવચનં વા એતં દેવકઞ્ઞાનં. સમુપ્પન્નબલવસોકા હુત્વાતિ અયં લોકો નામ અત્તાનંવ ચિન્તેતિ, તસ્મા સાપિ ‘‘ઇદાનિ અહં અનાથા જાતા’’તિ અત્તાનંવ ચિન્તયમાના ‘‘અયં અજ્જ આગમિસ્સતિ, અજ્જ આગમિસ્સતી’’તિ અટ્ઠ વસ્સાનિ બહિ ન નિક્ખન્તા એતં નિસ્સાય મયા દારકોપિ ન લદ્ધો, યસ્સ આનુભાવેન જીવેય્યામિ, ઇતો ચામ્હિ પરિહીના અઞ્ઞતો ચાતિ સમુપ્પન્નબલવસોકા હુત્વા. કુલરુક્ખપતિટ્ઠાપને બીજસદિસત્તા કુલવંસપ્પતિટ્ઠાપકો પુત્તો ઇધ બીજકોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘કુલવંસબીજકં એકં પુત્ત’’ન્તિ. સં નામ ધનં, તસ્સ પતીતિ સંપતિ, ધનવા વિભવસમ્પન્નો. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકહિતાવહત્તા તસ્સ હિતન્તિ સાપતેય્યં, તદેવ ધનં વિભવોતિ આહ – ‘‘ઇમં સાપતેય્યં એવં મહન્તં અમ્હાકં વિભવ’’ન્તિ.

૩૬. ઇત્થીનં કુમારીભાવપ્પત્તિતો પટ્ઠાય પચ્છિમવયતો ઓરં અસતિ વિબન્ધે અટ્ઠમે અટ્ઠમે સત્તાહે ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતે તતિયે આવત્તે કતિપયા લોહિતપીળકા સણ્ઠહિત્વા અગ્ગહિતપુબ્બા એવ ભિજ્જન્તિ, તતો લોહિતં પગ્ઘરતિ, તત્થ ઉતુસમઞ્ઞા પુપ્ફસમઞ્ઞા ચાતિ આહ – ‘‘પુપ્ફન્તિ ઉતુકાલે ઉપ્પન્નલોહિતસ્સ નામ’’ન્તિ. ગબ્ભપતિટ્ઠાનટ્ઠાનેતિ યસ્મિં ઓકાસે દારકો નિબ્બત્તતિ, તસ્મિં પદેસે. સણ્ઠહિત્વાતિ નિબ્બત્તિત્વા. ભિજ્જન્તીતિ અગ્ગહિતપુબ્બા એવ ભિજ્જન્તિ. અયઞ્હિ તાસં સભાવો. દોસેનાતિ લોહિતમલેન. સુદ્ધે વત્થુમ્હીતિ પગ્ઘરિતલોહિતત્તા અનામયત્તા ચ નહાનતો પરં ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય સુદ્ધે ગબ્ભાસયે. સુદ્ધે પન વત્થુમ્હિ માતાપિતૂસુ એકવારં સન્નિપતિતેસુ યાવ સત્ત દિવસાનિ ખેત્તમેવ હોતિ ગબ્ભસણ્ઠહનસ્સ પરિત્તસ્સ લોહિતલેપસ્સ વિજ્જમાનત્તા. કેચિ પન ‘‘અડ્ઢમાસમત્તમ્પિ ખેત્તમેવા’’તિ વદન્તિ. બાહાયન્તિ અધિકરણે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘પુરાણદુતિયિકાય યા બાહા, તત્ર નં ગહેત્વા’’તિ. ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનમ્પિ યુજ્જતિયેવ યથા ‘‘સુદિન્નસ્સ પાદેસુ ગહેત્વા’’તિ.

પુબ્બેપિ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનં સબ્ભાવતો અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ પારાજિકં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ – ‘‘પઠમપારાજિકસિક્ખાપદે અટ્ઠપિતે’’તિ. વુત્તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ – ‘‘ભગવતો કિર પઠમબોધિય’’ન્તિઆદિ. એવરૂપન્તિ પારાજિકપઞ્ઞત્તિયા અનુરૂપં. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, સઙ્ઘાદિસેસપઞ્ઞત્તિયા અનુરૂપમ્પિ અજ્ઝાચારં નાકંસુયેવ. તેનેવાહ – ‘‘અવસેસે પઞ્ચ ખુદ્દકાપત્તિક્ખન્ધે એવ પઞ્ઞપેસી’’તિ. ઇદઞ્ચ થુલ્લચ્ચયાદીનં પઞ્ચન્નં લહુકાપત્તિક્ખન્ધાનં સબ્ભાવમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન પઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધાનં અનવસેસતો પઞ્ઞત્તત્તાવ. પઠમબોધિયં પઞ્ચન્નં લહુકાપત્તીનં સબ્ભાવવચનેનેવ ધમ્મસેનાપતિસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચના વિસેસતો ગરુકાપત્તિપઞ્ઞત્તિયા પાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ ચ હેતુભૂતાતિ દટ્ઠબ્બા. કેચિ પન ‘‘તસ્મિં તસ્મિં પન વત્થુસ્મિં અવસેસપઞ્ચખુદ્દકાપત્તિક્ખન્ધે એવ પઞ્ઞપેસીતિ ઇદં દ્વાદસમે વસ્સે વેરઞ્જાયં વુત્થવસ્સેન ભગવતા તતો પટ્ઠાય અટ્ઠવસ્સબ્ભન્તરે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં તતો પુબ્બેપિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સબ્ભાવતો. તેનેવ વેરઞ્જકણ્ડે ‘‘એકભિક્ખુનાપિ રત્તિચ્છેદો વા પચ્છિમિકાય તત્થ વસ્સં ઉપગચ્છામાતિ વસ્સચ્છેદો વા ન કતો’’તિ ચ ‘‘સામમ્પિ પચનં સમણસારુપ્પં ન હોતિ, ન ચ વટ્ટતી’’તિ ચ વુત્તં. આરાધયિંસૂતિ ચિત્તં ગણ્હિંસુ, અજ્ઝાસયં પૂરયિંસુ, હદયગાહિનિં પટિપત્તિં પટિપજ્જિંસૂતિ અત્થો. એકં સમયન્તિ એકસ્મિં સમયે, પઠમબોધિયન્તિ અત્થો.

યં આદીનવન્તિ સમ્બન્ધો. સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તોતિ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તો. આદીનવં દસ્સેસ્સતીતિ ‘‘વરં તે, મોઘપુરિસ, આસીવિસસ્સ ઘોરવિસસ્સ મુખે અઙ્ગજાતં પક્ખિત્તં, ન ત્વેવ માતુગામસ્સ અઙ્ગજાતે અઙ્ગજાતં પક્ખિત્ત’’ન્તિઆદિના યં આદીનવં દસ્સેસ્સતિ. અભિવિઞ્ઞાપેસીતિ ઇમસ્સ ‘‘પવત્તેસી’’તિ અયમત્થો કથં લદ્ધોતિ આહ ‘‘પવત્તનાપિ હી’’તિઆદિ. કાયવિઞ્ઞત્તિચોપનતોતિ કાયવિઞ્ઞત્તિવસેન પવત્તચલનતો. કસ્મા પનેસ મેથુનધમ્મેન અનત્થિકોપિ સમાનો તિક્ખત્તું અભિવિઞ્ઞાપેસીતિ આહ – ‘‘તિક્ખત્તું અભિવિઞ્ઞાપનઞ્ચેસા’’તિઆદિ. તત્થ તિક્ખત્તું અભિવિઞ્ઞાપનન્તિ મુત્તિપાપનવસેન તીસુ વારેસુ મેથુનધમ્મસ્સ પવત્તનં.

સબ્બેસમ્પિ પદાનં અવધારણફલત્તા વિનાપિ એવકારં અવધારણત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘તેનેવ અજ્ઝાચારેના’’તિ. અટ્ઠ હિ ગબ્ભકારણાનિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘મેથુનચોળગ્ગહણં, તનુસંસગ્ગો ચ નાભિઆમસનં;

પાનં દસ્સનસવનં, ઘાયનમિતિ ગબ્ભહેતવો અટ્ઠા’’તિ.

ઇદાનિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતુકામો આહ – ‘‘કિં પન અઞ્ઞથાપિ ગબ્ભગ્ગહણં હોતી’’તિઆદિ. નનુ ચ નાભિપરામસનમ્પિ કાયસંસગ્ગોયેવ, કસ્મા નં વિસું વુત્તન્તિ? ઉભયેસં છન્દરાગવસેન કાયસંસગ્ગો વુત્તો, ઇત્થિયા છન્દરાગવસેન નાભિપરામસનં, વત્થુવસેન વા તં વિસું વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કથં પન કાયસંસગ્ગેન ગબ્ભગ્ગહણં હોતિ, કથઞ્ચ તત્થ સુક્કસોણિતસ્સ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘ઇત્થિયો હી’’તિઆદિ. છન્દરાગુપ્પત્તિવસેન ઇત્થિયા સુક્કકોટ્ઠાસો ચલિતો હોતિ, સોપિ ગબ્ભસણ્ઠાનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇત્થિસન્તાનેપિ હિ રસાદિસત્તધાતુયો લબ્ભન્તિયેવ. તેનાહ – ‘‘અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનં સાદિયન્તિયોપિ ગબ્ભં ગણ્હન્તી’’તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘કાયસંસગ્ગાદિના સત્તપ્પકારેન ગબ્ભગ્ગહણે પિતુ સુક્કકોટ્ઠાસં વિના છન્દરાગવસેન માતુ વિકારપ્પત્તં લોહિતમેવ ગબ્ભસણ્ઠાનસ્સ પચ્ચયો હોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘યસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનં સાદિયિત્વા માતા પુત્તં પટિલભતિ, સચે સો અપરેન સમયેન પરિપુણ્ણિન્દ્રિયો હુત્વા તાદિસં પિતરં મનુસ્સજાતિકં જીવિતા વોરોપેતિ, પિતુઘાતકોવ હોતી’’તિ વદન્તિ.

તં અસુચિં એકદેસં મુખેન અગ્ગહેસીતિ પુરાણચીવરં ધોવન્તી તત્થ યં અસુચિં અદ્દસ, તં અસુચિં એકદેસં પિવિ. ‘‘વટ્ટતિ તુમ્હાકં મેથુનધમ્મો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘કપ્પતુ વા મા વા કપ્પતુ, મયં તેન અનત્થિકા’’તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનત્થિકા મયં એતેના’’તિ. કિઞ્ચાપિ નાભિપરામસને મેથુનરાગો નત્થિ, તથાપિ નાભિપરામસનકાલે ફસ્સસાદિયનવસેન અસ્સાદમત્તં તસ્સા અહોસીતિ ગહેતબ્બં, અઞ્ઞથા ગબ્ભસણ્ઠહનં ન સિયા. દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય નાભિપરામસનેન મણ્ડબ્યસ્સ નિબ્બત્તિ અહોસિ, ચણ્ડપજ્જોતમાતુ નાભિયં વિચ્છિકા ફરિત્વા ગતા, તેન ચણ્ડપજ્જોતસ્સ નિબ્બત્તિ અહોસીતિ આહ ‘‘એતેનેવ નયેના’’તિઆદિ. પુરિસં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ વાતપાનાદિના દિસ્વા વા દિટ્ઠપુબ્બં વા પુરિસં ઉપનિજ્ઝાયતિ. રાજોરોધા વિયાતિ સીહળદીપે કિર એકિસ્સા ઇત્થિયા તથા અહોસિ, તસ્મા એવં વુત્તં.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં. અયન્તિ સુદિન્નસ્સ પુરાણદુતિયિકા. યં સન્ધાયાતિ યં અજ્ઝાચારં સન્ધાય. સુક્કં સન્ધાય ‘‘માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તી’’તિ વુત્તં, માતા ચ ઉતુની હોતીતિ લોહિતં સન્ધાય. તત્થ સન્નિપતિતા હોન્તીતિ અસદ્ધમ્મવસેન એકસ્મિં ઠાને સમાગતા સઙ્ગતા હોન્તિ. માતા ચ ઉતુની હોતીતિ ઇદં ઉતુસમયં સન્ધાય વુત્તં, ન લોકસમઞ્ઞાકરજસ્સ લગ્ગનદિવસમત્તં. ગન્ધબ્બોતિ તત્રૂપગસત્તો, ગન્તબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ત-કારસ્સ ધ-કારો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ગન્ધનતો ઉપ્પજ્જનગતિયા નિમિત્તુપટ્ઠાનેન સૂચનતો દીપનતો ગન્ધોતિ લદ્ધનામેન ભવગામિકમ્મુના અબ્બતિ પવત્તતીતિ ગન્ધબ્બો, તત્થ ઉપ્પજ્જનકસત્તો. પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતીતિ ઉપગતો હોતિ. એત્થ ચ ન માતાપિતૂનં સન્નિપાતં ઓલોકયમાનો સમીપે ઠિતો નામ હોતિ, કમ્મયન્તયન્તિતો પન એકો સત્તો તસ્મિં ઓકાસે નિબ્બત્તનકો પુરિમજાતિયં ઠિતોયેવ ગતિનિમિત્તાદિઆરમ્મણકરણવસેન ઉપપત્તાભિમુખો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

સન્નિપાતાતિ સમોધાનેન સમાગમેન. ગબ્ભસ્સાતિ ગબ્ભે નિબ્બત્તનકસત્તસ્સ. ગબ્ભે નિબ્બત્તનકસત્તોપિ હિ ગબ્ભોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘યથા ખો પનાનન્દ, અઞ્ઞા ઇત્થિકા નવ વા દસ વા માસે ગબ્ભં કુચ્છિના પરિહરિત્વા વિજાયન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૦૫). કત્થચિ પન ગબ્ભોતિ માતુકુચ્છિ વુત્તો. યથાહ –

‘‘યમેકરત્તિં પઠમં, ગબ્ભે વસતિ માણવો;

અબ્ભુટ્ઠિતોવ સો યાતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૩૬૩); –

એત્થ ચ ગબ્ભતિ અત્તભાવભાવેન પવત્તતીતિ ગબ્ભો, કલલાદિઅવત્થો ધમ્મપ્પબન્ધો, તંનિસ્સિતત્તા પન સત્તસન્તાનો ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુત્તો યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. તંનિસ્સયભાવતો માતુકુચ્છિ ‘‘ગબ્ભો’’તિ વેદિતબ્બો. ગબ્ભો વિયાતિ વા. યથા હિ નિવાસટ્ઠાનતાય સત્તાનં ઓવરકો ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ગબ્ભસેય્યકાનં સત્તાનં યાવ અભિજાતિ નિવાસટ્ઠાનતાય માતુકુચ્છિ ‘‘ગબ્ભો’’તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. અવક્કન્તિ હોતીતિ નિબ્બત્તિ હોતિ.

આરક્ખદેવતાતિ તસ્સ આરક્ખત્થાય ઠિતા દેવતા. અસ્સ તં અજ્ઝાચારન્તિ સમ્બન્ધો. તથા નિચ્છારેસુન્તિ તથા મહન્તં સદ્દં કત્વા નિચ્છારેસું. કિઞ્ચાપિ ઇધ પાળિયં આકાસટ્ઠદેવતા વિસું ન આગતા, તથાપિ સદ્દસ્સ અનુસ્સાવને અયમનુક્કમોતિ દસ્સેતું ચાતુમહારાજિકદેવતાયો દ્વિધા કત્વા આકાસટ્ઠદેવતા વિસું વુત્તા. તેનેત્થ આકાસટ્ઠકાનં વિસું ગહિતત્તા ચાતુમહારાજિકાતિ પરિભણ્ડપબ્બતટ્ઠકા વેદિતબ્બા. ઇતિહાતિ નિપાતસમુદાયો એવંસદ્દસ્સ અત્થે દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘એવ’’ન્તિ. ખણેન મુહુત્તેનાતિ પદદ્વયં વેવચનભાવતો સમાનત્થમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એકકોલાહલમહોસીતિ દેવબ્રહ્મલોકેસુ એકકોલાહલમહોસિ. કિઞ્ચાપિ હિ સો સદ્દો યાવ બ્રહ્મલોકા અબ્ભુગ્ગચ્છિ, તથાપિ ન સો મનુસ્સાનં વિસયો તેસં રૂપં વિય, તેનેવ ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ – ‘‘કચ્ચિ નો ત્વં, આવુસો સુદિન્ન, અનભિરતો’’તિ.

૩૭. ‘‘એવં માતાપુત્તાનં પબ્બજ્જા સફલા અહોસિ, પિતા પન વિપ્પટિસારાભિભૂતો વિહાસી’’તિ વચનતો સુદિન્નસ્સ તસ્મિં અત્તભાવે અરહત્તાધિગમો નાહોસીતિ વિઞ્ઞાયતિ. કેચિ પન ‘‘પુબ્બેકતપુઞ્ઞતાય ચોદિયમાનસ્સ ભબ્બકુલપુત્તસ્સાતિ વુત્તત્તા સુદિન્નો તં કુક્કુચ્ચં વિનોદેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ, તેનેવ પબ્બજ્જા અનુઞ્ઞાતા’’તિ વદન્તિ. તં પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ ન સમેતિ. પુબ્બેકતપુઞ્ઞતા ચ અપ્પમાણં તાદિસસ્સપિ અન્તરાકતપાપકમ્મસ્સ વસેન અજાતસત્તુનો વિય અધિગમન્તરાયદસ્સનતો. કતાકતાનુસોચનલક્ખણં કુક્કુચ્ચં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝાચારહેતુકો પચ્છાનુતાપો’’તિ. કતં અજ્ઝાચારં પટિચ્ચ અનુસોચનવસેન વિરૂપં સરણં ચિન્તનં વિપ્પટિસારોતિ આહ ‘‘વિપ્પટિસારોતિપિ તસ્સેવ નામ’’ન્તિ. કુચ્છિતં કતં કિરિયાતિ કુકતં, કુકતમેવ કુક્કુચ્ચન્તિ આહ ‘‘કુચ્છિતકિરિયાભાવતો કુક્કુચ્ચ’’ન્તિ. પરિયાદિન્નમંસલોહિતત્તાતિ પરિક્ખીણમંસલોહિતત્તા. અવિપ્ફારિકોતિ ઉદ્દેસાદીસુ બ્યાપારરહિતો, અબ્યાવટોતિ અત્થો. વહચ્છિન્નોતિ છિન્નવહો, ભારવહનેન છિન્નક્ખન્ધોતિ વુત્તં હોતિ. તં તં ચિન્તયીતિ ‘‘યદિ અહં તં પાપં ન કરિસ્સં, ઇમે ભિક્ખૂ વિય પરિપુણ્ણસીલો અસ્સ’’ન્તિઆદિના તં તં ચિન્તયિ.

૩૮. એવંભૂતન્તિ કિસલૂખાદિભાવપ્પત્તં. ગણસઙ્ગણિકાપપઞ્ચેનાતિ ગણે જનસમાગમે સન્નિપતનં ગણસઙ્ગણિકા, ગણસઙ્ગણિકાયેવ પપઞ્ચો ગણસઙ્ગણિકાપપઞ્ચો, તેન. યસ્સાતિ યે અસ્સ. કથાફાસુકાતિ વિસ્સાસિકભાવેનેવ કથાકરણે ફાસુકા, સુખેન વત્તું સક્કુણેય્યા, સુખસમ્ભાસાતિ અત્થો. પસાદસ્સ પમાણતો ઊનાધિકત્તં સબ્બદા સબ્બેસં નત્થીતિ આહ ‘‘પસાદપતિટ્ઠાનોકાસસ્સ સમ્પુણ્ણત્તા’’તિ. દાનીતિ ઇમસ્મિં અત્થે એતરહિ-સદ્દો અત્થીતિ આહ ‘‘દાનીતિ નિપાતો’’તિ. નો-સદ્દોપિ નુ-સદ્દો વિય પુચ્છનત્થોતિ આહ ‘‘કચ્ચિ નુ ત્વ’’ન્તિ. તમેવ અનભિરતિન્તિ તેહિ ભિક્ખૂહિ પુચ્છિતં તમેવ ગિહિભાવપત્થનાકારં અનભિરતિં. ‘‘તમેવા’’તિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિકુસલાન’’ન્તિઆદિ. અધિકુસલા ધમ્મા સમથવિપસ્સનાદયો. અત્થીતિ વિસયભાવેન ચિત્તે પરિવત્તનં સન્ધાય વુત્તં, ન પાપસ્સ વત્તમાનતં સન્ધાય, અત્થિ વિસયભાવેન ચિત્તે પરિવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ – ‘‘નિચ્ચકાલં અભિમુખં વિય મે તિટ્ઠતી’’તિ.

યં ત્વન્તિ એત્થ યન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતો, કરણત્થે વા પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યેન પાપેના’’તિ. અનેકપરિયાયેનાતિ એત્થ પરિયાય-સદ્દો કારણવચનોતિ આહ ‘‘અનેકકારણેના’’તિ. વિરાગત્થાયાતિ ભવભોગેસુ વિરજ્જનત્થાય. નો રાગેન રજ્જનત્થાયાતિ ભવભોગેસુયેવ રાગેન અરઞ્જનત્થાય. તેનાહ ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ. એસ નયો સબ્બપદેસૂતિ અધિપ્પાયિકમત્તં સબ્બપદેસુ અતિદિસ્સતિ. ઇદં પનેત્થ પરિયાયવચનમત્તન્તિ ‘‘વિસંયોગાયા’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ ‘‘કિલેસેહિ વિસંયુજ્જનત્થાયા’’તિઆદિના પદત્થવિભાવનવસેન વુત્તપરિયાયવચનં સન્ધાય વદતિ. ન સંયુજ્જનત્થાયાતિ કિલેસેહિ ન સંયુજ્જનત્થાય. અગ્ગહણત્થાયાતિ કિલેસે અગ્ગહણત્થાય, ભવભોગે વા તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અગ્ગહણત્થાય. ન સઙ્ગહણત્થાયાતિ એત્થાપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

નિબ્બત્તિતલોકુત્તરનિબ્બાનમેવાતિ સઙ્ખારેહિ નિક્ખન્તં વિવિત્તં, તતોયેવ લોકતો ઉત્તિણ્ણત્તા લોકુત્તરં નિબ્બાનં. મદનિમ્મદનાયાતિ વાતિ એત્થ અવુત્તસમુચ્ચયત્થેન વા-સદ્દેન આદિઅત્થેન ઇતિ-સદ્દેન વા ‘‘પિપાસવિનયાયા’’તિઆદિ સબ્બં સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેન અરિયમગ્ગેન પહીયમાના રાગમાનમદાદયો તં પત્વા પહીયન્તિ નામાતિ આહ ‘‘યસ્મા પન તં આગમ્મા’’તિઆદિ. તત્થ તં આગમ્માતિ નિબ્બાનં આગમ્મ પટિચ્ચ અરિયમગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવહેતુ. માનમદપુરિસમદાદયોતિ એત્થ જાતિઆદિં નિસ્સાય સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના ઉપ્પજ્જનકમાનોયેવ મદજનનટ્ઠેન મદોતિ માનમદો. પુરિસમદો વુચ્ચતિ પુરિસમાનો, ‘‘અહં પુરિસો’’તિ ઉપ્પજ્જનકમાનો. ‘‘અસદ્ધમ્મસેવનસમત્થતં નિસ્સાય પવત્તો માનો, રાગો એવ વા પુરિસમદો’’તિ કેચિ. આદિ-સદ્દેન બલમદયોબ્બનમદાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. મહાગણ્ઠિપદે પન મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ ‘‘પુરિસમદો નામ સમ્ભવો’’તિ વુત્તં, તં ઇધ યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ. ન હિ ‘‘ભગવતા સમ્ભવસ્સ વિનાસાય ધમ્મો દેસિતો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. નિમ્મદાતિ વિગતમદભાવા. ઇમમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અમદા’’તિ વુત્તં. મદા નિમ્મદીયન્તિ એત્થ અમદભાવં વિનાસં ગચ્છન્તીતિ મદનિમ્મદનો. એસ નયો સેસપદેસુપિ.

કામપિપાસાતિ કામાનં પાતુકમ્યતા, કામતણ્હાતિ અત્થો. આલીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન સેવીયન્તીતિ આલયા, પઞ્ચ કામગુણાતિ આહ ‘‘પઞ્ચ કામગુણાલયા’’તિ. પઞ્ચસુ હિ કામગુણેસુ છન્દરાગપ્પહાનેનેવ પઞ્ચ કામગુણાપિ પહીના નામ હોન્તિ, તેનેવ ‘‘યો, ભિક્ખવે, રૂપેસુ છન્દરાગો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૩૨૩) વુત્તં. પઞ્ચકામગુણેસુ વા આલયા પઞ્ચકામગુણાલયા. આલીયન્તિ અલ્લીયન્તિ અભિરમનવસેન સેવન્તીતિ આલયાતિ હિ તણ્હાવિચરિતાનં અધિવચનં. તેભૂમકવટ્ટન્તિ તીસુ ભૂમીસુ કમ્મકિલેસવિપાકા વટ્ટનટ્ઠેન વટ્ટં. વિરજ્જતીતિ પલુજ્જતિ. ‘‘વિરજ્જતીતિ કામવિનાસો વુત્તો, નિરુજ્ઝતીતિ એકપ્પહારેન વિનાસો’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. વિરાગો નિરોધોતિ સામઞ્ઞચોદનાયપિ ‘‘તણ્હાક્ખયો’’તિ અધિકતત્તા તણ્હાય એવ વિરજ્જનં નિરુજ્ઝનઞ્ચ વુત્તં.

ચતસ્સો યોનિયોતિ એત્થ યોનીતિ ખન્ધકોટ્ઠાસસ્સપિ કારણસ્સપિ પસ્સાવમગ્ગસ્સપિ નામં. ‘‘ચતસ્સો નાગયોનિયો (સં. નિ. ૩.૩૪૨-૩૪૩) ચતસ્સો સુપણ્ણયોનિયો’’તિ એત્થ હિ ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનિ નામ. ‘‘યોનિ હેસા ભૂમિજ ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૨૬) એત્થ કારણં. ‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬) એત્થ પસ્સાવમગ્ગો. ઇધ પન ખન્ધકોટ્ઠાસો ‘‘યોની’’તિ અધિપ્પેતો. યવન્તિ તાય સત્તા અમિસ્સિતાપિ સમાનજાતિતાય મિસ્સિતા હોન્તીતિ યોનિ. સા પન અત્થતો અણ્ડાદિઉપ્પત્તિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો ખન્ધાનં ભાગસો પવત્તિવિસેસો, સા ચ અણ્ડજજલાબુજસંસેદજઓપપાતિકવસેન ચતુબ્બિધા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયો. કતમા ચતસ્સો? અણ્ડજા યોનિ જલાબુજા યોનિ સંસેદજા યોનિ ઓપપાતિકા યોની’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૨).

તત્થ અણ્ડે જાતા અણ્ડજા. જલાબુમ્હિ જાતા જલાબુજા. સંસેદે જાતા સંસેદજા. વિના એતેહિ કારણેહિ ઉપ્પતિત્વા વિય નિબ્બત્તાતિ ઓપપાતિકા. એત્થ ચ પેતલોકે તિરચ્છાને મનુસ્સેસુ ચ અણ્ડજાદયો ચતસ્સોપિ યોનિયો સમ્ભવન્તિ, મનુસ્સેસુ પનેત્થ કેચિદેવ ઓપપાતિકા હોન્તિ મહાપદુમકુમારાદયો વિય. અણ્ડજાપિ કોન્તપુત્તા દ્વેભાતિયથેરા વિય, સંસેદજાપિ પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તપોક્ખરસાતિબ્રાહ્મણપદુમવતીદેવીઆદયો વિય કેચિદેવ હોન્તિ, યેભુય્યેન પન મનુસ્સા જલાબુજાવ. પેતેસુપિ નિજ્ઝામતણ્હિકપેતાનં નિચ્ચદુક્ખાતુરતાય કામસેવના નત્થિ, તસ્મા તે ગબ્ભસેય્યકા ન હોન્તિ. જાલાવન્તતાય ન તાસં કુચ્છિયં ગબ્ભો સણ્ઠાતિ, તસ્મા તે ઓપપાતિકાયેવ સંસેદજતાયપિ અસમ્ભવતો, અવસેસપેતા પન ચતુયોનિકાપિ હોન્તિ. યથા ચ તે, એવં યક્ખાપિ સબ્બચતુપ્પદપક્ખિજાતિદીઘજાતિઆદયોપિ સબ્બે ચતુયોનિકાયેવ. સબ્બે નેરયિકા ચ ચતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય ઉપરિદેવા ચ ઓપપાતિકાયેવ, ભુમ્મદેવા પન ચતુયોનિકાવ હોન્તિ. તત્થ દેવમનુસ્સેસુ સંસેદજઓપપાતિકાનં અયં વિસેસો – સંસેદજા મન્દા દહરા હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ, ઓપપાતિકા સોળસવસ્સુદ્દેસિકા હુત્વા.

પઞ્ચ ગતિયોતિ એત્થ સુકતદુક્કટકમ્મવસેન ગન્તબ્બા ઉપપજ્જિતબ્બાતિ ગતિયો. યથા હિ કમ્મભવો પરમત્થતો અસતિપિ કારકે પચ્ચયસામગ્ગિયા સિદ્ધો, તંસમઙ્ગિના સન્તાનલક્ખણેન સત્તેન કતોતિ વોહરીયતિ, એવં ઉપપત્તિભવલક્ખણગતિયો પરમત્થતો અસતિપિ ગમકે તંતંકમ્મવસેન યેસં તાનિ કમ્માનિ તેહિ ગન્તબ્બાતિ વોહરીયન્તિ. અપિચ ગતિગતિ નિબ્બત્તિગતિ અજ્ઝાસયગતિ વિભવગતિ નિપ્ફત્તિગતીતિ બહુવિધા ગતિ નામ. તત્થ ‘‘તં ગતિં પેચ્ચ ગચ્છામી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૮૪) ચ ‘‘યસ્સ ગતિં ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ધબ્બમાનુસા’’તિ (ધ. પ. ૪૨૦; સુ. નિ. ૬૪૯) ચ અયં ગતિગતિ નામ. ‘‘ઇમેસં ખો પનાહં ભિક્ખૂનં સીલવન્તાનં નેવ જાનામિ આગતિં વા ગતિં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૮) અયં નિબ્બત્તિગતિ નામ. ‘‘એવમ્પિ ખો તે અહં બ્રહ્મે ગતિઞ્ચ પજાનામિ ચુતિઞ્ચ પજાનામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૦૩) અયં અજ્ઝાસયગતિ નામ. ‘‘વિભવો ગતિ ધમ્માનં, નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પરિ. ૩૩૯) અયં વિભવગતિ નામ. ‘‘દ્વેયેવ ગતિયો સમ્ભવન્તિ અનઞ્ઞા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૫૮; ૨.૩૪; ૩.૨૦૦) અયં નિપ્ફત્તિગતિ નામ. તાસુ ઇધ ગતિગતિ અધિપ્પેતા, સા પન નિરયતિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયમનઉસ્સદેવાનં વસેન પઞ્ચવિધા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમા, સારિપુત્ત, ગતિયો. કતમા પઞ્ચ? નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો મનુસ્સા દેવા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩).

તત્થ યસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તં બ્રૂહેન્તોયેવ ઉપ્પજ્જતીતિ અયો, સુખં. નત્થિ એત્થ અયોતિ નિરયો, તતો એવ રમિતબ્બં અસ્સાદેતબ્બં તત્થ નત્થીતિ નિરતિઅત્થેન નિરસ્સાદટ્ઠેન ચ નિરયોતિ વુચ્ચતિ. તિરિયં અઞ્ચિતાતિ તિરચ્છાના, દેવમનુસ્સાદયો વિય ઉદ્ધં દીઘા અહુત્વા તિરિયં દીઘાતિ અત્થો. પકટ્ઠતો સુખતો અયનં અપગમો પેચ્ચભાવો, તં પેચ્ચભાવં પત્તાનં વિસયોતિ પેત્તિવિસયો, પેતયોનિ. મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા, સતિસૂરભાવબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમાનસતાય ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તતાય મનુસ્સાતિ વુત્તં હોતિ, અયં પનત્થો નિપ્પરિયાયતો જમ્બુદીપવાસીવસેન વેદિતબ્બો. યથાહ – ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે ચ મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ? સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૧). તથા હિ બુદ્ધા ચ ભગવન્તો પચ્ચેકબુદ્ધા અગ્ગસાવકા મહાસાવકા ચક્કવત્તિનો અઞ્ઞે ચ મહાનુભાવા સત્તા તત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, તેહિ સમાનરૂપાદિતાય પન સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ મનુસ્સાત્વેવ પઞ્ઞાયિંસુ.

અપરે પન ભણન્તિ ‘‘લોભાદીહિ અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા. યે હિ સત્તા મનુસ્સજાતિકા, તેસુ વિસેસતો લોભાદયો અલોભાદયો ચ ઉસ્સન્ના. તે લોભાદિઉસ્સન્નતાય અપાયમગ્ગં, અલોભાદિઉસ્સન્નતાય સુગતિમગ્ગં નિબ્બાનગામિમગ્ગઞ્ચ પરિપૂરેન્તિ, તસ્મા લોભાદીહિ અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય પરિત્તદીપવાસીહિ સદ્ધિં ચતુમહાદીપવાસિનો સત્તવિસેસા મનુસ્સાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. લોકિયા પન ‘‘મનુનો અપચ્ચભાવેન મનુસ્સા’’તિ વદન્તિ. મનુ નામ પઠમકપ્પિકો લોકમરિયાદાય આદિભૂતો સત્તાનં હિતાહિતવિધાયકો કત્તબ્બાકત્તબ્બતાવસેન પિતુટ્ઠાનિયો, યો સાસને મહાસમ્મતોતિ વુચ્ચતિ અમ્હાકં બોધિસત્તો, પચ્ચક્ખતો પરમ્પરાય ચ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં ઠિતા સત્તા પુત્તસદિસતાય ‘‘મનુસ્સા, માનુસા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. તતો એવ હિ તે ‘‘માનવા મનુજા’’તિ ચ વોહરીયન્તિ.

પઞ્ચહિ કામગુણેહિ અત્તનો અત્તનો દેવાનુભાવસઙ્ખાતેહિ ઇદ્ધિવિસેસેહિ ચ દિબ્બન્તિ કીળન્તિ લળન્તિ જોતન્તીતિ દેવા. તત્થ કામદેવા કામગુણેહિ ચેવ ઇદ્ધિવિસેસેહિ ચ, ઇતરે ઇદ્ધિવિસેસેહેવ દિબ્બન્તીતિ વેદિતબ્બા. સરણન્તિ વા ગમિયન્તિ અભિત્થવીયન્તીતિ વા દેવા. એત્થ ચ નિરયગતિદેવગતિમનુસ્સગતીહિ સદ્ધિં ઓકાસેન ખન્ધા વુત્તા. તિરચ્છાનયોનિપેત્તિવિસયગ્ગહણેન ખન્ધાનં એવ ગહણં વેદિતબ્બં તેસં તાદિસસ્સ પરિચ્છિન્નસ્સ ઓકાસસ્સ અભાવતો. યત્થ યત્થ વા તે અરઞ્ઞસમુદ્દપબ્બતપાદાદિકે નિબદ્ધવાસં વસન્તિ, તાદિસસ્સ ઠાનસ્સ વસેન ઓકાસોપિ ગહેતબ્બો. સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો નવ સત્તાવાસા ચ હેટ્ઠા સંવણ્ણિતનયા એવ. અપરાપરભાવાયાતિ અપરાપરં યોનિઆદિતો યોનિઆદિભાવાય. આબન્ધનં ગણ્ઠિકરણં, સંસિબ્બનં તુન્નકરણં. તણ્હાય નિક્ખન્તં તત્થ તસ્સા સબ્બસો અભાવતો, નિક્ખમનઞ્ચસ્સ તણ્હાય વિસંયોગો એવાતિ આહ ‘‘વિસંયુત્ત’’ન્તિ.

કામાનં પહાનન્તિ એત્થ કામગ્ગહણેન કામીયતીતિ કામો, કામેતીતિ કામોતિ દુવિધસ્સપિ કામસ્સ સઙ્ગહો કતોતિ આહ ‘‘વત્થુકામાનં કિલેસકામાનઞ્ચ પહાન’’ન્તિ. વત્થુકામપ્પહાનઞ્ચેત્થ તેસુ છન્દરાગપ્પહાનેનાતિ વેદિતબ્બં. કામસઞ્ઞાનન્તિ કામેસુ, કામસહગતાનં વા સઞ્ઞાનં. પરિઞ્ઞાતિ તિવિધાપિ પરિઞ્ઞા ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ઞાતતીરણપહાનવસેન તિવિધા પરિઞ્ઞા’’તિ. તત્થ કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા? સબ્બં તેભૂમકં નામરૂપં ‘‘ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો, ઇદં નામં, એત્તકં નામં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ભૂતુપાદાયભેદં રૂપં ફસ્સાદિભેદં નામઞ્ચ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનતો વવત્થપેતિ, કમ્માવિજ્જાદિકઞ્ચસ્સ પચ્ચયં પરિગ્ગણ્હાતિ, અયં ઞાતપરિઞ્ઞા.

કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા તં સબ્બં તીરેતિ અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતોતિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ, અયં તીરણપરિઞ્ઞા નામ. કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા અગ્ગમગ્ગેન સબ્બસ્મિં છન્દરાગં પજહતિ, અયં પહાનપરિઞ્ઞા. દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયો વા ઞાતપરિઞ્ઞા, મગ્ગામગ્ગપટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિઆદયો, કલાપસમ્મસનાદિઅનુલોમપરિયોસાના વા પઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા, અરિયમગ્ગે ઞાણં નિપ્પરિયાયેન પહાનપરિઞ્ઞા. ઇધ પન કામસઞ્ઞાનં સભાવલક્ખણપટિવેધવસેન અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણવસેન ચ પવત્તમાનાનં ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાનમ્પિ કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા મગ્ગેનેવ ઇજ્ઝનતો મગ્ગક્ખણંયેવ સન્ધાય તિવિધાપિ પરિઞ્ઞા વુત્તા. તેનેવ ‘‘ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ કિલેસક્ખયકરો લોકુત્તરમગ્ગોવ કથિતો’’તિ વુત્તં.

કામેસુ, કામે વા પાતુમિચ્છા કામપિપાસાતિ આહ – ‘‘કામેસુ પાતબ્યતાનં, કામે વા પાતુમિચ્છાન’’ન્તિ. ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘કામાનં પહાનં અક્ખાત’’ન્તિઆદિના વુત્તેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ. તીસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘વિરાગાય ધમ્મો દેસિતો, નો સરાગાય, વિસંયોગાય ધમ્મો દેસિતો, નો સંયોગાય, અનુપાદાનાય ધમ્મો દેસિતો, નો સઉપાદાનાયા’’તિ એવં વુત્તેસુ ઠાનેસુ. વિપ્પટિસારં કરોતીતિ એવં તં પાપં વિપ્પટિસારં ઉપ્પાદેતિ. કીદિસં વિપ્પટિસારં કરોતીતિ આહ ‘‘ઈદિસેપિ નામા’’તિઆદિ.

૩૯. નેવ પિયકમ્યતાયાતિ અત્તનિ સત્થુ નેવ પિયભાવકામતાય. ન ભેદપુરેક્ખારતાયાતિ ન સત્થુ તેન ભિક્ખુના ભેદનાધિપ્પાયપુરેક્ખારતાય. ન કલિસાસનારોપનત્થાયાતિ ન દોસારોપનત્થાય. કલીતિ કોધસ્સેતં અધિવચનં, તસ્સ સાસનં કલિસાસનં, કોધવસેન વુચ્ચમાનો ગરહદોસો. વેલન્તિ સિક્ખાપદવેલં. મરિયાદન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. સિક્ખાપદઞ્હિ અનતિક્કમનીયટ્ઠેન ‘‘વેલા, મરિયાદા’’તિ ચ વુચ્ચતિ.

અજ્ઝાચારવીતિક્કમોતિ મેથુનવસેન પવત્તઅજ્ઝાચારસઙ્ખાતો વીતિક્કમો. પકરણેતિ એત્થ પ-સદ્દો આરમ્ભવચનોતિ આહ ‘‘કત્તું આરભતી’’તિ. કત્થચિ ઉપસગ્ગો ધાતુઅત્થમેવ વદતિ, ન વિસેસત્થજોતકોતિ આહ ‘‘કરોતિયેવ વા’’તિ. જાતિયાતિ ખત્તિયાદિજાતિયા. ગોત્તેનાતિ ગોતમકસ્સપાદિગોત્તેન. કોલપુત્તિયેનાતિ ખત્તિયાદિજાતીસુયેવ સક્કકુલસોત્થિયકુલાદિવિસિટ્ઠકુલાનં પુત્તભાવેન. યસસ્સીતિ મહાપરિવારો. પેસલન્તિ પિયસીલં. અવિકમ્પમાનેનાતિ પટિઘાનુનયેહિ અકમ્પમાનેન. યસ્સ તસ્મિં અત્તભાવે ઉપ્પજ્જનારહાનં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, તં બુદ્ધા ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વદન્તિ અરિટ્ઠલાળુદાયીઆદિકે વિય. ઉપનિસ્સયે સતિપિ તસ્મિં ખણે મગ્ગે વા ફલે વા અસતિ ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વદન્તિયેવ ધનિયઉપસેનત્થેરાદિકે વિય. સુદિન્નસ્સ પન તસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો સમુચ્છિન્નોયેવ, તેન નં ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ આહ.

સમણકરણાનં ધમ્માનન્તિ હિરોત્તપ્પાદીનં. મગ્ગફલનિબ્બાનગ્ગહણેન પટિવેધસાસનસ્સ ગહિતત્તા સાસનાનન્તિ પટિપત્તિપરિયત્તિસાસનાનં ગહણં વેદિતબ્બં. છવિન્તિ તેસં પભસ્સરકરણં છવિં. કિં તન્તિ આહ ‘‘છાય’’ન્તિ, તેસં પકાસકં ઓભાસન્તિ અત્થો. કિં તન્તિ આહ ‘‘સુન્દરભાવ’’ન્તિ. છવિમનુગતં અનુચ્છવિકં. પતિરૂપન્તિઆદીસુપિ ‘‘તેસ’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. સમણાનં કમ્મં સામણકં, ન સામણકં અસ્સામણકં. કથં-સદ્દયોગેન ‘‘ન સક્ખિસ્સસી’’તિ અનાગતવચનં કતં. ‘‘નામ-સદ્દયોગેના’’તિ ચ વદન્તિ.

દયાલુકેનાતિ અનુકમ્પાય સહિતેન. પરિભાસન્તોતિ ગરહન્તો. નિરુત્તિનયેન આસીવિસ-સદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આસુ સીઘ’’ન્તિઆદિ. એતસ્સાતિ આસીવિસસ્સ. આગચ્છતીતિ યો તેન દટ્ઠો, તં પતિઆગચ્છતિ. આસિત્તવિસોતિપિ આસીવિસો, સકલકાયે આસિઞ્ચિત્વા વિય ઠપિતવિસો પરસ્સ ચ સરીરે આસિઞ્ચનવિસોતિ અત્થો. અસિતવિસોતિપિ આસીવિસો. યં યઞ્હિ એતેન અસિતં હોતિ પરિભુત્તં, તં વિસમેવ સમ્પજ્જતિ, તસ્મા અસિતં વિસં એતસ્સાતિ અસિતવિસોતિ વત્તબ્બે ‘‘આસીવિસો’’તિ નિરુત્તિનયેન વુત્તં. અસિસદિસવિસોતિપિ આસીવિસો, અસિ વિય તિખિણં પરસ્સ મમ્મચ્છેદનસમત્થં વિસં એતસ્સાતિ આસીવિસોતિ વુત્તં હોતિ. આસીતિ વા દાઠા વુચ્ચતિ, તત્થ સન્નિહિતવિસોતિ આસીવિસો. સેસસપ્પેહિ કણ્હસપ્પસ્સ મહાવિસત્તા આસીવિસસ્સાનન્તરં કણ્હસપ્પો વુત્તો. સપ્પમુખમ્પિ અઙ્ગારકાસુ વિય ભયાવહત્તા અકુસલુપ્પત્તિયા ઠાનં ન હોતીતિ અકુસલકમ્મતો નિવારણાધિપ્પાયેન સીલભેદતોપિ સુદ્ધસીલે ઠિતસ્સ મરણમેવ વરતરન્તિ દસ્સેતું ‘‘આસીવિસસ્સ કણ્હસપ્પસ્સ મુખે અઙ્ગજાતં પક્ખિત્તં વર’’ન્તિ વુત્તં. પબ્બજિતેન હિ કતપાપકમ્મં ભગવતો આણાતિક્કમનતો વત્થુમહન્તતાય મહાસાવજ્જં. કાસુન્તિ આવાટોપિ વુચ્ચતિ રાસિપિ.

‘‘કિન્નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખણસિ સારથિ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં કાસુયા કરિસ્સસી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૩) –

એત્થ હિ આવાટો કાસુ નામ.

‘‘અઙ્ગારકાસું અપરે ફુણન્તિ, નરા રુદન્તા પરિદડ્ઢગત્તા’’તિ (જા. ૨.૨૨.૪૬૨) –

એત્થ રાસિ. ઇધ પન ઉભયમ્પિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અઙ્ગારપુણ્ણકૂપે અઙ્ગારરાસિમ્હિ વા’’તિ. કસ્સતિ ખણીયતીતિ કાસુ, આવાટો. કસીયતિ ચીયતીતિ કાસુ, રાસિ. પદિત્તાયાતિ દિપ્પમાનાય. સં-સદ્દો એત્થ સમન્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘સમન્તતો પજ્જલિતાયા’’તિ.

ઇદં માતુગામસ્સ અઙ્ગજાતે અઙ્ગજાતપક્ખિપનં નિદાનં કારણમસ્સ નિરયુપપજ્જનસ્સાતિ ઇતોનિદાનં, ભાવનપુંસકઞ્ચેતં. પચ્ચત્તવચનસ્સ તો-આદેસો કતો, તસ્સ ચ સમાસેપિ અલોપો. તત્થ નામ ત્વન્તિ એત્થ ત્વં-સદ્દો ‘‘સમાપજ્જિસ્સસી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધમુપગચ્છમાનો અત્થીતિ આહ ‘‘ત્વન્તિ તંસદ્દસ્સ વેવચન’’ન્તિ. ‘‘યં તન્તિ પન પાઠો યુત્તરૂપો’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. યં તન્તિ નાયં ઉદ્દેસનિદ્દેસો, યથા લોકે યં વા તં વાતિ અવઞ્ઞાતવચનં, એવં દટ્ઠબ્બન્તિ આહ – ‘‘યં વા તં વા હીળિતં અવઞ્ઞાતન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ. નીચજનાનન્તિ નિહીનગુણાનં સત્તાનં. ગામધમ્મન્તિ એત્થ ગામ-સદ્દેન ગામવાસિનો વુત્તા અભેદૂપચારેનાતિ આહ ‘‘ગામવાસિકમનુસ્સાન’’ન્તિ. કિલેસપગ્ઘરણકં ધમ્મન્તિ રાગાદિકિલેસવિસ્સન્દનકધમ્મં. મેથુનધમ્મો હિ રાગં પગ્ઘરતિ. મેથુનધમ્મસ્સ મહાસાવજ્જતાય ઓળારિકત્તા વુત્તં ‘‘અસુખુમ’’ન્તિ. અનિપુણન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉદકે ભવં ઓદકં. કિં તં? ઉદકકિચ્ચન્તિ આહ – ‘‘ઉદકકિચ્ચં અન્તિકં અવસાનં અસ્સા’’તિ. સમાપજ્જિસ્સતીતિ અનાગતવચનં નામ-સદ્દયોગેન કતન્તિ આહ – ‘‘સમાપજ્જિસ્સતીતિ…પે… નામ-સદ્દેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ. લોકે મેથુનધમ્મસ્સ આદિકત્તા કોચિ પઠમકપ્પિકો, ન પનાયન્તિ આહ – ‘‘સાસનં સન્ધાય વદતી’’તિ. બહૂનન્તિ પુગ્ગલાપેક્ખં, ન પન અકુસલાપેક્ખન્તિ આહ ‘‘બહૂનં પુગ્ગલાન’’ન્તિ.

યં અસંવરં પટિચ્ચ દુબ્ભરતાદુપ્પોસતાદિ હોતિ, સો અસંવરો દુબ્ભરતાદિ-સદ્દેન વુત્તો કારણે ફલૂપચારેનાતિ આહ – ‘‘દુબ્ભરતાદીનં વત્થુભૂતસ્સ અસંવરસ્સા’’તિ. વત્થુભૂતસ્સાતિ કારણભૂતસ્સ. વસતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ હિ કારણં વત્થુ. અત્તાતિ ચિત્તં સરીરઞ્ચ, ચિત્તમેવ વા. દુબ્ભરતઞ્ચેવ દુપ્પોસતઞ્ચ આપજ્જતીતિ અત્તના પચ્ચયદાયકેહિ ચ દુક્ખેન ભરિતબ્બતં પોસેતબ્બતઞ્ચ આપજ્જતિ. અસંવરે ઠિતો હિ એકચ્ચો અત્તનોપિ દુબ્ભરો હોતિ દુપ્પોસો, એકચ્ચો ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ. કથં? યો હિ અમ્બિલાદીનિ લદ્ધા અનમ્બિલાદીનિ પરિયેસતિ, અઞ્ઞસ્સ ઘરે લદ્ધં અઞ્ઞસ્સ ઘરે છડ્ડેન્તો સબ્બં ગામં ચરિત્વા રિત્તપત્તોવ વિહારં પવિસિત્વા નિપજ્જતિ, અયં અત્તનો દુબ્ભરો. યો પન સાલિમંસોદનાદીનં પત્તે પૂરેત્વા દિન્નેપિ દુમ્મુખભાવં અનત્તમનભાવમેવ દસ્સેતિ, તેસં વા સમ્મુખાવ તં પિણ્ડપાતં ‘‘કિં તુમ્હેહિ દિન્ન’’ન્તિ અપસાદેન્તો સામણેરગહટ્ઠાદીનં દેતિ, અયં ઉપટ્ઠાકાનં દુબ્ભરો. એતં દિસ્વા મનુસ્સા દૂરતોવ પરિવજ્જેન્તિ ‘‘દુબ્ભરો ભિક્ખુ ન સક્કા પોસેતુ’’ન્તિ.

મહિચ્છતન્તિ એત્થ મહન્તાનિ વત્થૂનિ ઇચ્છતિ, મહતી વા પનસ્સ ઇચ્છાતિ મહિચ્છો, તસ્સ ભાવો મહિચ્છતા, સન્તગુણવિભાવનતા પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતા ચ. મહિચ્છો હિ ઇચ્છાચારે ઠત્વા અત્તનિ વિજ્જમાનસીલધુતધમ્માદિગુણે વિભાવેતિ, તાદિસસ્સ પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતાપિ હોતિ. યં સન્ધાય વદન્તિ ‘‘સન્તગુણસમ્ભાવનતા પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા, એતં મહિચ્છતાલક્ખણ’’ન્તિ. સા પનેસા મહિચ્છતા ‘‘ઇધેકચ્ચો સદ્ધો સમાનો ‘સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ ઇચ્છતિ, સીલવા સમાનો ‘સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’તિ’’ ઇમિના નયેન આગતાયેવ, તાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો દુસ્સન્તપ્પિયો હોતિ, વિજાતમાતાપિસ્સ ચિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

સકટેન પચ્ચયં દેન્તુ, તયોપેતે અતપ્પિયા’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૬૩; વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૧; મહાનિ. અટ્ઠ. ૮૫);

સત્તેહિ કિલેસેહિ ચ સઙ્ગણનં સમોધાનં સઙ્ગણિકાતિ આહ – ‘‘ગણસઙ્ગણિકાય ચેવ કિલેસસઙ્ગણિકાય ચા’’તિ. કોસજ્જાનુગતો ચ હોતીતિ કુસીતભાવેન અનુગતો હોતિ, કુસીતસ્સ ભાવો કોસજ્જં. અટ્ઠકુસીતવત્થુપારિપૂરિયાતિ એત્થ કુચ્છિતં સીદતીતિ કુસીતો દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા. યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન પુગ્ગલો ‘‘કુસીતો’’તિ વુચ્ચતિ, સો કુસીતભાવો ઇધ કુસીત-સદ્દેન વુત્તો. વિનાપિ હિ ભાવજોતનસદ્દં ભાવત્થો વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘પટસ્સ સુક્ક’’ન્તિ, તસ્મા કુસીતભાવવત્થૂનીતિ અત્થો, કોસજ્જકારણાનીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ –

‘‘કમ્મં ખો મે કત્તબ્બં ભવિસ્સતિ, કમ્મં ખો પન મે કરોન્તસ્સ કાયો કિલમિસ્સતિ, હન્દાહં નિપજ્જામીતિ સો નિપજ્જતિ, ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય, ઇદં પઠમં કુસીતવત્થુ. અહં ખો કમ્મં અકાસિં, કમ્મં ખો પન મે કરોન્તસ્સ કાયો કિલન્તો, હન્દાહં નિપજ્જામિ…પે… મગ્ગો ખો મે ગન્તબ્બો ભવિસ્સતિ, મગ્ગં ખો પન મે ગચ્છન્તસ્સ કાયો કિલમિસ્સતિ, હન્દાહં નિપજ્જામિ…પે… અહં ખો મગ્ગં અગમાસિં, મગ્ગં ખો પન મે ગચ્છન્તસ્સ કાયો કિલન્તો, હન્દાહં નિપજ્જામિ…પે… અહં ખો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો નાલત્થં લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં, તસ્સ મે કાયો કિલન્તો અકમ્મઞ્ઞો, હન્દાહં નિપજ્જામિ…પે… અહં ખો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો અલત્થં લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં, તસ્સ મે કાયો ગરુકો અકમ્મઞ્ઞો માસાચિતં મઞ્ઞે, હન્દાહં નિપજ્જામિ…પે… ઉપ્પન્નો ખો મે અયં અપ્પમત્તકો આબાધો, અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતું, હન્દાહં નિપજ્જામિ…પે… અહં ખો ગિલાના વુટ્ઠિતો અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા, તસ્સ મે કાયો દુબ્બલો અકમ્મઞ્ઞો, હન્દાહં નિપજ્જામીતિ સો નિપજ્જતિ, ન વીરિયં આરભતિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. ઇદં અટ્ઠમં કુસીતવત્થુ’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૪; અ. નિ. ૮.૮૦) –

એવમાગતાનિ ‘‘હન્દાહં નિપજ્જામી’’તિ એવં પવત્તઓસીદનાનિ ઉપરૂપરિ કોસજ્જકારણત્તા અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ નામ, તેસં પારિપૂરિયા સંવત્તતીતિ અત્થો.

સુભરો હોતિ સુપોસોતિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકેહિ ચ સુખેન ભરિતબ્બો પોસેતબ્બોતિ અત્થો. સંવરે ઠિતો હિ એકચ્ચો અત્તનોપિ સુભરો હોતિ સુપોસો, એકચ્ચો ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ. કથં? યો હિ યં કિઞ્ચિ લૂખં વા પણીતં વા લદ્ધા તુટ્ઠચિત્તોવ ભુઞ્જિત્વા વિહારં ગન્ત્વા અત્તનો કમ્મં કરોતિ, અયં અત્તનો સુભરો. યો પન પરેસમ્પિ અપ્પં વા બહું વા લૂખં વા પણીતં વા દાનં અહીળેત્વા અત્તમનો વિપ્પસન્નમુખો હુત્વા એતેસં સમ્મુખાવ પરિભુઞ્જિત્વા યાતિ, અયં ઉપટ્ઠાકાનં સુભરો. એતં દિસ્વા મનુસ્સા અતિવિય વિસ્સત્થા હોન્તિ, ‘‘અમ્હાકં ભદન્તો સુભરો, થોકથોકેનપિ તુસ્સતિ, મયમેવ નં પોસેસ્સામા’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા પોસેન્તિ. અપ્પિચ્છતન્તિ ઇચ્છાવિરહિતત્તં. એત્થ હિ બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિય, અત્થો પન નિરવસેસો. અપ્પ-સદ્દો હેત્થ અભાવત્થોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું ‘‘અપ્પાબાધતઞ્ચ સઞ્જાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨૫) વિય. તેનેવાહ ‘‘નિત્તણ્હભાવ’’ન્તિ.

તિપ્પભેદાય સન્તુટ્ઠિયાતિ યથાલાભાદિસન્તોસસામઞ્ઞેન વુત્તં, ચતૂસુ પન પચ્ચયેસુ તયો તયો સન્તોસાતિ દ્વાદસવિધો હોતિ સન્તોસો. કથં? ચીવરે યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ તિવિધો હોતિ સન્તોસો. એવં પિણ્ડપાતાદીસુ. તસ્સાયં પભેદસંવણ્ણના (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૪૪; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૬૫) – ઇધ ભિક્ખુ ચીવરં લભતિ સુન્દરં વા અસુન્દરં વા, સો તેનેવ યાપેતિ અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાલાભસન્તોસો. અથ પન પકતિદુબ્બલો વા હોતિ આબાધજરાભિભૂતો વા, ગરુચીવરં પારુપન્તો કિલમતિ, સો સભાગેન ભિક્ખુના સદ્ધિં તં પરિવત્તેત્વા લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોયેવ હોતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાબલસન્તોસો. પકતિદુબ્બલાદીનઞ્હિ ગરુચીવરાનિ ન ફાસુભાવાવહાનિ સરીરખેદાવહાનિ ચ હોન્તીતિ પયોજનવસેન અનત્રિચ્છતાદિવસેન તાનિ પરિવત્તેત્વા લહુકચીવરપરિભોગો ન સન્તોસવિરોધીતિ. અપરો પણીતપચ્ચયલાભી હોતિ, સો પટ્ટચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં મહગ્ઘચીવરં બહૂનિ વા પન ચીવરાનિ લભિત્વા ‘‘ઇદં થેરાનં ચિરપબ્બજિતાનં, ઇદં બહુસ્સુતાનં અનુરૂપં, ઇદં ગિલાનાનં, ઇદં અપ્પલાભાનં હોતૂ’’તિ દત્વા તેસં પુરાણચીવરં વા સઙ્કારકૂટાદિતો વા નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા તેહિ સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ચીવરે યથાસારુપ્પસન્તોસો. મહગ્ઘઞ્હિ ચીવરં બહૂનિ વા ચીવરાનિ લભિત્વાપિ તાનિ વિસ્સજ્જેત્વા તદઞ્ઞસ્સ ગહણં યથાસારુપ્પનયે ઠિતત્તા ન સન્તોસવિરોધીતિ.

ઇધ પન ભિક્ખુ પિણ્ડપાતં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો તેનેવ યાપેતિ અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા પિણ્ડપાતં લભતિ, યેનસ્સ પરિભુત્તેન અફાસુ હોતિ, સો સભાગસ્સ ભિક્ખુનો તં દત્વા તસ્સ હત્થતો સપ્પાયભોજનં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાબલસન્તોસો. અપરો બહું પણીતં પિણ્ડપાતં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભગિલાનાનં દત્વા તેસં વા સેસકં પિણ્ડાય વા ચરિત્વા મિસ્સકાહારં ભુઞ્જન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ પિણ્ડપાતે યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ સેનાસનં લભતિ મનાપં વા અમનાપં વા, સો તેન નેવ સોમનસ્સં, ન પટિઘં ઉપ્પાદેતિ, અન્તમસો તિણસન્થરકેનપિ યથાલદ્ધેનેવ તુસ્સતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાલાભસન્તોસો. યો પન અત્તનો પકતિવિરુદ્ધં વા બ્યાધિવિરુદ્ધં વા સેનાસનં લભતિ, યત્થસ્સ વસતો અફાસુ હોતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ સન્તકે સપ્પાયસેનાસને વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો લેણમણ્ડપકૂટાગારાદીનિ બહૂનિ પણીતસેનાસનાનિ લભતિ, સો તાનિ ચીવરાદીનિ વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભગિલાનાનં દત્વા યત્થ કત્થચિ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો. યોપિ ‘‘ઉત્તમસેનાસનં નામ પમાદટ્ઠાનં, તત્થ નિસિન્નસ્સ થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, નિદ્દાભિભૂતસ્સ પુન પટિબુજ્ઝતો પાપવિતક્કા પાતુભવન્તી’’તિ પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા તાદિસં સેનાસનં પત્તમ્પિ ન સમ્પટિચ્છતિ, સો તં પટિક્ખિપિત્વા અબ્ભોકાસરુક્ખમૂલાદીસુ વસન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમ્પિસ્સ સેનાસને યથાસારુપ્પસન્તોસો.

ઇધ પન ભિક્ખુ ભેસજ્જં લભતિ લૂખં વા પણીતં વા, સો યં લભતિ, તેનેવ તુસ્સતિ અઞ્ઞં ન પત્થેતિ, લભન્તોપિ ન ગણ્હાતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાલાભસન્તોસો. યો પન તેલેન અત્થિકો ફાણિતં લભતિ, સો તં સભાગસ્સ ભિક્ખુનો દત્વા તસ્સ હત્થતો તેલં ગહેત્વા અઞ્ઞદેવ વા પરિયેસિત્વા ભેસજ્જં કરોન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાબલસન્તોસો. અપરો મહાપુઞ્ઞો બહું તેલમધુફાણિતાદિપણીતભેસજ્જં લભતિ, સો તં ચીવરં વિય ચિરપબ્બજિતબહુસ્સુતઅપ્પલાભગિલાનાનં દત્વા તેસં આભતેન યેન કેનચિ યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતિ. યો પન એકસ્મિં ભાજને મુત્તહરીતકં ઠપેત્વા એકસ્મિં ચતુમધુરં ‘‘ગણ્હ, ભન્તે, યદિચ્છસી’’તિ વુચ્ચમાનો સચસ્સ તેસુ અઞ્ઞતરેનપિ રોગો વૂપસમ્મતિ, અથ ‘‘મુત્તહરીતકં નામ બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિત’’ન્તિ ચતુમધુરં પટિક્ખિપિત્વા મુત્તહરીતકેનેવ ભેસજ્જં કરોન્તો પરમસન્તુટ્ઠોવ હોતિ. અયમસ્સ ગિલાનપચ્ચયે યથાસારુપ્પસન્તોસો. એવં યથાલાભાદિવસેન તિપ્પભેદો સન્તોસો ચતુન્નં પચ્ચયાનં વસેન દ્વાદસવિધો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

કામવિતક્કબ્યાપાદવિતક્કવિહિંસાવિતક્કાનં વસેન અકુસલવિતક્કત્તયં. નેક્ખમ્મવિતક્કઅબ્યાપાદવિતક્કઅવિહિં સાવિતક્કાનં વસેન કુસલવિતક્કત્તયં. સબ્બકિલેસાપચયભૂતાય વિવટ્ટાયાતિ રાગાદિસબ્બકિલેસાનં અપચયહેતુભૂતાય નિબ્બાનધાતુયા. અટ્ઠવીરિયારમ્ભવત્થુપારિપૂરિયાતિ અટ્ઠન્નં વીરિયારમ્ભકારણાનં પારિપૂરિયા. યથા તથા પઠમં પવત્તઅબ્ભુસ્સહનઞ્હિ ઉપરિ વીરિયારમ્ભસ્સ કારણં હોતિ. અનુરૂપપચ્ચવેક્ખણાસહિતાનિ હિ અબ્ભુસ્સહનાનિ તમ્મૂલકાનિ વા પચ્ચવેક્ખણાનિ અટ્ઠ વીરિયારમ્ભવત્થૂનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તથા હિ –

‘‘કમ્મં ખો મે કત્તબ્બં ભવિસ્સતિ, કમ્મં ખો પન મે કરોન્તેન ન સુકરં બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાય. અહં ખો કમ્મં અકાસિં, કમ્મં ખો પનાહં કરોન્તો નાસક્ખિં બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ…પે… મગ્ગો ખો મે ગન્તબ્બો ભવિસ્સતિ, મગ્ગં ખો પન મે ગચ્છન્તેન ન સુકરં બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ…પે… અહં ખો મગ્ગં અગમાસિં, મગ્ગં ખો પનાહં ગચ્છન્તો નાસક્ખિં બુદ્ધાનં સાસનં મનસિ કાતું, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ…પે… અહં ખો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો નાલત્થં લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં, તસ્સ મે કાયો લહુકો કમ્મઞ્ઞો, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ…પે… અહં ખો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય ચરન્તો અલત્થં લૂખસ્સ વા પણીતસ્સ વા ભોજનસ્સ યાવદત્થં પારિપૂરિં, તસ્સ મે કાયો બલવા કમ્મઞ્ઞો, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ…પે… ઉપ્પન્નો ખો મે અયં અપ્પમત્તકો આબાધો, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં મે આબાધો પવડ્ઢેય્ય, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ…પે… અહં ખો ગિલાના વુટ્ઠિતો અચિરવુટ્ઠિતો ગેલઞ્ઞા, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં મે આબાધો પચ્ચુદાવત્તેય્ય, હન્દાહં વીરિયં આરભામિ અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય અસચ્છિકતસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૫; અ. નિ. ૮.૮૦) –

એવં પવત્તઅનુરૂપપચ્ચવેક્ખણાસહિતાનિ અબ્ભુસ્સહનાનિ તમ્મૂલકાનિ વા પચ્ચવેક્ખણાનિ અટ્ઠ વીરિયારમ્ભવત્થૂનિ નામ.

તદનુચ્છવિકં તદનુલોમિકન્તિ એત્થ ત-સદ્દો વક્ખમાનાપેક્ખો ચ અતીતાપેક્ખો ચ હોતીતિ આહ ‘‘યં ઇદાનિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતી’’તિઆદિ. સબ્બનામાનિ હિ વક્ખમાનવચનાનિપિ હોન્તિ પક્કન્તવચનાનિપિ. સંવરપ્પહાનપટિસંયુત્તન્તિ પઞ્ચસંવરેહિ ચેવ પઞ્ચપહાનેહિ ચ પટિસંયુત્તં. પઞ્ચવિધો હિ સંવરો સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ. પહાનમ્પિ પઞ્ચવિધં તદઙ્ગપ્પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) એવમાગતો પાતિમોક્ખસંવરો સીલસંવરો નામ, સો ચ અત્થતો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) એવમાગતા ઇન્દ્રિયારક્ખા સતિસંવરો, સા ચ અત્થતો તથાપવત્તા સતિ એવ. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૧; નેત્તિ. ૧૧) એવમાગતો ઞાણસંવરો. એત્થ હિ ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ વત્વા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ વચનતો સોતસઙ્ખાતાનં તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતઅવિજ્જાદિકિલેસાનં સમુચ્છેદકઞાણં પિદહનટ્ઠેન સંવરોતિ વુત્તં. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિએવમાગતા (મ. નિ. ૧.૨૪; મ. નિ. ૩.૧૫૯; અ. નિ. ૪.૧૧૪) અધિવાસના ખન્તિસંવરો, સા ચ અત્થતો તથાપવત્તા ખન્ધા અદોસો વા. પઞ્ઞાતિ એકે, તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬) એવમાગતં કામવિતક્કાદીનં વિનોદનવસેન પવત્તં વીરિયમેવ વીરિયસંવરો. સબ્બો ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં દુસ્સીલ્યસઙ્ખાતાનં કાયવચીદુચ્ચરિતાનં મુટ્ઠસ્સચ્ચસઙ્ખાતસ્સ પમાદસ્સ અભિજ્ઝાદીનં વા અક્ખન્તિ અઞ્ઞાણકોસજ્જાનઞ્ચ સંવરણતો પિદહનતો છાદનતો ‘‘સંવરો’’તિ વુચ્ચતિ. સંવરતીતિ સંવરો, પિદહતિ નિવારેતિ પવત્તિતું ન દેતીતિ અત્થો. પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહાનં કાયદુચ્ચરિતાદીનં તથા તથા અનુપ્પાદનમેવ હિ ઇધ સંવરણં નામ. એવં તાવ પઞ્ચવિધો સંવરો વેદિતબ્બો.

તેન તેન ગુણઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અગુણઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં. નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ હિ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો દીપાલોકેનેવ તમસ્સ નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગે ઉપ્પન્નેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાયાતિઆદિના નયેન તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અગુણઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનન્તિ વેદિતબ્બં. યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. વિક્ખમ્ભનમેવ પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિયસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં વૂપસન્તતા કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ. યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં ચાગટ્ઠેન પહાનન્તિ વુચ્ચતિ. એવમિમેહિ યથાવુત્તસંવરેહિ ચેવ પહાનેહિ ચ પટિસંયુત્તા ધમ્મદેસના ‘‘સંવરપ્પહાનપટિસંયુત્તા’’તિ વેદિતબ્બા.

અસુત્તન્તવિનિબદ્ધન્તિ સુત્તન્તેસુ અનિબદ્ધં, પાળિઅનારુળ્હન્તિ અત્થો. પકિણ્ણકધમ્મદેસના હિ સઙ્ગહં ન આરોહતિ. વુત્તમેવત્થં પકાસેન્તો આહ ‘‘પાળિવિનિમુત્ત’’ન્તિ. અથ વા અસુત્તન્તવિનિબદ્ધન્તિ સુત્તાભિધમ્મપાળિં અનારુળ્હભાવં સન્ધાય વુત્તં, પાળિવિનિમુત્તન્તિ વિનયપાળિં અનારુળ્હભાવં સન્ધાય. ઓક્કન્તિકધમ્મદેસના નામ ઞાણેન અનુપવિસિત્વા અન્તરા કથિયમાના ધમ્મદેસના, પટિક્ખિપનાધિપ્પાયા ભદ્દાલિત્થેરસદિસા. સમ્પરેતબ્બતો પેચ્ચ ગન્તબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો. તત્થ ભવં સમ્પરાયિકં. વટ્ટભયેન તજ્જેન્તોતિ ‘‘એવં દુસ્સીલા નિરયાદીસુ દુક્ખં પાપુણન્તી’’તિ તજ્જેન્તો. દીઘનિકાયપ્પમાણમ્પિ મજ્ઝિમનિકાયપ્પમાણમ્પિ ધમ્મદેસનં કરોતીતિ ‘‘તેન ખણેન તેન મુહુત્તેન કથં ભગવા તાવમહન્તં ધમ્મદેસનં કરોતી’’તિ ન વત્તબ્બં. યાવતા હિ લોકિયમહાજના એકં પદં કથેન્તિ, તાવ આનન્દત્થેરો અટ્ઠ પદાનિ કથેતિ. આનન્દત્થેરે પન એકં પદં કથેન્તેયેવ ભગવા સોળસ પદાનિ કથેતિ. ઇમિના નયેન લોકિયજનસ્સ એકપદુચ્ચારણક્ખણે ભગવા અટ્ઠવીસસતં પદાનિ કથેતિ. કસ્મા? ભગવતો હિ જિવ્હા મુદુ, દન્તાવરણં સુફુસિતં, વચનં અગળિતં, ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો, તસ્મા સચે એકો ભિક્ખુ કાયાનુપસ્સનં પુચ્છતિ, અઞ્ઞો વેદનાનુપસ્સનં, અઞ્ઞો ચિત્તાનુપસ્સનં, અઞ્ઞો ધમ્માનુપસ્સનં, ‘‘ઇમિના પુટ્ઠે અહં પુચ્છિસ્સામી’’તિ એકો એકં ન ઓલોકેતિ, એવં સન્તેપિ તેસં ભિક્ખૂનં ‘‘અયં પઠમં પુચ્છિ, અયં દુતિય’’ન્તિઆદિના પુચ્છનવારો તાદિસસ્સ પઞ્ઞવતો પઞ્ઞાયતિ સુખુમસ્સ અન્તરસ્સ લબ્ભનતો. બુદ્ધાનં પન દેસનાવારો અઞ્ઞેસં ન પઞ્ઞાયતેવ અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તે ખણે અનેકકોટિસહસ્સચિત્તપ્પવત્તિસમ્ભવતો. દળ્હધમ્મેન ધનુગ્ગહેન ખિત્તસરસ્સ વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં તાલચ્છાયં અતિક્કમનતો પુરેતરંયેવ ભગવા ચુદ્દસવિધેન કાયાનુપસ્સનં, નવવિધેન વેદનાનુપસ્સનં, સોળસવિધેન ચિત્તાનુપસ્સનં, પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં કથેતિ. તિટ્ઠન્તુ વા એતે ચત્તારો, સચે હિ અઞ્ઞે ચત્તારો સમ્મપ્પધાનેસુ, અઞ્ઞે ઇદ્ધિપાદેસુ, અઞ્ઞે પઞ્ચિન્દ્રિયેસુ, અઞ્ઞે પઞ્ચબલેસુ, અઞ્ઞે સત્તબોજ્ઝઙ્ગેસુ, અઞ્ઞે અટ્ઠમગ્ગઙ્ગેસુ પઞ્હે પુચ્છેય્યું, તમ્પિ ભગવા કથેય્ય. તિટ્ઠન્તુ વા એતે અટ્ઠ, સચે અઞ્ઞે સત્તતિંસ જના બોધિપક્ખિયેસુ પઞ્હે પુચ્છેય્યું, તમ્પિ ભગવા તાવદેવ કથેય્ય.

મૂલં નિસ્સયો પતિટ્ઠાતિ પચ્છિમં પચ્છિમં પઠમસ્સ પઠમસ્સ વેવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પતિટ્ઠાતિ સમ્પયોગવસેન ઉપનિસ્સયવસેન ચ ઓકાસભાવો. સિક્ખાસઙ્ખાતાનઞ્હિ અવસેસકુસલધમ્માનં મેથુનવિરતિસમ્પયોગવસેન વા પતિટ્ઠા સિયા ઉપનિસ્સયભાવેન વા. તેનેવાહ ‘‘મેથુનસંવરો હી’’તિઆદિ. વુત્તત્થવસેનાતિ પતિટ્ઠાઅધિગમૂપાયવસેન. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે નિદ્દિટ્ઠવિરતિચેતના તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ સિક્ખાપદન્તિ દસ્સેતુકામો આહ – ‘‘અયઞ્ચ અત્થો સિક્ખાપદવિભઙ્ગે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો’’તિ. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે હિ વિરતિઆદયો ધમ્મા નિપ્પરિયાયતો પરિયાયતો ચ ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ વુત્તા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તત્થ કતમં કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી સિક્ખાપદં? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં કામેસુમિચ્છાચારા વિરમન્તસ્સ, યા તસ્મિં સમયે કામેસુમિચ્છાચારા આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી અકિરિયા અકરણં અનજ્ઝાપત્તિ વેલાનતિક્કમો સેતુઘાતો, ઇદં વુચ્ચતિ કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી સિક્ખાપદં. અવસેસા ધમ્મા વેરમણિયા સમ્પયુત્તા.

‘‘તત્થ કતમં કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી સિક્ખાપદં? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં કામેસુમિચ્છાચારા વિરમન્તસ્સ, યા તસ્મિં સમયે ચેતના સઞ્ચેતના ચેતયિતત્તં, ઇદં વુચ્ચતિ કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી સિક્ખાપદં. અવસેસા ધમ્મા ચેતનાય સમ્પયુત્તા.

‘‘તત્થ કતમં કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી સિક્ખાપદં? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં કામેસુમિચ્છાચારા વિરમન્તસ્સ, યો તસ્મિં સમયે ફસ્સો…પે… પગ્ગાહો અવિક્ખેપો, ઇદં વુચ્ચતિ કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી સિક્ખાપદ’’ન્તિ (વિભ. ૭૦૬).

એત્થ હિ યસ્મા ન કેવલં વિરતિયેવ સિક્ખાપદં, ચેતનાપિ સિક્ખાપદમેવ, તસ્મા તં દસ્સેતું દુતિયનયો વુત્તો. યસ્મા ચ ન કેવલં એતેયેવ દ્વે ધમ્મા સિક્ખાપદં, ચેતનાસમ્પયુત્તા પન પરોપણ્ણાસ ધમ્માપિ સિક્ખિતબ્બકોટ્ઠાસતો સિક્ખાપદમેવ, તસ્મા તતિયનયો દસ્સિતો. દુવિધઞ્હિ સિક્ખાપદં નિપ્પરિયાયસિક્ખાપદં પરિયાયસિક્ખાપદન્તિ. તત્થ વિરતિ નિપ્પરિયાયસિક્ખાપદં. સા હિ ‘‘પાણાતિપાતા વેરમણી’’તિ પાળિયં આગતા, નો ચેતના. વિરમન્તો ચ તાય એવ તતો તતો વિરમતિ, ન ચેતનાય, ચેતનમ્પિ પન આહરિત્વા દસ્સેતિ, તથા સેસચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મે. તસ્મા ચેતના ચેવ અવસેસસમ્પયુત્તધમ્મા ચ પરિયાયસિક્ખાપદન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ન કેવલં ઇધ વિરતિઆદયો ધમ્માવ સિક્ખાપદં, અથ ખો તદત્થજોતિકા પઞ્ઞત્તિપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. ‘‘યો તત્થ નામકાયો પદકાયોતિ ઇદં મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. નામકાયોતિ નામસમૂહો નામપણ્ણત્તિયેવ. પદનિરુત્તિબ્યઞ્જનાનિ નામવેવચનાનેવ ‘‘નામં નામકમ્મં નામનિરુત્તી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૫) વિય. સિક્ખાકોટ્ઠાસોતિ વિરતિઆદયોવ વુત્તા, તદત્થજોતકં વચનમ્પિ સિક્ખાપદન્તિ ઇદમ્પિ એત્થ લબ્ભતેવ.

અત્થવસેતિ વુદ્ધિવિસેસે આનિસંસવિસેસે. તેસં પન સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકારણત્તા આહ ‘‘દસ કારણવસે’’તિ, દસ કારણવિસેસેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘હિતવિસેસે’’તિ. અત્થોયેવ વા અત્થવસો, દસ અત્થે દસ કારણાનીતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા અત્થો ફલં તદધીનવુત્તિતાય વસો એતસ્સાતિ અત્થવસો, હેતૂતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સુટ્ઠુ દેવાતિ ઇદં રાજન્તેપુરપ્પવેસનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૪૯૪ આદયો) વુત્તં. ‘‘યે મમ સોતબ્બં સદ્દહાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તેસં તં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘યો ચ તથાગતસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છતિ, તસ્સ તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતી’’તિ વુત્તં. અસમ્પટિચ્છને આદીનવન્તિ ભદ્દાલિસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૩૪ આદયો) વિય અસમ્પટિચ્છને આદીનવં દસ્સેત્વા. સુખવિહારાભાવે સહજીવમાનસ્સ અભાવતો સહજીવિતાપિ સુખવિહારોવ વુત્તો. સુખવિહારો નામ ચતુન્નં ઇરિયાપથવિહારાનં ફાસુતા.

મઙ્કુતન્તિ નિત્તેજભાવં. ધમ્મેનાતિઆદીસુ ધમ્મોતિ ભૂતં વત્થુ. વિનયોતિ ચોદના ચેવ સારણા ચ. સત્થુસાસનન્તિ ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસ્સાવનસમ્પદા ચ. પિયસીલાનન્તિ સિક્ખાકામાનં. તેસઞ્હિ સીલં પિયં હોતિ. તેનેવાહ ‘‘સિક્ખત્તયપારિપૂરિયા ઘટમાના’’તિ. સન્દિટ્ઠમાનાતિ સંસયં આપજ્જમાના. ઉબ્બાળ્હા હોન્તીતિ પીળિતા હોન્તિ. સઙ્ઘકમ્માનીતિ સતિપિ ઉપોસથપવારણાનં સઙ્ઘકમ્મભાવે ગોબલિબદ્દઞાયેન ઉપોસથં પવારણઞ્ચ ઠપેત્વા ઉપસમ્પદાદિસેસસઙ્ઘકમ્માનં ગહણં વેદિતબ્બં. સમગ્ગાનં ભાવો સામગ્ગી.

‘‘ન વો અહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમકં કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા. ઇધ પન પરૂપવાદવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા ચ નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા આસવાતિ આહ – ‘‘અસંવરે ઠિતેન તસ્મિંયેવ અત્તભાવે પત્તબ્બા’’તિઆદિ. યદિ હિ ભગવા સિક્ખાપદં ન પઞ્ઞપેય્ય, તતો અસદ્ધમ્મપટિસેવનઅદિન્નાદાનપાણાતિપાતાદિહેતુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું પરૂપવાદાદયો દિટ્ઠધમ્મિકા નાનપ્પકારા અનત્થા, યે ચ તંનિમિત્તમેવ નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણાદિવસેન મહાદુક્ખાનુભવનનાનપ્પકારા અનત્થા, તે સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો, તત્થ ભવા દિટ્ઠધમ્મિકા. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મિંયેવ અત્તભાવે પત્તબ્બા’’તિ. સમ્મુખા ગરહણં અકિત્તિ, પરમ્મુખા ગરહણં અયસો. અથ વા સમ્મુખા પરમ્મુખા ચ ગરહણં અકિત્તિ, પરિવારહાનિ અયસોતિ વેદિતબ્બં. આગમનમગ્ગથકનાયાતિ આગમનદ્વારપિદહનત્થાય. સમ્પરેતબ્બતો પેચ્ચ ગન્તબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકોતિ આહ ‘‘સમ્પરાયે નરકાદીસૂ’’તિ. મેથુનાદીનિ રજ્જનટ્ઠાનાનિ, પાણાતિપાતાદીનિ દુસ્સનટ્ઠાનાનિ.

ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ નામ વત્તક્ખન્ધકે વુત્તાનિ આગન્તુકવત્તં આવાસિકગમિકઅનુમોદનભત્તગ્ગપિણ્ડચારિકઆરઞ્ઞિકસેનાસનજન્તાઘરવચ્ચકુટિઉપજ્ઝાયસદ્ધિવિહારિકઆચરિયઅન્તેવાસિકવત્તન્તિ ઇમાનિ ચુદ્દસ વત્તાનિ. તતો અઞ્ઞાનિ પન કદાચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલેયેવ ચરિતબ્બાનિ દ્વેઅસીતિ મહાવત્તાનિ, ન સબ્બાસુ અવત્થાસુ ચરિતબ્બાનિ, તસ્મા ચુદ્દસખન્ધકવત્તેસુ અગણિતાનિ, તાનિ પન ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ (ચૂળવ. ૭૫ આદયો) આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં…પે… ન છમાયં ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૭૬) વુત્તાવસાનાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકવુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં, મૂલાયપટિકસ્સનારહેન, માનત્તારહેન, માનત્તચારિકેન, અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૮૨) વુત્તવત્તાનિ પકતત્તચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણિતાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિ વત્તાનિ, ઉક્ખેપનીયકમ્મકતવત્તેસુ વુત્તં ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં…પે… નહાને પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૭૫) ઇદં અભિવાદનાદીનં અસાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસેતબ્બો’’તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૫૧) દસાતિ એવમેતાનિ દ્વાસીતિ વત્તાનિ. એતેસ્વેવ પન કાનિચિ તજ્જનીયકમ્માદિવત્તાઆનિ, કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાસીતિ એવ, અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથાપદેસે અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતીતિ ‘‘અસીતિ ખન્ધકવત્તાની’’તિ વુત્તં.

સંવરવિનયોતિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધોપિ સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો સંવરો, વિનયનતો વિનયોતિ વુચ્ચતિ. પહાનવિનયોતિ તદઙ્ગપ્પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધમ્પિ પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા પહાનવિનયોતિ વુચ્ચતિ. સમથવિનયોતિ સત્ત અધિકરણસમથા. પઞ્ઞત્તિવિનયોતિ સિક્ખાપદમેવ. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હિ વિજ્જમાનાય એવ સિક્ખાપદસમ્ભવતો પઞ્ઞત્તિવિનયોપિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અનુગ્ગહિતો હોતિ.

ઇદાનિ –

‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘફાસુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, યં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, તં પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, યં પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, તં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, યં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, તં સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, યં સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, તં અપ્પસન્નાનં પસાદાય, યં અપ્પસન્નાનં પસાદાય, તં પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, યં પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, તં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, યં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, તં વિનયાનુગ્ગહાય.

‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં અપ્પસન્નાનં પસાદાય, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં વિનયાનુગ્ગહાય.

‘‘યં સઙ્ઘફાસુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં અપ્પસન્નાનં પસાદાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, યં સઙ્ઘફાસુ, તં વિનયાનુગ્ગહાય, યં સઙ્ઘફાસુ, તં સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય.

‘‘યં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય…પે… યં પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય…પે… યં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય…પે… યં સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય…પે… યં અપ્પસન્નાનં પસાદાય…પે… યં પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય…પે… યં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા…પે… યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સઙ્ઘફાસુતાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં અપ્પસન્નાનં પસાદાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા (પરિ. ૩૩૪).

‘‘અત્થસતં ધમ્મસતં, દ્વે ચ નિરુત્તિસતાનિ;

ચત્તારિ ઞાણસતાનિ, અત્થવસે પકરણે’’તિ (પરિ. ૩૩૪) –

યં વુત્તં પરિવારે, તં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘફાસુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિ ઇમિના અનુક્કમેન યં વુત્તં, તં સન્ધાય આસન્નાસન્નપદાનં ઉપરૂપરિપદેહિ સદ્ધિં યોજિતત્તા સઙ્ખલિકબન્ધનસદિસત્તા ‘‘સઙ્ખલિકનય’’ન્તિ વુત્તં. સઙ્ખલિકનયં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિ એવમાદિના દસસુ પદેસુ એકમેકં પદં તદવસેસેહિ નવનવપદેહિ યોજેત્વા યં વુત્તં, તં સન્ધાય ‘‘એકેકપદમૂલિકં દસક્ખત્તું યોજનં કત્વા’’તિ વુત્તં.

અત્થસતન્તિઆદીસુ સઙ્ખલિકનયે તાવ પુરિમપુરિમપદાનં વસેન ધમ્મસતં વેદિતબ્બં, પચ્છિમપચ્છિમાનં વસેન અત્થસતં દટ્ઠબ્બં. કથં? કિઞ્ચાપિ પરિવારે ‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસૂ’’તિઆદિના સઙ્ખલિકનયે ખણ્ડચક્કમેવ વુત્તં, તથાપિ તેનેવ નયેન બદ્ધચક્કસ્સપિ નયો દિન્નો, તસ્મા ‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસૂ’’તિઆદિં વત્વા ‘‘યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સઙ્ઘસુટ્ઠૂ’’તિ યોજેત્વા બદ્ધચક્કં કાતબ્બં. એવં ‘‘યં સઙ્ઘફાસુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિઆદિં વત્વાપિ ‘‘યં વિનયાનુગ્ગહાય, તં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસૂ’’તિ યોજેત્વા બદ્ધચક્કં કાતબ્બં. ઇમિના અનુક્કમેન સેસપદેસુપિ યોજિતેસુ સઙ્ખલિકનયેન દસ બદ્ધચક્કાનિ હોન્તિ. તેસુ એકેકસ્મિં ચક્કે પુરિમપુરિમપદાનં વસેન દસ દસ ધમ્મા, પચ્છિમપચ્છિમપદાનં વસેન દસ દસ અત્થાતિ સઙ્ખલિકનયે અત્થસતં ધમ્મસતઞ્ચ સમ્પજ્જતિ. એકમૂલકનયે પન ‘‘યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં સઙ્ઘફાસુ, યં સઙ્ઘસુટ્ઠુ, તં દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિ એવમાદિના એકમેવ પદં સેસેહિ નવહિ પદેહિ યોજિતન્તિ પુરિમપદસ્સ એકત્તા એકમેવ ધમ્મપદં નવેવ અત્થપદાનિ હોન્તિ, તસ્મા એકમૂલકનયે દસસુ પદેસુ એકમેકં મૂલં કત્વા દસક્ખત્તું યોજનાય કતાય ધમ્મપદાનં વસેન ધમ્મપદાનિ દસ, અત્થપદાનિ નવુતીતિ અત્થસતં ધમ્મસતઞ્ચ ન સમ્પજ્જતિ, તસ્મા એકમૂલકનયે સઙ્ખલિકનયે વુત્તનયેન અત્થસતં ધમ્મસતઞ્ચ અગ્ગહેત્વા યં તત્થ દસધમ્મપદાનં નવુતિઅત્થપદાનઞ્ચ વસેન પદસતં વુત્તં, તં સબ્બં ધમ્મસતન્તિ ગહેત્વા તદત્થજોતનવસેન અટ્ઠકથાયં વુત્તાનિ સઙ્ઘસુટ્ઠુભાવાદીનિ અત્થપદાનિ અત્થસતન્તિ એવં ગહિતે અત્થસતં ધમ્મસતઞ્ચ સમ્પજ્જતિ. એવં તાવ અત્થસતં ધમ્મસતઞ્ચ વેદિતબ્બં. દ્વે ચ નિરુત્તિસતાનીતિ એત્થ પન અત્થજોતિકાનં નિરુત્તીનં વસેન નિરુત્તિસતં, ધમ્મભૂતાનં નિરુત્તીનં વસેન નિરુત્તિસતન્તિ દ્વે નિરુત્તિસતાનિ ચ વેદિતબ્બાનિ. ચત્તારિ ઞાણસતાનીતિ અત્થસતે ઞાણસતં, ધમ્મસતે ઞાણસતં, દ્વીસુ નિરુત્તિસતેસુ દ્વે ઞાણસતાનીતિ ચત્તારિ ઞાણસતાનિ.

એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવેતિ એત્થ ચ-સદ્દો ભિન્નક્કમેન યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘ઉદ્દિસેય્યાથ ચા’’તિ. કથં પનેત્થ ‘‘ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ વુત્તે પરિયાપુણેય્યાથાતિઆદિ અત્થસમ્ભવોતિ આહ ‘‘અતિરેકાનયનત્થો હિ એત્થ ચ-સદ્દો’’તિ. વુત્તત્થતો અતિરેકસ્સ અત્થસ્સ આનયનં અતિરેકાનયનં, સો અત્થો એતસ્સાતિ અતિરેકાનયનત્થો, અવુત્તસમુચ્ચયત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અસંવાસો’’તિ વુત્તત્તા ‘‘દળ્હં કત્વા’’તિ વુત્તં.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

પઠમપઞ્ઞત્તિકથા નિટ્ઠિતા.

સુદિન્નભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મક્કટિવત્થુકથાવણ્ણના

૪૦. અનુત્તાનપદવણ્ણનાતિ ઉત્તાનં વુચ્ચતિ પાકટં, તપ્પટિપક્ખેન અનુત્તાનં અપાકટં અપ્પચુરં દુવિઞ્ઞેય્યઞ્ચ, અનુત્તાનાનં પદાનં વણ્ણના અનુત્તાનપદવણ્ણના. ઉત્તાનપદવણ્ણનાય પયોજનાભાવતો અનુત્તાનગ્ગહણં. પચુરપટિસેવનો હોતીતિ બહુલપટિસેવનો હોતિ, દિવસે દિવસે નિરન્તરં પટિસેવતીતિ અત્થો. પચુરત્થે હિ વત્તમાનવચનન્તિ સબ્બદા પટિસેવનાભાવેપિ ‘‘ઇહ મલ્લા યુજ્ઝન્તી’’તિઆદીસુ વિય બાહુલ્લવુત્તિં ઉપાદાય વત્તમાનવચનં. આહિણ્ડન્તાતિ વિચરન્તા. અઞ્ઞેસુપીતિ અઞ્ઞેસુપિ ભિક્ખૂસુ.

૪૧. સહોડ્ઢગ્ગહિતોતિ સહ ભણ્ડેન ગહિતો. અત્તનો મિચ્છાગાહેન લેસઓડ્ડનેન વા પરિપુણ્ણત્થમ્પિ પઠમપઞ્ઞત્તિં અઞ્ઞથા કરોન્તો ‘‘તઞ્ચ ખો મનુસ્સિત્થિયા, નો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ આહ. દસ્સનન્તિ સાનુરાગદસ્સનં. ગહણન્તિ અનુરાગવસેનેવ હત્થેન ગહણં. આમસનં અત્તનો સરીરેન તસ્સા સરીરસ્સ ઉપરિ આમસનમત્તં, ફુસનં તતો દળ્હતરં કત્વા સંફુસનં, ઘટ્ટનં તતોપિ દળ્હતરં કત્વા સરીરેન સરીરસ્સ ઘટ્ટનં. તં સબ્બમ્પીતિ દસ્સનાદિ સબ્બમ્પિ.

૪૨. દળ્હતરં સિક્ખાપદમકાસીતિ ઇમસ્મિં અધિકારે અનુપઞ્ઞત્તિયા સિક્ખાપદસ્સ દળ્હીકરણં સિથિલકરણઞ્ચ પસઙ્ગતો આપન્નં વિભજિત્વા દસ્સેતુકામો ‘‘દુવિધઞ્હિ સિક્ખાપદ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્સ સચિત્તકસ્સ સિક્ખાપદસ્સ ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં. યસ્સ સચિત્તકાચિત્તકપક્ખસહિતસ્સ અચિત્તકસ્સ ચ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તમ્પિ સુરાપાનાદિ લોકવજ્જન્તિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેતું ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ હિ ઇદં વચનં અચિત્તકં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ એકંસતો સચિત્તકસ્સ ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વિસેસને પયોજનં અત્થિ. સચિત્તકપક્ખેતિ ચ વત્થુવીતિક્કમવિજાનનચિત્તેન ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ ગહેતબ્બં, ન પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તેન. યદિ હિ ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તેનપિ યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ, તમ્પિ લોકવજ્જન્તિ વદેય્ય, સબ્બેસં પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદાનમ્પિ લોકવજ્જતા આપજ્જેય્ય પણ્ણત્તિવજ્જાનમ્પિ ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ જાનિત્વા વીતિક્કમે અકુસલચિત્તસ્સેવ સમ્ભવતો. ન હિ ભગવતો આણં જાનિત્વા મદ્દન્તસ્સ કુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ અનાદરિયવસેન પટિઘચિત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો.

અપિચેત્થ ‘‘સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવા’’તિ વચનતો અચિત્તકસ્સ વત્થુઅજાનનવસેન અચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવાતિ અયં નિયમો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ અચિત્તકસ્સ અચિત્તકપક્ખેપિ ચિત્તં અકુસલમેવ સિયા, ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ ઇદં વિસેસનં નિરત્થકં સિયા. ‘‘યસ્સ ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જ’’ન્તિ એત્તકે વુત્તે સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ ગન્ધવણ્ણકાદિભાવં અજાનિત્વા તાનિ લિમ્પન્તીનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ વિનાપિ અકુસલચિત્તેન આપત્તિસમ્ભવતો એકન્તાકુસલં સચિત્તકસિક્ખાપદં ઠપેત્વા સુરાપાનાદિઅચિત્તકસિક્ખાપદાનં લોકવજ્જતા ન સિયાતિ તેસમ્પિ સઙ્ગણ્હત્થં ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. તેનેવ ચૂળગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં ‘‘એતં સત્તં મારેસ્સામીતિ તસ્મિંયેવ પદેસે નિપન્નં અઞ્ઞં મારેન્તસ્સ પાણસામઞ્ઞસ્સ અત્થિતાય યથા પાણાતિપાતો હોતિ, એવં એતં મજ્જં પિવિસ્સામીતિ અઞ્ઞં મજ્જં પિવન્તસ્સ મજ્જસામઞ્ઞસ્સ અત્થિતાય અકુસલમેવ હોતિ. યથા પન કટ્ઠસઞ્ઞાય સપ્પં ઘાતેન્તસ્સ પાણાતિપાતો ન હોતિ, એવં નાળિકેરપાનસઞ્ઞાય મજ્જં પિવન્તસ્સ અકુસલં ન હોતી’’તિ.

કેચિ પન વદન્તિ ‘‘સામણેરસ્સ સુરાતિ અજાનિત્વા પિવન્તસ્સ પારાજિકો નત્થિ, અકુસલં પન હોતી’’તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ‘‘ભિક્ખુનો અજાનિત્વાપિ બીજતો પટ્ઠાય મજ્જં પિવન્તસ્સ પાચિત્તિયં, સામણેરો જાનિત્વા પિવન્તો સીલભેદં આપજ્જતિ, ન અજાનિત્વા’’તિ એત્તકમેવ હિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, ‘‘અકુસલં પન હોતી’’તિ ન વુત્તન્તિ. અપરમ્પિ વદન્તિ ‘‘અજાનિત્વા પિવન્તસ્સપિ સોતાપન્નસ્સ મુખં સુરા ન પવિસતિ કમ્મપથપ્પત્તઅકુસલચિત્તેનેવ પાતબ્બતો’’તિ, તમ્પિ ન સુન્દરં. બોધિસત્તે કુચ્છિગતે બોધિસત્તમાતુ સીલં વિય હિ ઇદમ્પિ અરિયસાવકાનં ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવ દીઘનિકાયે કૂટદન્તસુત્તટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૫૨) વુત્તં –

‘‘ભવન્તરેપિ હિ અરિયસાવકો જીવિતહેતુપિ નેવ પાણં હનતિ, ન સુરં પિવતિ. સચેપિસ્સ સુરઞ્ચ ખીરઞ્ચ મિસ્સેત્વા મુખે પક્ખિપન્તિ, ખીરમેવ પવિસતિ, ન સુરા. યથા કિં? યથા કોઞ્ચસકુણાનં ખીરમિસ્સકે ઉદકે ખીરમેવ પવિસતિ, ન ઉદકં. ઇદં યોનિસિદ્ધન્તિ ચે? ઇદમ્પિ ધમ્મતાસિદ્ધન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

યદિ એવં સુરાપાનસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૨૯) ‘‘વત્થુઅજાનનતાય ચેત્થ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા, અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતા’’તિ કસ્મા વુત્તં? નાયં દોસો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સચિત્તકપક્ખે અકુસલચિત્તેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જતાતિ. ઇમિનાયેવ હિ અધિપ્પાયેન અઞ્ઞેસુપિ લોકવજ્જેસુ અચિત્તકસિક્ખાપદેસુ અકુસલચિત્તતાયેવ વુત્તા, ન પન સચિત્તકતા. તેનેવ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૨૨૭) વુત્તં –

‘‘ગિરગ્ગસમજ્જં ચિત્તાગારસિક્ખાપદં સઙ્ઘાણિ ઇત્થાલઙ્કારો ગન્ધકવણ્ણકો વાસિતકપિઞ્ઞાકો ભિક્ખુનીઆદીહિ ઉમ્મદ્દનપરિમદ્દનાતિ ઇમાનિ દસ સિક્ખાપદાનિ અચિત્તકાનિ લોકવજ્જાનિ અકુસલચિત્તાની’’તિ,

અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – વિનાપિ ચિત્તેન આપજ્જિતબ્બત્તા અચિત્તકાનિ, ચિત્તે પન સતિ અકુસલેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તા લોકવજ્જાનિ ચેવ અકુસલચિત્તાનિ ચાતિ. તસ્મા ભિક્ખુવિભઙ્ગે આગતાનિ સુરાપાનઉય્યુત્તઉય્યોધિકસિક્ખાપદાનિ તીણિ, ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે આગતાનિ ગિરગ્ગસમજ્જાદીનિ દસાતિ ઇમેસં તેરસન્નં અચિત્તકસિક્ખાપદાનં લોકવજ્જતાદસ્સનત્થં ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ ઇદં વિસેસનં કતન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. યસ્મા પન પણ્ણત્તિવજ્જસ્સ વત્થુવીતિક્કમવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં સિયા કુસલં, સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકતં, તસ્મા તસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવાતિ અયં નિયમો નત્થીતિ સેસં પણ્ણત્તિવજ્જન્તિ વુત્તં.

રુન્ધન્તીતિ વીતિક્કમં રુન્ધન્તી. દ્વારં પિદહન્તીતિ વીતિક્કમલેસસ્સ દ્વારં પિદહન્તી. સોતં પચ્છિન્દમાનાતિ ઉપરૂપરિ વીતિક્કમસોતં પચ્છિન્દમાના. અથ વા રુન્ધન્તીતિ અનાપત્તિલેસં રુન્ધન્તી. દ્વારં પિદહન્તીતિ અનાપત્તિલેસસ્સ દ્વારં પિદહન્તી. સોતં પચ્છિન્દમાનાતિ અનાપત્તિસોતં પચ્છિન્દમાના, આપત્તિમેવ કુરુમાનાતિ વુત્તં હોતિ. નનુ ચ લોકવજ્જે કાચિ અનુપઞ્ઞત્તિ ઉપ્પજ્જમાના સિથિલં કરોન્તી ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ‘‘લોકવજ્જે અનુપઞ્ઞત્તિ ઉપ્પજ્જમાના…પે… ગાળ્હતરં કરોન્તી ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર અધિમાના અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિઆદિ. ‘‘અઞ્ઞત્ર અધિમાના’’તિ ઇમિસ્સા અનુપઞ્ઞત્તિયા ‘‘વીતિક્કમાભાવા’’તિ કારણં વુત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ ઇમિસ્સા ‘‘અબ્બોહારિકત્તા’’તિ કારણં વુત્તં. તત્થ વીતિક્કમાભાવાતિ પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતોતિઆદિવીતિક્કમાભાવા. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે હિ ‘‘પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિ (મહાવ. ૧૨૯) વચનતો વિસંવાદનાધિપ્પાયેન મુસા ભણન્તો પારાજિકો હોતિ. અયં પન અધિમાનેન અધિગતસઞ્ઞી હુત્વા ઉલ્લપતિ, ન સિક્ખાપદં વીતિક્કમિતુકામો, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞત્ર અધિમાના’’તિ અયં અનુપઞ્ઞત્તિ ઉપ્પજ્જમાના વીતિક્કમાભાવા અનાપત્તિકરા જાતા. અબ્બોહારિકત્તાતિ સુપિનન્તે વિજ્જમાનાયપિ ચેતનાય વીતિક્કમિચ્છાય ચ અબ્બોહારિકત્તા. કિઞ્ચાપિ હિ સુપિનન્તે મોચનસ્સાદચેતના સંવિજ્જતિ, કદાચિ ઉપક્કમનમ્પિ હોતિ, તથાપિ થિનમિદ્ધેન અભિભૂતત્તા તં ચિત્તં અબ્બોહારિકં, ચિત્તસ્સ અબ્બોહારિકત્તા ઉપક્કમકિરિયાસંવત્તનિકાપિ ચેતના અબ્બોહારિકા. તેનેવ ‘‘અત્થેસા ભિક્ખવે ચેતના, સા ચ ખો અબ્બોહારિકા’’તિ (પારા. ૨૩૫) ભગવતા વુત્તા, તસ્મા ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ અયં અનુપઞ્ઞત્તિ અબ્બોહારિકત્તા અનાપત્તિકરા જાતા.

અકતે વીતિક્કમેતિ ‘‘કુક્કુચ્ચાયન્તા ન ભુઞ્જિંસૂ’’તિઆદીસુ વિય વીતિક્કમે અકતે. સિથિલં કરોન્તીતિ પઠમં સામઞ્ઞતો બદ્ધસિક્ખાપદં મોચેત્વા અત્તનો અત્તનો વિસયે અનાપત્તિકરણવસેન સિથિલં કરોન્તી. દ્વારં દદમાનાતિ અનાપત્તિયા દ્વારં દદમાના. તેનેવાહ ‘‘અપરાપરમ્પિ અનાપત્તિં કુરુમાના’’તિ. નનુ ચ સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદે ‘‘અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપી’’તિ અનુપઞ્ઞત્તિ ઉપ્પજ્જમાના આપત્તિમેવ કરોન્તી ઉપ્પન્ના, અથ કસ્મા ‘‘અનાપત્તિં કુરુમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અન્તમસો તઙ્ખણિકાયપી’’તિઆદિ. ઉદાયિના ભિક્ખુના તઙ્ખણિકાય સઞ્ચરિત્તં આપન્નવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘કતે વીતિક્કમે’’તિ વુત્તં. પઞ્ઞત્તિગતિકાવ હોતીતિ મૂલપઞ્ઞત્તિયંયેવ અન્તોગધા હોતિ.

મક્કટિવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સન્થતભાણવારો

વજ્જિપુત્તકવત્થુવણ્ણના

૪૩. વેસાલી નિવાસો એતેસન્તિ વેસાલિકાતિ આહ ‘‘વેસાલિવાસિનો’’તિ. વજ્જીસુ જનપદે વસન્તા વજ્જિનો, વજ્જીનં પુત્તકા વજ્જિપુત્તકાતિ આહ ‘‘વજ્જિરટ્ઠે વેસાલિયં કુલાનં પુત્તા’’તિ. ઞાતીનં બ્યસનન્તિ ઞાતીનં વિનાસો. સો પન ઞાતીનં વિનાસો રાજદણ્ડાદિકારણેન હોતીતિ આહ ‘‘રાજદણ્ડબ્યાધિમરણવિપ્પવાસનિમિત્તેના’’તિ. ભોગાનં બ્યસનં વિનાસો ભોગબ્યસનં. તઞ્ચ હિરઞ્ઞસુવણ્ણદાસિદાસાદીનં ઉપભોગપરિભોગવત્થૂનં રાજદણ્ડાદિના વિનાસોતિ આહ ‘‘એસ નયો દુતિયપદેપી’’તિ. ન બુદ્ધં ગરહામાતિ ‘‘અસબ્બઞ્ઞુ બુદ્ધો’’તિઆદિના બુદ્ધં ન ગરહામ. ન ધમ્મગરહિનોતિ ‘‘અનિય્યાનિકો ધમ્મો’’તિઆદિના ધમ્મં ન ગરહામ. ન સઙ્ઘગરહિનોતિ ‘‘દુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિઆદિના સઙ્ઘં ન ગરહામ. અટ્ઠતિંસારમ્મણેસૂતિ દસ કસિણા દસ અસુભા દસાનુસ્સતિયો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા ચત્તારો આરુપ્પા ચતુધાતુવવત્થાનં આહારે પટિકૂલસઞ્ઞાતિ ઇમેસુ ચત્તાલીસકમ્મટ્ઠાનેસુ પાળિયં અનાગતત્તા આલોકાકાસકસિણદ્વયં ઠપેત્વા અવસેસાનિ ગહેત્વા વુત્તં. વિભત્તા કુસલા ધમ્માતિ ‘‘ઇમસ્મિં આરમ્મણે ઇદં હોતી’’તિ એવં વિભત્તા ઉપચારજ્ઝાનેન સદ્ધિં પઠમજ્ઝાનાદયો મહગ્ગતકુસલા ધમ્મા. તેવ ધમ્મેતિ તે એવ કુસલે ધમ્મે. મજ્ઝિમયામો ભિક્ખૂનં નિદ્દાકિલમથવિનોદનોકાસત્તા ન ગહિતોતિ આહ ‘‘પઠમયામઞ્ચ પચ્છિમયામઞ્ચા’’તિ. સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતીતિ બોધિ, અરહત્તમગ્ગઞાણં. ઉપકારકત્તેન તસ્સ પક્ખે ભવા બોધિપક્ખિયાતિ આહ ‘‘બોધિસ્સ પક્ખે ભવાનં, અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સ ઉપકારકાન’’ન્તિ. ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ઇમે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા. ‘‘ગિહિપલિબોધં આવાસપલિબોધઞ્ચ પહાયા’’તિ ઇમેસંયેવ દ્વિન્નં પલિબોધાનં ઉપચ્છેદસ્સ સુદુક્કરભાવતો વુત્તં. યુત્તપયુત્તાતિ સમ્મદેવ યુત્તા.

આસયન્તિ અજ્ઝાસયં. સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ભિક્ખુભાવે ઠત્વા પટિસેવિતમેથુનાનં તેસં વજ્જિપુત્તકાનં ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો ભગવા ‘‘પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ એવં પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં સમૂહનતિ નામાતિ આહ – ‘‘યદિ હિ ભગવા…પે… પઞ્ઞત્તં સમૂહનેય્યા’’તિ. ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તત્તા પન સિક્ખં પચ્ચક્ખાય પટિસેવિતમેથુનસ્સ ઉપસમ્પદં અનુજાનન્તો ન સમૂહનતિ નામ. ન હિ સો ભિક્ખુ હુત્વા પટિસેવતિ. ‘‘સો આગતો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ વચનતો સામણેરભૂમિ અનુઞ્ઞાતાતિ આહ ‘‘સામણેરભૂમિયં પન ઠિતો’’તિઆદિ. ઉત્તમત્થન્તિ અરહત્તં નિબ્બાનમેવ વા.

વજ્જિપુત્તકવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુબ્બિધવિનયકથાવણ્ણના

૪૫. નીહરિત્વાતિ સાસનતો નીહરિત્વા. તથા હિ ‘‘પઞ્ચહુપાલિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં ન જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં ન જાનાતી’’તિ (પરિ. ૪૪૨) એવમાદિપરિયત્તિસાસનતો સુત્તં સુત્તાનુલોમઞ્ચ નીહરિત્વા પકાસેસું, ‘‘અનાપત્તિ એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહો પરિપુચ્છાતિ ગણ્હાતી’’તિ એવમાદિપરિયત્તિસાસનતો આચરિયવાદં નીહરિત્વા પકાસેસું, ભારુકચ્છકવત્થુસ્મિં (પારા. ૭૮) ‘‘આયસ્મા ઉપાલિ એવમાહ અનાપત્તિ આવુસો સુપિનન્તેના’’તિ એવમાદિપરિયત્તિસાસનતો એવ અત્તનોમતિં નીહરિત્વા પકાસેસું. તાય હિ અત્તનોમતિયા થેરો એતદગ્ગટ્ઠાનં લભિ.

વુત્તન્તિ નાગસેનત્થેરેન વુત્તં. પજ્જતે અનેન અત્થોતિ પદં, ભગવતા કણ્ઠાદિવણ્ણપ્પવત્તિટ્ઠાનં આહચ્ચ વિસેસેત્વા ભાસિતં પદં આહચ્ચપદં, ભગવતોયેવ વચનં. તેનાહ ‘‘આહચ્ચપદન્તિ સુત્તં અધિપ્પેત’’ન્તિ. ‘‘ઇદં કપ્પતિ, ઇદં ન કપ્પતી’’તિ એવં અવિસેસેત્વા ‘‘યં, ભિક્ખવે, મયા ‘ઇદં ન કપ્પતી’તિ અપ્પટિક્ખિત્તં, તઞ્ચે અકપ્પિયં અનુલોમેતિ, કપ્પિયં પટિબાહતિ, તં વો ન કપ્પતી’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૦૫) વુત્તં સામઞ્ઞલક્ખણં ઇધ ‘‘રસો’’તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘રસોતિ સુત્તાનુલોમ’’ન્તિ. ધમ્મસઙ્ગાહકપ્પભુતિઆચરિયપરમ્પરતો આનીતા અટ્ઠકથાતન્તિ ઇધ ‘‘આચરિયવંસો’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘આચરિયવંસોતિ આચરિયવાદો’’તિ.

ઇધ વિનયવિનિચ્છયસ્સ અધિકતત્તા તદનુચ્છવિકમેવ સુત્તં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સુત્તં નામ સકલે વિનયપિટકે પાળી’’તિ. મહાપદેસાતિ મહાઓકાસા, મહન્તાનિ વિનયસ્સ પતિટ્ઠાપનટ્ઠાનાનિ યેસુ પતિટ્ઠાપિતો વિનયો વિનિચ્છયતિ અસન્દેહતો. મહન્તાનિ વા કારણાનિ મહાપદેસા, મહન્તાનિ વિનયવિનિચ્છયકારણાનીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અત્થતો પન ‘યં, ભિક્ખવે’તિઆદિના વુત્તા સાધિપ્પાયા પાળિયેવ મહાપદેસા’’તિ વદન્તિ. તેનેવાહ ‘‘યે ભગવતા એવં વુત્તા’’તિઆદિ. ઇમે ચ મહાપદેસા ખન્ધકે આગતા, તસ્મા તેસં વિનિચ્છયકથા તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતીતિ ઇધ ન વુચ્ચતિ. યદિપિ તત્થ તત્થ ભગવતા પવત્તિતા પકિણ્ણકદેસનાવ અટ્ઠકથા, સા પન ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ પઠમં તીણિ પિટકાનિ સઙ્ગાયિત્વા તસ્સ અત્થવણ્ણનાનુરૂપેનેવ વાચનામગ્ગં આરોપિતત્તા ‘‘આચરિયવાદો’’તિ વુચ્ચતિ આચરિયા વદન્તિ સંવણ્ણેન્તિ પાળિં એતેનાતિ કત્વા. તેનાહ – ‘‘આચરિયવાદો નામ…પે… અટ્ઠકથાતન્તી’’તિ. તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હોયેવ ચ બુદ્ધવચનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભૂતો કથામગ્ગો મહામહિન્દત્થેરેન તમ્બપણ્ણિદીપં આભતો, પચ્છા તમ્બપણ્ણિયેહિ મહાથેરેહિ સીહળભાસાય ઠપિતો નિકાયન્તરલદ્ધિસઙ્કરપરિહરણત્થં. કિઞ્ચાપિ અત્તનોમતિ સુત્તાદીહિ સંસન્દિત્વાવ પરિકપ્પીયતિ, તથાપિ સા ન સુત્તાદીસુ વિસેસતો નિદ્દિટ્ઠાતિ આહ ‘‘સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદે મુઞ્ચિત્વા’’તિ. અનુબુદ્ધિયાતિ સુત્તાદીનિયેવ અનુગતબુદ્ધિયા. નયગ્ગાહેનાતિ સુત્તાદિતો લબ્ભમાનનયગ્ગહણેન.

અત્તનોમતિં સામઞ્ઞતો પઠમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમેવ વિસેસેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ઇદાનિ તત્થ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘તં પન અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેન્તેના’’તિઆદિ. અત્થેનાતિ અત્તના સલ્લક્ખિતેન અત્થેન. આચરિયવાદે ઓતારેતબ્બાતિ આચરિયવાદે ઞાણેન અનુપ્પવેસેતબ્બા. સબ્બદુબ્બલાતિ પુગ્ગલસ્સ સયં પટિભાનભાવતો. પમાદપાઠવસેન આચરિયવાદસ્સ કદાચિ સુત્તાનુલોમેન અસંસન્દનાપિ સિયા, સો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘આચરિયવાદોપિ…પે… સમેન્તો એવ ગહેતબ્બો’’તિ. સમેન્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ યથા સુત્તેન સંસન્દતિ, એવં મહાપદેસતો અત્થા ઉદ્ધરિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. સુત્તાનુલોમસ્સ સુત્તેકદેસત્તેપિ સુત્તે વિય ‘‘ઇદં કપ્પતિ, ઇદં ન કપ્પતી’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા આહચ્ચભાસિતં કિઞ્ચિ નત્થીતિ આહ – ‘‘સુત્તાનુલોમતો હિ સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ. અપ્પટિવત્તિયન્તિ અપ્પટિબાહિયં. કારકસઙ્ઘસદિસન્તિ પમાણત્તા સઙ્ગીતિકારકસઙ્ઘસદિસં. બુદ્ધાનં ઠિતકાલસદિસન્તિ ઇમિના બુદ્ધેહેવ કથિતત્તા ધરમાનબુદ્ધસદિસન્તિ વુત્તં હોતિ. સુત્તે હિ પટિબાહિતે બુદ્ધોવ પટિબાહિતો હોતિ. સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતીતિ સકવાદી અત્તનો સુત્તં ગહેત્વા વોહરતિ. પરવાદી સુત્તાનુલોમન્તિ અઞ્ઞનિકાયવાદી અત્તનો નિકાયે સુત્તાનુલોમં ગહેત્વા કથેતિ. ખેપં વા ગરહં વા અકત્વાતિ ‘‘કિં ઇમિના’’તિ ખેપં વા ‘‘કિમેસ બાલો વદતી’’તિ ગરહં વા અકત્વા. સુત્તાનુલોમન્તિ પરવાદિના વુત્તં અઞ્ઞનિકાયે સુત્તાનુલોમં. સુત્તે ઓતારેતબ્બન્તિ સકવાદિના અત્તનો સુત્તે ઓતારેતબ્બં. સુત્તસ્મિંયેવ ઠાતબ્બન્તિ અત્તનો સુત્તેયેવ ઠાતબ્બં. એવં સેસવારેસુપિ અત્થયોજના કાતબ્બા. અયન્તિ સકવાદી. પરોતિ અઞ્ઞનિકાયવાદી. એવં સેસેસુપિ.

નનુ ચ ‘‘સુત્તાનુલોમતો સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં, ઇધ પન ‘‘સુત્તાનુલોમે સુત્તં ઓતારેતબ્બ’’ન્તિઆદિ કસ્મા વુત્તન્તિ? નાયં વિરોધો. ‘‘સુત્તાનુલોમતો સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ હિ ઇદં સકમતેયેવ સુત્તં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ સકમતિપરિયાપન્નમેવ સુત્તાદિં સન્ધાય ‘‘અત્તનોમતિ સબ્બદુબ્બલા, અત્તનોમતિતો આચરિયવાદો બલવતરો, આચરિયવાદતો સુત્તાનુલોમં બલવતરં, સુત્તાનુલોમતો સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ ચ વુત્તં. ઇધ પન પરવાદિના આનીતં અઞ્ઞનિકાયે સુત્તં સન્ધાય ‘‘સુત્તાનુલોમે સુત્તં ઓતારેતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા પરવાદિના આનીતં સુત્તાદિં અત્તનો સુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતીસુ ઓતારેત્વા સમેન્તંયેવ ગહેતબ્બં, ઇતરં ન ગહેતબ્બન્તિ અયં નયો ઇધ વુચ્ચતીતિ ન કોચિ પુબ્બાપરવિરોધો.

બાહિરકસુત્તન્તિ તિસ્સો સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હગુળ્હવેસ્સન્તરાદીનિ મહાસઙ્ઘિકનિકાયવાસીનં સુત્તાનિ. વેદલ્લાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ગુળ્હઉમ્મગ્ગાદિગ્ગહણં વેદિતબ્બં, ઇતરં ગારય્હસુત્તં ન ગહેતબ્બં. અત્તનોમતિયમેવ ઠાતબ્બન્તિ ઇમિના અઞ્ઞનિકાયતો આનીતસુત્તતોપિ સકનિકાયે અત્તનોમતિયેવ બલવતરાતિ દસ્સેતિ. સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતિ, પરવાદીપિ સુત્તમેવાતિએવમાદિના સમાનજાતિકાનં વસેન વારો ન વુત્તો, સુત્તસ્સ સુત્તેયેવ ઓતારણં ભિન્નં વિય હુત્વા ન પઞ્ઞાયતિ, વુત્તનયેનેવ ચ સક્કા યોજેતુન્તિ.

ઇદાનિ સકવાદીપરવાદીનં કપ્પિયાકપ્પિયાદિભાવં સન્ધાય વિવાદે ઉપ્પન્ને તત્થ પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘અથ પનાયં કપ્પિયન્તિ ગહેત્વા કથેતી’’તિઆદિ. તત્થ સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચ ઓતારેતબ્બન્તિ સકવાદિના અત્તનોયેવ સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચ ઓતારેતબ્બં. પરો કારણં ન વિન્દતીતિ પરવાદી કારણં ન લભતિ. સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતીતિ પરવાદી અત્તનો સુત્તતો બહું કારણં વિનિચ્છયઞ્ચ આહરિત્વા દસ્સેતિ. સાધૂતિ સમ્પટિચ્છિત્વા અકપ્પિયેવ ઠાતબ્બન્તિ ઇમિના અત્તનો નિકાયે સુત્તાદીનિ અલભન્તેન સકવાદિના પરવાદીવચનેયેવ ઠાતબ્બન્તિ વદતિ. દ્વિન્નમ્પિ કારણચ્છાયા દિસ્સતીતિ સકવાદીપરવાદીનં ઉભિન્નમ્પિ કપ્પિયાકપ્પિયભાવસાધકં કારણપતિરૂપકં દિસ્સતિ. યદિ દ્વિન્નમ્પિ કારણચ્છાયા દિસ્સતિ, કસ્મા ‘‘અકપ્પિયેવ ઠાતબ્બ’’ન્તિ આહ ‘‘વિનયઞ્હિ પત્વા’’તિઆદિ. ‘‘વિનયં પત્વા’’તિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયવિચારણમાગમ્મા’’તિ. રુન્ધિતબ્બન્તિઆદીસુ દુબ્બિઞ્ઞેય્યવિનિચ્છયે કપ્પિયાકપ્પિયભાવે સતિ કપ્પિયન્તિ ગહણં રુન્ધિતબ્બં, અકપ્પિયન્તિ ગહણં ગાળ્હં કાતબ્બં. અપરાપરં પવત્તકપ્પિયગહણસોતં પચ્છિન્દિતબ્બં, ગરુકભાવસઙ્ખાતે અકપ્પિયભાવેયેવ ઠાતબ્બન્તિ અત્થો.

બહૂહિ સુત્તવિનિચ્છયકારણેહીતિ બહૂહિ સુત્તેહિ ચેવ તતો આનીતવિનિચ્છયકારણેહિ ચ. અત્તનો ગહણં ન વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ સકવાદિના અત્તનો અકપ્પિયન્તિ ગહણં ન વિસ્સજ્જેતબ્બં. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં નિગમેન્તો ‘‘એવ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યોતિ સકવાદીપરવાદીસુ યો કોચિ. કેચિ પન ‘‘સકવાદીસુયેવ યો કોચિ ઇધાધિપ્પેતો’’તિ વદન્તિ, એવં સન્તે ‘‘અથ પનાયં કપ્પિયન્તિ ગહેત્વા કથેતી’’તિઆદીસુ સબ્બત્થ ઉભોપિ સકવાદિનોયેવ સિયું હેટ્ઠા વુત્તસ્સેવ નિગમનવસેન ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં વુત્તત્તા, તસ્મા તં ન ગહેતબ્બં. અતિરેકકારણં લભતીતિ એત્થ સુત્તાદીસુ પુરિમં પુરિમં અતિરેકકારણં નામ, યો વા સુત્તાદીસુ ચતૂસુ બહુતરં કારણં લભતિ, સો અતિરેકકારણં લભતિ નામ.

સુટ્ઠુ પવત્તિ એતસ્સાતિ સુપ્પવત્તિ, સુટ્ઠુ પવત્તતિ સીલેનાતિ વા સુપ્પવત્તિ. તેનાહ ‘‘સુપ્પવત્તીતિ સુટ્ઠુ પવત્ત’’ન્તિ. વાચાય ઉગ્ગતં વાચુગ્ગતં, વચસા સુગ્ગહિતન્તિ વુત્તં હોતિ. સુત્તતોતિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘પાળિતો’’તિ. એત્થ ચ ‘‘સુત્તં નામ સકલં વિનયપિટક’’ન્તિ વુત્તત્તા પાળિતોતિ તદત્થદીપિકા અઞ્ઞાયેવ પાળિ વેદિતબ્બા. અનુબ્યઞ્જનસોતિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘પરિપુચ્છતો ચ અટ્ઠકથાતો ચા’’તિ. પાળિં અનુગન્ત્વા અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પકાસનતો અનુબ્યઞ્જનન્તિ હિ પરિપુચ્છા અટ્ઠકથા ચ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ અટ્ઠકથાય વિસું ગહિતત્તા પરિપુચ્છાતિ થેરવાદો વુત્તો. સઙ્ઘભેદસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તકલહસ્સેતં અધિવચનં સઙ્ઘરાજીતિ. કુક્કુચ્ચકોતિ અણુમત્તેસુપિ વજ્જેસુ ભયદસ્સનવસેન કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેન્તો. તન્તિં અવિસંવાદેત્વાતિ પાળિં અઞ્ઞથા અકત્વા. અવોક્કમન્તોતિ અનતિક્કમન્તો.

વિત્થુનતીતિ અત્થં અદિસ્વા નિત્થુનતિ. વિપ્ફન્દતીતિ કમ્પતિ. સન્તિટ્ઠિતું ન સક્કોતીતિ એકસ્મિંયેવ અત્થે પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. તેનાહ ‘‘યં યં પરેન વુચ્ચતિ, તં તં અનુજાનાતી’’તિ. પરવાદં ગણ્હાતીતિ ‘‘ઉચ્છુમ્હિ કસટં યાવજીવિકં, રસો સત્તાહકાલિકો, તદુભયવિનિમુત્તો ચ ઉચ્છુ નામ વિસું નત્થિ, તસ્મા ઉચ્છુપિ વિકાલે વટ્ટતી’’તિ પરવાદિના વુત્તે તમ્પિ ગણ્હાતિ. એકેકલોમન્તિ પલિતં સન્ધાય વુત્તં. યમ્હીતિ યસ્મિં પુગ્ગલે. પરિક્ખયં પરિયાદાનન્તિ અત્થતો એકં.

આચરિયપરમ્પરા ખો પનસ્સ સુગ્ગહિતા હોતીતિ એત્થ આચરિયપરમ્પરાતિ આચરિયાનં વિનિચ્છયપરમ્પરા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘યથા આચરિયો ચ આચરિયાચરિયો ચ પાળિઞ્ચ પરિપુચ્છઞ્ચ વદન્તિ, તથા ઞાતું વટ્ટતી’’તિ. પુબ્બાપરાનુસન્ધિતોતિ ‘‘ઇદં પુબ્બવચનં, ઇદં પરવચનં, અયમનુસન્ધી’’તિ એવં પુબ્બાપરાનુસન્ધિતો. આચરિયપરમ્પરન્તિ ઇમસ્સેવ વેવચનં થેરવાદઙ્ગન્તિ, થેરપટિપાટિન્તિ અત્થો. દ્વે તયો પરિવટ્ટાતિ દ્વે તિસ્સો પરમ્પરા.

ઇમેહિ ચ પન તીહિ લક્ખણેહીતિ ‘‘સુત્તમસ્સ સ્વાગતં હોતી’’તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તેહિ તીહિ લક્ખણેહિ. એત્થ ચ પઠમેન લક્ખણેન વિનયસ્સ સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતભાવો વુત્તો, દુતિયેન ઉગ્ગહિતેન અચલતા સુપ્પતિટ્ઠિતતા વુત્તા, તતિયેન યં પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ નત્થિ, તમ્પિ આચરિયવચનેન વિનિચ્છિનિતું સમત્થતા વુત્તા. ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિન્તિ ચોદનાસઙ્ખાતે વીતિક્કમસઙ્ખાતે વા વત્થુસ્મિં સઙ્ઘમજ્ઝે ઓતિણ્ણે, ઓસટેતિ અત્થો. વુત્તમેવ વિભાવેન્તો ‘‘ચોદકેન ચ ચુદિતકેન ચ વુત્તે વત્તબ્બે’’તિ આહ. કેચિ પન ‘‘ચોદકેન ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં ચુદિતકેન ચ વુત્તે વત્તબ્બે’’તિ એવં યોજેન્તિ. અપરે પન ‘‘ચોદકેન ચ ચુદિતકેન ચ વુત્તે વિનયધરેન ચ વત્તબ્બે’’તિ એવમ્પિ યોજેન્તિ. ‘‘ચોદકેન ચ ચુદિતકેન ચ વુત્તે વત્તબ્બે’’તિ અયમેવ પન યોજના સુન્દરતરાતિ વેદિતબ્બા. વત્થુ ઓલોકેતબ્બન્તિ તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુ ઓલોકેતબ્બં. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા…પે… યો આગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૫૧૭) હિ ઇદં નિસ્સગ્ગિયે અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદસ્સ વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાપત્તીનં માતિકાય અનાગતત્તા ‘‘પઞ્ચન્નં આપત્તીનં અઞ્ઞતર’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞતરં વા આપત્તિન્તિ ‘‘કાલે વિકાલસઞ્ઞી આપત્તિ દુક્કટસ્સ, કાલે વેમતિકો આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ એવમાદિના (પાચિ. ૨૫૦) આગતં દુક્કટં સન્ધાય વુત્તં. સિક્ખાપદન્તરેસૂતિ વિનીતવત્થું અન્તોકત્વા એકેકસ્મિં સિક્ખાપદન્તરે.

સુખુમાતિ અત્તનોપિ દુવિઞ્ઞેય્યસભાવસ્સ લહુપરિવત્તિનો ચિત્તસ્સ સીઘપરિવત્તિતાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘ચિત્તલહુકા’’તિ. ચિત્તં લહુ સીઘપરિવત્તિ એતેસન્તિ ચિત્તલહુકા. તેતિ તે વીતિક્કમે. તંવત્થુકન્તિ તે અદિન્નાદાનમનુસ્સવિગ્ગહવીતિક્કમા વત્થુ અધિટ્ઠાનં કારણમેતસ્સાતિ તંવત્થુકં. સીલાનિ સોધેત્વાતિ યંવત્થુકં કુક્કુચ્ચં ઉપ્પન્નં, તં અમનસિકરિત્વા અવસેસસીલાનિ સોધેત્વા. પાકટભાવતો સુખવળઞ્જનતાય ચ ‘‘દ્વત્તિંસાકારં તાવ મનસિ કરોહી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞસ્મિં પન કમ્મટ્ઠાને કતપરિચયેન તદેવ મનસિ કાતબ્બં. કમ્મટ્ઠાનં ઘટયતીતિ અન્તરન્તરા ખણ્ડં અદસ્સેત્વા ચિત્તેન સદ્ધિં આલમ્બનભાવેન ચિરકાલં ઘટયતિ. સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તીતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનિકો ચે, તસ્સ સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. સચે કતપારાજિકવીતિક્કમો ભવેય્ય, તસ્સ સતિપિ અસરિતુકામતાય વિપ્પટિસારવત્થુવસેન પુનપ્પુનં તં ઉપટ્ઠહતીતિ ચિત્તેકગ્ગતં ન વિન્દતિ. તેન વુત્તં ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતી’’તિઆદિ. અત્તના જાનાતીતિ સયમેવ જાનાતિ. પચ્ચત્તે ચેતં કરણવચનં, અત્તા જાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞા ચ દેવતા જાનન્તીતિ આરક્ખદેવતાહિ અઞ્ઞા પરચિત્તવિદુનિયો દેવતા ચ જાનન્તિ.

નિટ્ઠિતા ચતુબ્બિધવિનયકથાવણ્ણના

વિનયધરસ્સ ચ લક્ખણાદિકથાવણ્ણના.

ભિક્ખુપદભાજનીયવણ્ણના

તસ્માતિ યસ્મા પન-સદ્દં અપનેત્વા અનિયમેન પુગ્ગલદીપકં યો-સદ્દમેવ આહ, તસ્મા. એત્થાતિ ઇમસ્મિં યો-સદ્દે. પન-સદ્દસ્સ નિપાતમત્તત્તા યો-સદ્દસ્સેવ અત્થં પકાસેન્તો ‘‘યો કોચીતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. યો કોચિ નામાતિ યો વા સો વા યો કોચીતિ વુત્તો. વાસધુરયુત્તો વાતિ વિપસ્સનાધુરયુત્તો વા. સીલેસૂતિ પકતીસુ.

ભિક્ખતીતિ યાચતિ. લભન્તો વા અલભન્તો વાતિ યો કોચિ ભિક્ખતિ ભિક્ખં એસતિ ગવેસતિ, સો તં લભતુ વા મા વા, તથાપિ ભિક્ખતીતિ ભિક્ખૂતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. અરિયાય યાચનાયાતિ ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’’તિ એવં વુત્તાય અરિયયાચનાય, ન કપણદ્ધિકવણિબ્બકયાચકાનં વિય ‘‘દેહિ દેહી’’તિ એવં પવત્તયાચનાય. ભિક્ખાચરિયન્તિ ઉઞ્છાચરિયં. અજ્ઝુપગતત્તાતિ અનુટ્ઠિતત્તા. કાજભત્તન્તિ કાજેહિ આનીતં ભત્તં. અગ્ઘફસ્સવણ્ણભેદેનાતિ અગ્ઘાદીનં પુરિમપકતિવિજહેન. પુરિમપકતિવિજહનઞ્હેત્થ ભેદોતિ અધિપ્પેતં. ધોવિત્વા અપનેતું અસક્કુણેય્યસભાવં મલં, તથા અપનેતું સક્કુણેય્યસભાવા જલ્લિકા. ભિન્નપટધરોતિ નિબ્બચનં ભિન્નપટધરે ભિક્ખુ-સદ્દસ્સ નિરુળ્હત્તા કતં.

ઉપનિસ્સયસમ્પન્નન્તિ પુબ્બે અટ્ઠપરિક્ખારદાનૂપનિસ્સયસમ્પન્નં. યો હિ ચીવરાદિકે અટ્ઠ પરિક્ખારે પત્તચીવરમેવ વા સોતાપન્નાદિઅરિયસ્સ પુથુજ્જનસ્સેવ વા સીલસમ્પન્નસ્સ દત્વા ‘‘ઇદં પરિક્ખારદાનં અનાગતે એહિભિક્ખુભાવાય પચ્ચયો હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ, તસ્સ તં સતિ અધિકારસમ્પત્તિયં બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ઇદ્ધિમયપરિક્ખારલાભાય સંવત્તતીતિ વેદિતબ્બં. બ્રહ્મઘોસન્તિ ઉત્તમઘોસં, બ્રહ્મુનો ઘોસસદિસં વા ઘોસં. બ્રહ્મચરિયન્તિ સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ. દુક્ખસ્સ સમ્મા અન્તકિરિયાયાતિ યોજેતબ્બં. ભણ્ડૂતિ મુણ્ડો. વાસીતિ દન્તકટ્ઠચ્છેદનવાસિ. બન્ધનન્તિ કાયબન્ધનં. યુત્તો ભાવનાનુયોગો અસ્સાતિ યુત્તયોગો, તસ્સ યુત્તયોગસ્સ, ભાવનાનુયોગમનુયુત્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ઇરિયાપથસમ્પન્નતાવિભાવનત્થં ‘‘સટ્ઠિવસ્સિકત્થેરો વિયા’’તિ વુત્તં. બુદ્ધોવ પબ્બજ્જાચરિયો ઉપસમ્પદાચરિયો ચ અસ્સાતિ બુદ્ધાચરિયકો. પઠમબોધિયમ્પિ પઠમકાલેયેવ સેસઉપસમ્પદાનં અભાવોતિ આહ ‘‘પઠમબોધિયં એકસ્મિં કાલે’’તિ. પઞ્ચ પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરાતિ પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરા પઞ્ચ. તીણિ સતન્તિ તીણિ સતાનિ, ગાથાબન્ધસુખત્થં વચનવિપલ્લાસો કતો. એકો ચ થેરોતિ અઙ્ગુલિમાલત્થેરં સન્ધાય વુત્તં. ન વુત્તાતિ અટ્ઠકથાયં ન વુત્તા. તત્થાતિ વિનયપાળિયં.

વેળુવનમહાવિહારે ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોયેવ ભગવા મહાકસ્સપત્થેરસ્સ અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતભાવં વિદિત્વા તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનં કરોન્તો તિગાવુતં મગ્ગં એકકોવ ગન્ત્વા બહુપુત્તનિગ્રોધમૂલે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો અત્તનો સન્તિકં આગન્ત્વા પરમનિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા ‘‘સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મિ, સત્થા મે ભન્તે ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ તિક્ખત્તું અત્તનો સાવકત્તં સાવેત્વા ઠિતસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ નિપચ્ચકારમહત્તતં અત્તનો ચ મહાનુભાવતં દીપેતું યસ્સ અઞ્ઞસ્સ અજાનંયેવ ‘‘જાનામી’’તિ પટિઞ્ઞસ્સ બાહિરકસ્સ સત્થુનો એવં સબ્બચેતસા સમન્નાગતો પસન્નચિત્તો સાવકો એવરૂપં પરમનિપચ્ચકારં કરેય્ય, તસ્સ વણ્ટચ્છિન્નતાલપક્કં વિય ગીવતો મુદ્ધાપિ વિપતેય્ય, સત્તધા વા ફલેય્યાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો ખો, કસ્સપ, એવં સબ્બચેતસા સમન્નાગતં સાવકં અજાનંયેવ વદેય્ય ‘જાનામી’તિ, અપસ્સંયેવ વદેય્ય ‘પસ્સામી’તિ, મુદ્ધાપિ તસ્સ વિપતેય્ય, સત્તધા વા ફલેય્ય, અહં ખો, કસ્સપ, જાનંયેવ વદામિ ‘જાનામી’તિ, પસ્સંયેવ વદામિ ‘પસ્સામી’’’ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) તિ વત્વા જાતિમદમાનમદરૂપમદપ્પહાનત્થં તીહિ ઓવાદેહિ મહાકસ્સપત્થેરં ઓવદન્તો ‘‘તસ્માતિહ તે કસ્સપા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૫૪) તસ્માતિહાતિ તસ્મા ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ, યસ્મા અહં જાનન્તોવ ‘‘જાનામી’’તિ પસ્સન્તો એવ ચ ‘‘પસ્સામી’’તિ વદામિ, તસ્માતિ અત્થો. તિ-કાર હ-કારા નિપાતા. ઇહાતિ વા ઇમસ્મિં સાસને, ત-કારો પદસન્ધિવસેન આગતો. એવં સિક્ખિતબ્બન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન સિક્ખિતબ્બં. તિબ્બન્તિ બહલં મહન્તં. હિરોત્તપ્પઞ્ચાતિ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. પચ્ચુપટ્ઠિતં ભવિસ્સતીતિ ઉપસઙ્કમનતો પઠમતરમેવ ઉપટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ. તથા હિ સતિ તેસં પુરતો અસ્સ સગારવસપ્પતિસ્સવતા સણ્ઠાતિ. યો ચ થેરાદીસુ હિરોત્તપ્પં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉપસઙ્કમતિ, થેરાદયોપિ તં સહિરિકા સઓત્તપ્પા ચ હુત્વા ઉપસઙ્કમન્તીતિ અયમેત્થ આનિસંસો. કુસલૂપસંહિતન્તિ કુસલનિસ્સિતં, અનવજ્જધમ્મનિસ્સિતન્તિ અત્થો. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્તાનં તેન ધમ્મેન અટ્ઠિકં કત્વા, તં વા ધમ્મં ‘‘એસ મય્હં ધમ્મો’’તિ અટ્ઠિં કત્વા. મનસિ કત્વાતિ ચિત્તે ઠપેત્વા. સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વાતિ ચિત્તસ્સ થોકમ્પિ બહિ ગન્તું અદેન્તો સબ્બેન સમન્નાહારચિત્તેન સમન્નાહરિત્વા. ઓહિતસોતોતિ ઠપિતસોતો, ધમ્મે નિહિતસોતોતિ અત્થો. એવઞ્હિ તે સિક્ખિતબ્બન્તિ ઞાણસોતઞ્ચ પસાદસોતઞ્ચ ઓદહિત્વા ‘‘મયા દેસિતં ધમ્મં સક્કચ્ચમેવ સુણિસ્સામી’’તિ એવઞ્હિ તે સિક્ખિતબ્બં. સાતસહગતા ચ મે કાયગતાસતીતિ અસુભેસુ ચેવ આનાપાને ચ પઠમજ્ઝાનવસેન સુખસમ્પયુત્તા કાયગતાસતિ. યો ચ પનાયં તિવિધો ઓવાદો, થેરસ્સ અયમેવ પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ અહોસિ.